Phát Vi Luận
發微論 · 一卷十六篇 · 雌雄篇、強弱篇
Tác giả: Thái Nguyên Định (蔡元定, tự Quý Thông, đời Nam Tống) · có thuyết cho là của thân phụ ông, Thái Phát (蔡發, hiệu Mục Đường lão nhân 牧堂老人)
Bản gốc: Tứ Khố Toàn Thư, Tử bộ, Thuật số loại (tướng trạch tướng mộ).
Sau khi xem đại thế (tụ tán) và tình tính (hướng bối), Phát Vi Luận chuyển sang hai thiên bàn về sự cân bằng bên trong một thế đất. Thiên Thư Hùng (雌雄篇) nói về phối hợp: núi với nước, long với huyệt, chủ với khách phải thành đôi, "cô âm không sinh, độc dương không thành". Thiên Cường Nhược (強弱篇) nói về bẩm khí: long mạch bẩm cương thì tính gấp, bẩm nhu thì tính hoà, và phép lập huyệt phải lấy cái hoà chữa cái gấp, lấy cái gấp chữa cái hoà để về chỗ trung. Hai thiên này là chỗ lý học của Thái Nguyên Định hiện rõ nhất: đạo trung dung của nhà Nho được đem thẳng vào việc xem đất.
Trả lời nhanh: Thiên Thư Hùng dạy rằng thư hùng là nói về phối hợp. Cô âm không sinh, độc dương không thành; núi thuộc âm, nước thuộc dương nên sơn thuỷ đối nhau có thư hùng; dương long lấy âm huyệt, âm long lấy dương huyệt; dương sơn lấy âm làm đối, âm sơn lấy dương làm đối. Đất kết thì thư hùng ắt hợp; đơn thư đơn hùng không đối nhau thì dù có kết cũng không phải tạo hoá thật. Thiên Cường Nhược dạy rằng cường nhược là nói về bẩm khí. Quá cương thì gãy, quá nhu thì yếu; bẩm cương tính gấp nên đặt huyệt ở chỗ hoà, bẩm nhu tính hoà nên đặt huyệt ở chỗ gấp. Mạnh đến mạnh hạ thì thương long, yếu đến yếu hạ thì thoát mạch.
Thầy Vũ Giới giảng: "Thư hùng và cường nhược đều là một bài học về sự vừa phải. Đất cũng như người: tính nóng thì cần chỗ mát, tính hiền thì cần chỗ có lực. Ai chỉ đi tìm đất mạnh, đất đẹp mà quên cân bằng thì sẽ gặp bệnh."
Thư hùng là nói về phối hợp – 雌雄者言乎其配合
Nguyên văn – 原文
其次又當看雌雄。雌雄者,言乎其配合也。夫孤陰不生,獨陽不成,天下之物莫不要相配對。地理家以雌雄言之,大概不過相對待之理。
Dịch: Kế đến lại nên xem thư hùng. Thư hùng là nói về phối hợp. Cô âm không sinh, độc dương không thành; vật trong thiên hạ không vật nào không cần có đôi đối nhau. Nhà địa lý lấy chữ thư hùng mà nói, đại khái chẳng qua là lý đối đãi nhau.
Giảng: Từ thiên này, khuôn mở đầu đổi từ "kế đến không gì bằng" sang "kế đến lại nên". Đây là dấu hiệu bốn thiên đầu là cái khung lớn, còn từ Thư Hùng trở đi là các phép xét cụ thể hơn. "Thư hùng" (雌雄) nghĩa đen là mái và trống, cái và đực. Nhà địa lý dùng chữ này để chỉ hai yếu tố âm dương đối nhau trong một thế đất. Câu "cô âm bất sinh, độc dương bất thành" là nguyên lý gốc của Dịch học: chỉ một mình âm thì không sinh ra được, chỉ một mình dương thì không thành được, phải có giao hợp mới có sinh thành.

Thái Nguyên Định nói rõ: thư hùng "đại khái chẳng qua là lý đối đãi" (相對待之理). Tức là đừng thần bí hoá chữ thư hùng. Nó chỉ có nghĩa là: trong một thế đất, mỗi yếu tố đều phải có cái đối ứng với nó. Có núi thì phải có nước, có long thì phải có huyệt, có chủ thì phải có khách. Thiếu cái đối ứng, thế đất bị lệch, giống một câu đối chỉ có vế trên.
Ba tầng thư hùng: sơn thuỷ, long huyệt, chủ khách – 三重雌雄
Nguyên văn – 原文
何以言之?山屬陰,水屬陽,故山水相對有雌雄,而山之與水各有雌雄。陽龍取陰穴,陰龍取陽穴,此龍穴相對有雌雄。陽山取陰為對,陰山取陽為對,此主客相對有雌雄也。
Dịch: Vì sao nói vậy? Núi thuộc âm, nước thuộc dương, nên núi với nước đối nhau có thư hùng; mà trong núi và trong nước lại mỗi bên đều có thư hùng. Dương long lấy âm huyệt, âm long lấy dương huyệt: đó là long với huyệt đối nhau có thư hùng. Dương sơn lấy âm làm đối, âm sơn lấy dương làm đối: đó là chủ với khách đối nhau có thư hùng.
Giảng: Đoạn này chia thư hùng thành ba tầng, từ lớn đến nhỏ. Tầng thứ nhất là sơn thuỷ: núi tĩnh, nặng, đứng yên nên thuộc âm; nước động, nhẹ, chảy đi nên thuộc dương. (Thiên Cương Nhu nói núi thể cương, nước thể nhu, đó là xét thể chất; ở đây xét động tĩnh nên núi âm nước dương. Hai cách xếp không mâu thuẫn mà là hai góc nhìn.) Núi với nước đối nhau là cặp thư hùng lớn nhất. Ngay trong núi cũng có núi cao gắt và núi thấp hoà; trong nước có dòng lớn và dòng nhỏ, dòng xiết và dòng lặng; nên mỗi bên lại có thư hùng riêng.

Tầng thứ hai là long huyệt: long mạch đến mà có tính dương (mạnh, cao, rõ sống) thì huyệt nên mang tính âm (lõm, hoà, mở ra); long mạch đến có tính âm (thoải, mềm, ẩn) thì huyệt nên mang tính dương (nổi lên, có đầu gò). Đây là lý "dương lai âm thụ, âm lai dương thụ" mà nhiều sách hình thế đời sau triển khai. Tầng thứ ba là chủ khách: núi chủ sau huyệt và núi khách trước huyệt (án sơn, triều sơn) phải bù cho nhau; chủ sơn cao mạnh thì khách nên hoà nhã, chủ sơn thấp mềm thì khách có thể đứng cao mà vẫn có lễ.

| Tầng thư hùng | Âm | Dương | Phép phối |
|---|---|---|---|
| Sơn thuỷ 山水 | Núi (tĩnh) | Nước (động) | Có núi phải có nước đối ứng |
| Long huyệt 龍穴 | Âm long, âm huyệt | Dương long, dương huyệt | Dương long lấy âm huyệt, âm long lấy dương huyệt |
| Chủ khách 主客 | Âm sơn | Dương sơn | Dương sơn lấy âm làm đối, âm sơn lấy dương làm đối |
Thư hùng phải hợp, đơn thư đơn hùng không phải tạo hoá thật – 雌雄必合
Nguyên văn – 原文
其地融結,則雌雄必合,龍穴砂水,左右主客,必相登對。若單雌單雄,不相登對,雖或結地,必非真造化也。經曰:雌雄相喜,天地交通。又曰:雌雄不顧,不勞看。古人多以此為要妙,然亦天地自然之理也。
Dịch: Đất mà dung kết thì thư hùng ắt hợp: long, huyệt, sa, thuỷ, tả hữu, chủ khách ắt phải xứng đôi nhau. Nếu chỉ đơn thư, đơn hùng, không xứng đôi nhau, thì dù có kết đất cũng ắt không phải tạo hoá thật. Kinh nói: "Thư hùng ưa nhau thì trời đất giao thông." Lại nói: "Thư hùng không đoái nhau thì chẳng nhọc xem." Người xưa phần nhiều lấy đây làm chỗ huyền diệu, nhưng đó cũng chỉ là lý tự nhiên của trời đất.
Giảng: Chữ "đăng đối" (登對) là xứng đôi, ngang hàng, cân xứng. Một thế đất thật kết thì mọi thứ đều có cặp: long có huyệt, sa (núi nhỏ chung quanh) có thuỷ, tả có hữu, chủ có khách. "Đơn thư đơn hùng" là chỉ có một phía: núi mạnh mà không có nước, hoặc nước đẹp mà không có núi dựa; long hổ một bên ôm, một bên bỏ; chủ sơn hùng vĩ mà phía trước trống trơn không có án. Những chỗ như vậy có khi cũng có hình dáng kết, nhưng Thái Nguyên Định nói thẳng: "không phải tạo hoá thật".

Hai câu kinh được dẫn là những câu quen thuộc trong các sách địa lý đời Đường Tống (sách không ghi rõ kinh nào): "thư hùng tương hỉ, thiên địa giao thông" và "thư hùng bất cố, bất lao khán". Câu sau rất thực dụng: thư hùng không đoái nhau thì khỏi mất công xem. Đến đây tác giả lại thêm một câu đúng tinh thần nhà Nho: người xưa coi thư hùng là chỗ huyền diệu, nhưng thật ra đó chỉ là lý tự nhiên. Ông không muốn biến phong thuỷ thành thứ bí truyền khó hiểu, mà muốn đưa nó về với lẽ thường của âm dương.


Cường nhược là nói về bẩm khí – 強弱者言乎其稟氣
Nguyên văn – 原文
其次又當辯強弱。強弱者,言乎其稟氣也。夫天下之理,中而已矣。太剛則折,故須濟之以柔;太柔則弱,故須濟之以剛。剛柔相濟,中道得矣。
Dịch: Kế đến lại nên biện cường nhược. Cường nhược là nói về bẩm khí. Lý trong thiên hạ chỉ là trung mà thôi. Quá cương thì gãy, nên phải lấy nhu mà giúp; quá nhu thì yếu, nên phải lấy cương mà giúp. Cương nhu giúp nhau thì được đạo trung.
Giảng: "Bẩm khí" (稟氣) là cái khí mà một long mạch nhận được từ gốc, như người ta nói "bẩm sinh", "bẩm tính". Có long mạch bẩm khí mạnh: núi cao, sống núi rõ, đá lộ, đi gấp. Có long mạch bẩm khí yếu: gò thấp, sống núi mờ, đất nhiều, đi chậm. Câu "lý trong thiên hạ chỉ là trung mà thôi" là câu của một người học Trung Dung. Với Thái Nguyên Định, mục đích của mọi phép xem đất là tìm cho được chỗ trung: không quá cương, không quá nhu.

Thiên Cương Nhu ở bài đầu nói cương nhu là thể chất của đất. Thiên Cường Nhược đem thể chất ấy ra để định cách dùng: biết long cương thì phải dùng nhu, biết long nhu thì phải dùng cương. Đây là lý "tương tế" (相濟): hai thứ đối nhau giúp nhau mà thành, như lửa với nước trong việc nấu ăn, không phải loại trừ nhau.
Bẩm cương tính gấp đặt huyệt chỗ hoà, bẩm nhu tính hoà đặt huyệt chỗ gấp – 剛急宜緩,柔緩宜急
Nguyên văn – 原文
論地理者必須察其稟氣。稟偏於柔,故其性緩;稟偏於剛,故其性急。稟剛性急,此宜穴於緩處,若復穴於強急之處,則必有絕宗之禍;稟柔性緩,此宜穴於急處,若復穴於弱緩之處,則必有冷退之患。
Dịch: Người bàn địa lý ắt phải xét bẩm khí. Bẩm lệch về nhu nên tính hoà chậm; bẩm lệch về cương nên tính gấp. Bẩm cương tính gấp thì nên đặt huyệt ở chỗ hoà chậm; nếu lại đặt huyệt ở chỗ mạnh gấp thì ắt có hoạ tuyệt tông. Bẩm nhu tính hoà thì nên đặt huyệt ở chỗ gấp; nếu lại đặt huyệt ở chỗ yếu chậm thì ắt có nạn lạnh lùi.
Giảng: Đây là phần ứng dụng thẳng của lý tương tế. Một long mạch đi gấp, mạnh, dồn dập thì khí của nó cũng gấp; đặt huyệt ở đúng chỗ dồn dập nhất là chồng gấp lên gấp, khí quá mạnh không dừng được, sách gọi là hoạ "tuyệt tông" (絕宗), tức dòng họ bị đứt. Phải tìm chỗ long chậm lại, mở ra, thoai thoải, nơi cái gấp đã được hoà. Ngược lại, một long mạch đi chậm, mềm thì khí cũng yếu; đặt huyệt ở chỗ yếu nhất là chồng nhu lên nhu, khí không đủ lực, sách gọi là nạn "lãnh thoái" (冷退), tức nhà cửa nguội lạnh, sa sút dần. Phải tìm chỗ long có lực hơn, nổi lên, gọn lại, nơi cái hoà được tiếp thêm sức.

Nói theo ngôn ngữ thường ngày: núi dữ thì tìm chỗ hiền, núi hiền thì tìm chỗ có lực. Người học hay mắc hai lỗi ngược nhau: thấy núi dữ thì thích vì "mạnh", đặt ngay chỗ dữ nhất; thấy đồng bằng thì đặt ở chỗ phẳng nhất vì "an". Cả hai đều là "thiên ư nhất thiên", lệch về một bên.

Mạnh đến mạnh hạ thương long, yếu đến yếu hạ thoát mạch – 強來強下則傷龍
Nguyên văn – 原文
強來強下則傷龍,弱來弱下則脫脈。故立穴之法,大概欲得酌中恰好底道理,不得倚於一偏,纔偏便生出病來。然非權衡有定,則亦未易語也。
Dịch: Mạnh đến mà hạ huyệt mạnh thì làm thương long; yếu đến mà hạ huyệt yếu thì làm thoát mạch. Cho nên phép lập huyệt đại khái muốn được cái lý vừa vặn đúng chừng, không được dựa vào một bên; hễ lệch là sinh bệnh. Nhưng nếu không có cán cân nhất định trong lòng thì cũng chưa dễ nói được.
Giảng: Hai câu đầu tóm cả đoạn trên thành công thức dễ nhớ. "Thương long" (傷龍) là làm tổn hại long mạch: long đã mạnh mà còn đặt huyệt vào chỗ mạnh, giống như đánh vào chỗ đang căng. "Thoát mạch" (脫脈) là rời khỏi mạch: long đã yếu mà còn đặt vào chỗ yếu, huyệt không bắt được mạch, khí trôi qua mất. Đáng chú ý là câu "chước trung kháp hảo để đạo lý" (酌中恰好底道理) có chữ "để" (底) là cách nói bạch thoại đời Tống, giống ngữ lục của Chu Hy. Chi tiết nhỏ này cho thấy sách viết bằng giọng giảng của nhà Nho đất Mân.

Câu cuối rất khiêm tốn và rất thật: "nếu không có cán cân nhất định thì cũng chưa dễ nói". "Quyền hành" (權衡) là quả cân và đòn cân. Biết lý "lấy nhu giúp cương" thì dễ, nhưng biết đến đâu là đủ, chỗ nào là vừa, phải có cái cân trong mắt, trong lòng, mà cái đó chỉ có được qua nhiều năm thực địa có thầy chỉ dẫn. Sách chỉ trao nguyên lý; cái cân phải tự luyện.
| Bẩm khí của long | Tính | Nên đặt huyệt | Nếu đặt sai |
|---|---|---|---|
| Lệch cương 偏於剛 | Gấp 急 | Chỗ hoà chậm 緩處 | Mạnh hạ mạnh: thương long, hoạ tuyệt tông |
| Lệch nhu 偏於柔 | Hoà chậm 緩 | Chỗ có lực 急處 | Yếu hạ yếu: thoát mạch, nạn lạnh lùi |
| Cương nhu tương tế 剛柔相濟 | Trung 中 | Chỗ vừa vặn 酌中恰好 | Lệch một bên là sinh bệnh |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Thư hùng và cường nhược là hai mặt của cùng một nguyên lý: âm dương phải giao, cương nhu phải tế, mọi thứ phải về chỗ trung. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ nguyên lý "hình là gốc, lý khí là dụng"; hai thiên này dạy người học xem hình không phải để tìm cái đẹp nhất, mạnh nhất, mà để tìm cái cân bằng nhất. Ở Việt Nam, vùng núi phía bắc và Trường Sơn có nhiều long mạch bẩm cương, đi gấp, đá lộ; vùng trung du, đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long lại phần nhiều bẩm nhu, đi chậm, đất dày. Người học nên tập nhận biết bẩm khí từng vùng trước, rồi mới nghĩ tới chỗ đặt huyệt; đồng thời xem đủ ba tầng thư hùng: núi có nước đối không, long có huyệt đối không, chủ có khách đối không. Về thời vận, cùng một thế đất cân bằng mà phát nhanh hay chậm còn tuỳ năm tháng, phải xét bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Thủ pháp định huyệt cụ thể, tức cái "cán cân" mà Thái Nguyên Định nói, thì phải học trực tiếp; bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Tóm lại – 總結: Thiên Thư Hùng dạy rằng thư hùng là phối hợp; cô âm không sinh, độc dương không thành; có ba tầng thư hùng là sơn thuỷ, long huyệt, chủ khách; đất thật kết thì mọi thứ xứng đôi, đơn thư đơn hùng không phải tạo hoá thật. Thiên Cường Nhược dạy rằng cường nhược là bẩm khí; lý thiên hạ chỉ là trung; bẩm cương tính gấp nên đặt huyệt chỗ hoà, bẩm nhu tính hoà nên đặt huyệt chỗ có lực; mạnh hạ mạnh thì thương long, yếu hạ yếu thì thoát mạch; lệch một bên là sinh bệnh.
Bài trước: Phát Vi Luận (2): Thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối – 聚散篇 · 向背篇.
Bài sau: Thiên Thuận Nghịch và thiên Sinh Tử – 順逆篇 · 生死篇.
Nguồn: Phát Vi Luận (發微論), thiên Thư Hùng và thiên Cường Nhược, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (thuộc công cộng). Nguyên văn đổi chữ dị thể của bản Tứ Khố sang chữ thông dụng (㸔 → 看, 隂 → 陰, 槩 → 概, 强 → 強, 禀 → 稟, 絶 → 絕, 脱 → 脫, 脉 → 脈). Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng long đến và hướng nước.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ chủ sơn, án sơn, dòng nước để xét thư hùng chủ khách.
Bài liên quan – 相關文章
- Phát Vi Luận (1): Thiên Cương Nhu và thiên Động Tĩnh
- Phát Vi Luận (2): Thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối
- Thôi Quan Thiên (1): Bình âm long
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Biết lý thư hùng, cường nhược là phần Thư; đứng trên một long mạch mà cân được bẩm khí mạnh hay yếu, tìm được chỗ "vừa vặn đúng chừng", là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Thư hùng trong phong thuỷ là gì? – 何謂雌雄
Thư hùng là cặp âm dương đối nhau trong thế đất. Phát Vi Luận nói thư hùng là phối hợp, "đại khái chẳng qua là lý đối đãi": có núi phải có nước, có long phải có huyệt, có chủ phải có khách.
"Dương long lấy âm huyệt" nghĩa là gì? – 陽龍取陰穴
Long mạch đến có tính dương, mạnh và rõ, thì chỗ kết nên mang tính âm, hoà và mở; long mạch âm thì kết huyệt mang tính dương. Long và huyệt phải bù nhau mới thành đôi.
Đơn thư đơn hùng có kết được không? – 單雌單雄
Theo Thái Nguyên Định, có khi vẫn có hình kết, nhưng "ắt không phải tạo hoá thật". Kinh nói thư hùng không đoái nhau thì chẳng nhọc xem.
Cường nhược trong long mạch là gì? – 何謂強弱
Là bẩm khí của long: lệch về cương thì tính gấp, lệch về nhu thì tính hoà chậm. Phép lập huyệt lấy cái ngược lại để giúp, đưa về chỗ trung.
"Mạnh đến mạnh hạ thì thương long" là sao? – 強來強下則傷龍
Long đã mạnh mà còn đặt huyệt ở chỗ mạnh gấp nhất thì khí quá dồn, làm hại long; long đã yếu mà đặt ở chỗ yếu nhất thì huyệt rời mạch. Lệch một bên là sinh bệnh.









