Phát Vi Luận
發微論 · 一卷十六篇 · 聚散篇、向背篇
Tác giả: Thái Nguyên Định (蔡元定, tự Quý Thông, đời Nam Tống) · có thuyết cho là của thân phụ ông, Thái Phát (蔡發, hiệu Mục Đường lão nhân 牧堂老人)
Bản gốc: Tứ Khố Toàn Thư, Tử bộ, Thuật số loại (tướng trạch tướng mộ).
Hai thiên đầu Phát Vi Luận đã cho người học cái nhìn về thể chất (cương nhu) và biến thông (động tĩnh) của đất. Bài thứ hai này đi tiếp hai thiên kế: thiên Tụ Tán (聚散篇) bàn về đại thế, tức núi sông cả một vùng có quy tụ về một chỗ hay tản mát đi; và thiên Hướng Bối (向背篇) bàn về tình tính, tức núi sông có quay mặt về với huyệt hay quay lưng bỏ đi. Thái Nguyên Định kết thiên Hướng Bối bằng một câu rất nặng: "yếu chỉ của địa lý chẳng qua là sơn thuỷ hướng bối mà thôi". Hai thiên ngắn, nhưng là xương sống của cả phép xem hình thế.
Trả lời nhanh: Thiên Tụ Tán dạy rằng tụ tán là nói về đại thế. Người xưa táng huyệt thường "kỳ quái" không phải vì thích lạ, mà vì được cái chính của sơn thuỷ, nên huyệt lạ cũng thành thường. Có tụ tán của đại thế, thấy ở xa; có tụ tán trong huyệt, thấy ở gần; hai thứ phải cần đến nhau. Thiên Hướng Bối dạy rằng hướng bối là nói về tình tính. Núi sông hướng về ta thì có ý quấn quýt như vua tôi, chủ khách, anh em ruột thịt; quay lưng thì có dáng chán bỏ như kẻ thù, người dưng. Xem hình mạo thì được cái giả, xem tình tính mới được cái thật.
Thầy Vũ Giới giảng: "Đứng trên một thế đất, đừng vội cầm la kinh. Hãy xem núi sông chung quanh đang nhìn về đâu. Cả vùng cùng quay về một chỗ thì chỗ ấy có tình; nếu chỉ có một ngọn núi đẹp mà các núi khác quay lưng thì đẹp đến mấy cũng là đẹp giả."
Tụ tán là nói về đại thế – 聚散者言乎其大勢
Nguyên văn – 原文
其次莫若觀聚散。聚散者,言乎其大勢也。
Dịch: Kế đến không gì bằng xem tụ tán. Tụ tán là nói về đại thế.
Giảng: Thái Nguyên Định mở mỗi thiên bằng cùng một khuôn: "kế đến không gì bằng…", rồi định nghĩa khái niệm bằng chữ "ngôn hồ kỳ…" (nói về cái…). Cương nhu nói về thể chất, động tĩnh nói về biến thông, đến đây tụ tán nói về đại thế. Thứ tự này có chủ ý: trước biết đất mình đang đứng là chất gì, sống hay chết, rồi mới ngẩng lên nhìn cả vùng xem núi sông quy về đâu.

"Đại thế" (大勢) là cái thế lớn của cả một khu vực: các dãy núi chạy về phía nào, các dòng sông đổ về phía nào, nơi nào là chỗ núi dừng nước hội. Nơi núi sông quy tụ lại thì gọi là "tụ" (聚): sinh khí có chỗ dừng, gió có chỗ chắn, nước có chỗ ôm. Nơi núi sông toả đi bốn phía, mỗi dãy một ngả, mỗi dòng một hướng, thì gọi là "tán" (散): khí không có chỗ đọng, đất dù có đẹp cũng khó kết lớn. Táng Thư nói "khí gặp gió thì tán, gặp nước giới hạn thì dừng"; Phát Vi Luận đem chữ tụ tán ấy lên tầm cả một vùng đất.
Người xem đất giỏi bao giờ cũng bắt đầu từ xa. Trước khi đến gần một gò đất, họ đứng trên chỗ cao nhìn quanh: đâu là tổ sơn, đâu là các nhánh long, đâu là thuỷ khẩu, nước vào đâu và ra đâu. Chỉ khi đại thế đã tụ thì mới đáng đi tìm huyệt; đại thế đã tán thì đi tìm huyệt cũng là tìm kim đáy biển.
Huyệt kỳ quái vì được cái chính của sơn thuỷ – 怪穴所為常
Nguyên văn – 原文
歷觀古人之葬,大抵穴多奇怪,非好怪也,良由得山水之正,則怪穴所為常也。今人於大聚之中,或乃拘于形穴而不葬矣。
Dịch: Xem khắp các ngôi mộ người xưa táng, đại để huyệt phần nhiều kỳ quái, không phải vì thích quái lạ, mà thật là do được cái chính của sơn thuỷ, thì huyệt quái lạ cũng thành điều thường. Người nay ở giữa chỗ đại tụ, lại có khi câu nệ vào hình huyệt mà không dám táng.
Giảng: Đây là một nhận xét rất thực tế của người từng đi khảo nhiều mộ cổ. Các huyệt danh tiếng thường không nằm ở chỗ "đẹp theo sách": có huyệt nằm trên sườn dốc, có huyệt nằm sát bờ nước, có huyệt nằm trên đỉnh gò nhỏ giữa đồng, có huyệt mà hình dáng tại chỗ chẳng giống mẫu nào trong các bộ đồ hình. Người không hiểu cho rằng người xưa thích làm lạ. Thái Nguyên Định giải thích: vì cả vùng sơn thuỷ đã quy tụ đúng chính đạo, nên dù hình huyệt tại chỗ có lạ, khí vẫn tụ về đó; cái lạ ở gần được cái chính ở xa bảo đảm.

Câu thứ hai là lời phê người đương thời: "ở giữa chỗ đại tụ mà câu nệ hình huyệt, không táng". Tức là cả vùng đã tụ khí rõ ràng, nhưng vì chỗ đất trước mặt không giống hình mẫu "oa, kiềm, nhũ, đột" trong sách, người ta bỏ đi. Đó là thấy cây mà không thấy rừng. Lời này rất hợp với người học ngày nay: học thuộc bốn hình huyệt, thuộc hai mươi bốn sơn, nhưng chưa từng đứng trên núi cao nhìn đại thế, nên đến thực địa thì chỉ đi so hình.

Cũng cần hiểu cho đúng: Thái Nguyên Định không nói hình huyệt là vô nghĩa. Ông nói cái chính của sơn thuỷ là gốc, hình huyệt là ngọn. Gốc đã đúng thì ngọn có lạ vẫn dùng được; gốc không đúng thì ngọn có đẹp mấy cũng là hư hoa.
Tụ tán của đại thế và tụ tán trong huyệt – 大勢之聚散,穴中之聚散
Nguyên văn – 原文
然有大勢之聚散,有穴中之聚散。大勢之聚散見乎遠,穴中之聚散見乎近。是二者有相須之道焉。
Dịch: Tuy vậy, có tụ tán của đại thế, có tụ tán trong huyệt. Tụ tán của đại thế thấy ở xa; tụ tán trong huyệt thấy ở gần. Hai thứ ấy có đạo cần đến nhau.
Giảng: Sau khi đề cao đại thế, tác giả lập tức cân lại cho khỏi lệch. Đại thế tụ mà trong huyệt tán thì cũng không thành: cả vùng núi sông quy về, nhưng chỗ đặt mộ lại trống trải, gió lùa, nước xiên, thì khí của đại thế không vào được huyệt. Ngược lại, trong huyệt có vẻ tụ (một chỗ trũng kín, một vòng gò nhỏ) mà đại thế tán thì đó chỉ là một cái tụ nhỏ không có gốc, phát được cũng nhỏ và ngắn.

"Tương tu" (相須) là cần nhau, nương nhau. Đây là cách nhìn hai tầng rất cơ bản của phong thuỷ hình thế: tầng xa xem cả cục, tầng gần xem huyệt trường. Các sách đời sau gọi là "đại cục" và "tiểu cục", hay "ngoại khí" và "nội khí". Thái Nguyên Định nói ngắn gọn bằng hai chữ xa – gần. Với người học, cách luyện mắt là đi đủ hai vòng: vòng ngoài nhìn từ đỉnh cao, vòng trong đứng ngay tại chỗ, nhìn xem gió nước quanh vài chục bước có quy về không.

| Tầng | Thấy ở đâu | Xem cái gì |
|---|---|---|
| Tụ tán của đại thế 大勢之聚散 | Ở xa (見乎遠) | Dãy núi, dòng sông cả vùng có quy về một chỗ không |
| Tụ tán trong huyệt 穴中之聚散 | Ở gần (見乎近) | Gió, nước, gò đất quanh huyệt trường có ôm, có kín không |
| Tương tu 相須 | Cả hai | Xa tụ mà gần tán, hoặc gần tụ mà xa tán, đều không trọn |
Hướng bối là nói về tình tính – 向背者言乎其情性
Nguyên văn – 原文
其次莫若審向背。向背者,言乎其情性也。夫地理與人事不遠,人之情性不一,而向背之道可見。其向我者必有周旋相與之意,其背我者必有厭棄不顧之狀,雖或暫焉矯飾,而真態自然不可揜也。
Dịch: Kế đến không gì bằng xét hướng bối. Hướng bối là nói về tình tính. Địa lý với việc người không xa nhau; tình tính của người không giống nhau, mà đạo hướng bối thì có thể thấy được. Kẻ hướng về ta ắt có ý quấn quýt cùng ta; kẻ quay lưng với ta ắt có dáng chán bỏ không đoái hoài. Dù có lúc tạm che đậy, giả bộ, nhưng dáng thật tự nhiên vẫn không giấu được.
Giảng: Nếu tụ tán là chuyện cái thế, thì hướng bối là chuyện cái tình. Chữ "tình tính" (情性) cho thấy Thái Nguyên Định nhìn núi sông như có lòng có ý. Đây không phải lối nói mê tín, mà là một cách quan sát rất tinh: một ngọn núi có mặt và có lưng. Mặt núi thường thoai thoải, có nhiều đất, có cây cỏ, các nhánh đồi nhỏ ôm vào; lưng núi thường dốc gắt, lộ đá, khe rãnh xé thẳng. Một dòng sông có lúc uốn vòng ôm lấy một bãi đất, có lúc lượn lưng ra xa rồi chảy thẳng đi. Cái hướng và cái bối ấy chính là "tình" của núi sông đối với một chỗ đất.

Câu "dù tạm che đậy mà dáng thật không giấu được" rất đáng ghi nhớ. Có những thế núi nhìn thoáng qua tưởng là đang chầu về, vì đứng gần thấy đỉnh nhọn đẹp, nhưng đi quanh một vòng mới thấy chân núi xoay đi chỗ khác, các nhánh đồi đều chạy theo hướng ngược lại. Người xem đất phải đi, phải nhìn từ nhiều phía, mới thấy được cái tình thật của núi.
Tình hướng: như vua tôi, chủ khách, anh em ruột thịt – 向之情
Nguyên văn – 原文
故觀地者必觀其情之向背。向者不難見,凡相對如君臣,相待如賓主,相親相愛如兄弟骨肉,此皆向之情也。
Dịch: Cho nên người xem đất ắt phải xem cái tình hướng hay bối. Cái hướng không khó thấy: phàm đối nhau như vua với tôi, đãi nhau như chủ với khách, thân yêu nhau như anh em ruột thịt, đều là tình hướng cả.
Giảng: Ba cặp ví dụ đều lấy từ luân thường của nhà Nho, và mỗi cặp ứng với một loại quan hệ trong thế đất. "Vua tôi đối nhau" là quan hệ giữa huyệt và triều sơn, án sơn: núi phía trước đứng ngay ngắn, thấp hơn, cung kính chầu về, như bề tôi đứng chầu trước điện. "Chủ khách đãi nhau" là quan hệ giữa chủ sơn và khách sơn: chủ đứng vững, khách đến có lễ, không lấn át chủ. "Anh em ruột thịt thân yêu nhau" là quan hệ giữa long hổ hai bên: hai cánh tay núi ôm lấy huyệt, đều đặn, không bên nào bỏ đi.

Trong thực địa, tình hướng biểu hiện thành những dấu hiệu nhìn thấy được: núi trước mặt có mặt quay về, sườn thoải nhìn về phía huyệt; các nhánh đồi hai bên cong vào như vòng tay; dòng nước trước huyệt uốn cong ôm lấy chứ không xuyên thẳng; thuỷ khẩu có núi đóng lại, nước đi ra mà như còn lưu luyến. Phong thuỷ gọi chung là "hữu tình".


Tình bối: như kẻ thù, như người dưng – 背之情
Nguyên văn – 原文
背者亦不難見,凡相視如讎敵,相拋如路人,相忌如嫉冤逆寇,此皆背之情也。觀形貌者得其偽,觀情性者得其真。
Dịch: Cái bối cũng không khó thấy: phàm nhìn nhau như kẻ thù, bỏ nhau như người qua đường, ghét nhau như oán thù, giặc nghịch, đều là tình bối cả. Xem hình mạo thì được cái giả; xem tình tính thì được cái thật.
Giảng: Ba ví dụ của tình bối đi ngược với ba ví dụ của tình hướng. "Nhìn nhau như kẻ thù" là núi trước huyệt dựng đứng, gắt, có đá nhọn chĩa vào, như đang đối địch. "Bỏ nhau như người qua đường" là núi sông chạy ngang qua, không dừng, không ngoảnh lại, giống người dưng đi lướt qua nhau ngoài chợ. "Ghét nhau như oán thù, giặc nghịch" là các thế đất phản lại huyệt: nước chảy xiên ra, long hổ quay lưng, núi phía xa như kẻ trộm nhòm vào.

Câu kết đoạn "xem hình mạo được cái giả, xem tình tính được cái thật" là một trong những câu được các quan Tứ Khố khen là tinh áo. Hình mạo là cái dáng bên ngoài: núi đẹp, cây tươi, nước trong. Tình tính là cái quan hệ giữa núi sông với huyệt: có quay về không, có ôm lấy không. Người mới học hay say cái đẹp của hình mạo. Một dãy núi rất đẹp mà quay lưng với huyệt thì không giúp gì cho huyệt; một gò đất tầm thường mà mọi thứ quanh đó đều quay về thì lại là chỗ có tình.
Yếu chỉ địa lý chẳng qua là sơn thuỷ hướng bối – 地理之要不過山水向背
Nguyên văn – 原文
向背之理明,而吉凶禍福之機灼然。故嘗謂地理之要,不過山水向背而已矣。
Dịch: Lý hướng bối đã rõ thì then máy cát hung hoạ phúc hiện ra rành rành. Cho nên ta từng nói: yếu chỉ của địa lý chẳng qua là sơn thuỷ hướng bối mà thôi.
Giảng: Đây là câu kết mạnh nhất trong bốn thiên đầu. Sau cương nhu, động tĩnh, tụ tán, Thái Nguyên Định dồn cả lại vào một chữ: hướng bối. Không phải vì các khái niệm kia không quan trọng, mà vì hướng bối là chỗ mọi khái niệm hội lại khi đứng trước một huyệt cụ thể. Núi có cương nhu đúng, có động tĩnh đúng, đại thế có tụ, nhưng cuối cùng núi sông ấy có quay về huyệt hay không, đó mới là câu hỏi quyết định.
Lời chú Táng Thư trong bản Tứ Khố cũng nói một ý rất gần: "địa lý chi pháp, bất quá sơn thuỷ hướng bối vi khẩn; hướng tắc vi cát, bối tắc vi hung". Tức là hướng thì tốt, bối thì xấu, và hướng toạ có phép thì phải lấy ở sự ứng chiếu, đường nước có phép thì phải tìm ở sự uốn khúc. Nói cách khác, mọi phép tắc kỹ thuật về sau đều nhằm đo cho đúng cái tình hướng bối này.
| Câu gốc | Ý chính | Khi ra thực địa |
|---|---|---|
| 聚散者言乎其大勢 | Tụ tán là đại thế | Đứng chỗ cao xem cả vùng có quy về không |
| 得山水之正則怪穴所為常 | Được chính của sơn thuỷ thì huyệt lạ thành thường | Đừng chỉ so hình huyệt với sách |
| 是二者有相須之道 | Xa và gần phải nương nhau | Đi đủ hai vòng: vòng xa và vòng gần |
| 向背者言乎其情性 | Hướng bối là tình tính | Tìm mặt núi, lưng núi; chỗ nước ôm, chỗ nước bỏ |
| 觀情性者得其真 | Xem tình mới được cái thật | Đi quanh, nhìn nhiều phía, đừng say dáng đẹp |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối là hai bước nối tiếp nhau khi đi khảo đất: trước xem cái thế, sau xem cái tình. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ nguyên lý "hình là gốc, lý khí là dụng", và hai thiên này cho thấy phần "hình" không chỉ là hình dáng mà là quan hệ: núi với huyệt, nước với huyệt, xa với gần. Ở Việt Nam, nhiều vùng trung du và đồng bằng có đại thế rất rõ: các dãy núi phía tây bắc chạy về, các dòng sông lớn đổ ra biển phía đông nam, các nhánh sông con uốn quanh làng. Người học có thể tập nhìn tụ tán ngay trên bản đồ địa hình trước khi đi thực địa, rồi đến tại chỗ thì tập nhìn hướng bối: núi nào quay mặt, núi nào quay lưng, đoạn nước nào ôm, đoạn nào bỏ. Về thời vận, cùng một thế đất có tình mà phát mạnh hay chậm còn tuỳ năm tháng, phải xét bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Thủ pháp định huyệt, định hướng cụ thể thì phải học trực tiếp, bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Tóm lại – 總結: Thiên Tụ Tán dạy rằng tụ tán là đại thế; được cái chính của sơn thuỷ thì huyệt lạ cũng thành thường; có tụ tán của đại thế thấy ở xa và tụ tán trong huyệt thấy ở gần, hai tầng phải nương nhau. Thiên Hướng Bối dạy rằng hướng bối là tình tính; tình hướng như vua tôi, chủ khách, anh em; tình bối như kẻ thù, người dưng; xem hình mạo được cái giả, xem tình tính được cái thật; yếu chỉ địa lý chẳng qua là sơn thuỷ hướng bối.
Bài trước: Phát Vi Luận (1): Thiên Cương Nhu và thiên Động Tĩnh – 剛柔篇 · 動靜篇.
Bài sau: Thiên Thư Hùng và thiên Cường Nhược – 雌雄篇 · 強弱篇.
Nguồn: Phát Vi Luận (發微論), thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (thuộc công cộng). Nguyên văn đổi chữ dị thể của bản Tứ Khố sang chữ thông dụng (歴 → 歷, 竒 → 奇, 逺 → 遠, 賔 → 賓, 讐 → 讎, 寃 → 冤, 抛 → 拋). Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng núi chầu, hướng nước về.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ các dãy núi, dòng nước quanh khu đất để xem tụ tán, hướng bối.
Bài liên quan – 相關文章
- Phát Vi Luận (1): Thiên Cương Nhu và thiên Động Tĩnh
- Táng Thư 葬書 nội thiên (1): Táng giả thừa sinh khí, đồng khí cảm ứng
- Linh Thành Tinh Nghĩa (1): Khí vận, khí thế và bốn chỗ khí tụ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Đọc hiểu tụ tán, hướng bối là phần Thư; đứng giữa một vùng núi sông mà nhận ra đại thế quy về đâu, núi nào quay mặt, núi nào quay lưng, là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Tụ tán trong phong thuỷ là gì? – 何謂聚散
Tụ tán là núi sông cả một vùng có quy về một chỗ hay toả đi bốn phía. Phát Vi Luận gọi đó là đại thế: chỗ núi dừng nước hội là tụ, chỗ núi sông tản mát là tán.
Vì sao huyệt của người xưa thường "kỳ quái"? – 古穴何以多奇怪
Theo Thái Nguyên Định, vì người xưa được cái chính của sơn thuỷ, đại thế đã tụ đúng thì dù hình huyệt tại chỗ lạ vẫn tụ khí; cái lạ ở gần được cái chính ở xa bảo đảm.
Hướng bối nghĩa là gì? – 何謂向背
Hướng là núi sông quay mặt về huyệt, có ý quấn quýt; bối là quay lưng, chạy đi, như người dưng hay kẻ thù. Phát Vi Luận gọi đó là tình tính của núi sông.
"Xem hình mạo được cái giả, xem tình tính được cái thật" là sao? – 觀形貌者得其偽
Dáng đẹp bên ngoài của núi sông có thể đánh lừa; quan hệ của núi sông với huyệt, có quay về hay không, mới là cái thật quyết định cát hung.
Có phải phong thuỷ chỉ cần xem hướng bối? – 地理之要不過山水向背
Thái Nguyên Định nói yếu chỉ địa lý chẳng qua là sơn thuỷ hướng bối, ý là mọi phép tắc rốt cuộc đều để đo cái tình này. Nhưng muốn thấy đúng hướng bối vẫn phải hiểu cương nhu, động tĩnh, tụ tán ở các thiên trước.









