Phát Vi Luận
發微論 · 一卷十六篇 · 順逆篇、生死篇
Tác giả: Thái Nguyên Định (蔡元定, tự Quý Thông, đời Nam Tống) · có thuyết cho là của thân phụ ông, Thái Phát (蔡發, hiệu Mục Đường lão nhân 牧堂老人)
Bản gốc: Tứ Khố Toàn Thư, Tử bộ, Thuật số loại (tướng trạch tướng mộ).
Bài thứ tư của bộ Phát Vi Luận giảng hai thiên gắn liền với việc đi theo long mạch đến tận huyệt. Thiên Thuận Nghịch (順逆篇) nói về lai khứ: biết nước từ đâu phát, núi từ đâu khởi, nước đi về đâu, núi dừng ở đâu, rồi mới phân được thuận và nghịch; phép lập huyệt là "trong thuận lấy nghịch, trong nghịch lấy thuận". Thiên Sinh Tử (生死篇) nói về thủ xả: long đến nghìn dặm mà huyệt chỉ một chỗ chiếu, không phân được sinh tử thì không biết lấy đâu bỏ đâu. Đề yếu Tứ Khố khen một câu trong thiên Thuận Nghịch: phải biết đại thế núi sông định ngầm ở ngoài mấy dặm, rồi mới suy được thuận nghịch trong chỗ gang tấc mờ mịt.
Trả lời nhanh: Thiên Thuận Nghịch dạy rằng thuận nghịch là nói về lai khứ. Chỗ nước phát, núi khởi là "lai"; chỗ nước đi, núi dừng là "khứ". Thuận sơn thuận thuỷ là thuận, nghịch sơn nghịch thuỷ là nghịch. Phép lập huyệt phải trong thuận lấy nghịch, trong nghịch lấy thuận; long thuận thì huyệt kết nghịch, long nghịch thì huyệt kết thuận. Muốn vậy phải biết đại thế núi sông ở ngoài mấy dặm. Thiên Sinh Tử dạy rằng sinh tử là nói về thủ xả: có khí là sinh, không khí là tử; mạch hoạt động là sinh, thô cứng là tử; long đẩy sang trái thì trái sinh, đẩy sang phải thì phải sinh; trong gầy lấy chỗ có thịt, trong béo lấy chỗ hõm. Sinh thì lấy, tử thì bỏ.
Thầy Vũ Giới giảng: "Long đến nghìn dặm mà huyệt chỉ bằng chiếc chiếu. Học phong thuỷ là học cách bỏ: bỏ chỗ chết, bỏ chỗ thuận trơn tuột, để còn lại đúng một chỗ có sinh khí quay đầu nhìn lại."
Thuận nghịch là nói về lai khứ – 順逆者言乎其去來
Nguyên văn – 原文
其次又當分順逆。順逆者,言乎其去來也。其來者何?水之所發,山之所起是也。其去者何?水之所趨,山之所止是也。知來去而知順逆者有矣,不知來去而知順逆者未之有也。
Dịch: Kế đến lại nên phân thuận nghịch. Thuận nghịch là nói về chỗ đi và chỗ đến. Chỗ đến là gì? Là nơi nước phát ra, nơi núi khởi lên. Chỗ đi là gì? Là nơi nước chảy về, nơi núi dừng lại. Biết chỗ đến chỗ đi mà biết thuận nghịch thì có; không biết chỗ đến chỗ đi mà biết được thuận nghịch thì chưa từng có.
Giảng: Thái Nguyên Định định nghĩa thuận nghịch bằng hai chữ rất cụ thể: lai (來) và khứ (去). "Lai" là phía nguồn: chỗ nước bắt đầu chảy, chỗ núi bắt đầu nổi lên, tức phía tổ sơn, phía thượng nguồn. "Khứ" là phía cuối: chỗ nước chảy về, chỗ núi dừng lại, tức phía thuỷ khẩu, phía hạ lưu. Thuận nghịch không phải là một khái niệm trừu tượng; nó chỉ là sự so sánh với chiều đi của núi và nước.

Câu kết đoạn là một phép logic chặt: biết lai khứ thì có thể biết thuận nghịch; không biết lai khứ thì không thể biết thuận nghịch. Nghĩa là trước khi nói "huyệt này thuận" hay "huyệt này nghịch", người xem đất phải đi ngược lên tìm cho được nguồn nước, tổ núi, và đi xuôi xuống tìm cho được chỗ nước ra, chỗ núi dừng. Đứng yên một chỗ mà luận thuận nghịch là luận suông.
Thuận nghịch như mù như điếc – 順逆二路如盲如聾
Nguyên văn – 原文
夫順逆二路,如盲如聾,自非灼然有見,鮮不以逆為順,以順為逆者矣。要知順山順水者順也,所謂來處來者是也;逆山逆水者逆也,所謂去處去者是也。
Dịch: Hai đường thuận nghịch, người ta như mù như điếc; nếu không phải thấy rõ rành rành thì ít ai không lấy nghịch làm thuận, lấy thuận làm nghịch. Cần biết: thuận núi thuận nước là thuận, tức là cái gọi là "đến từ chỗ đến"; nghịch núi nghịch nước là nghịch, tức là cái gọi là "đi về chỗ đi".
Giảng: "Như mù như điếc" là lời thừa nhận rằng thuận nghịch rất dễ nhầm. Trên thực địa, núi không đi theo một đường thẳng; long mạch có khi quay đầu, có khi vòng lại; nước có khi chảy ngược hướng chung một đoạn rồi mới đổ về hạ lưu. Nhìn một đoạn ngắn rất dễ đoán sai chiều. Vì vậy tác giả đưa ra hai mốc: "thuận sơn thuận thuỷ" là theo chiều núi, chiều nước, từ chỗ đến mà đến; "nghịch sơn nghịch thuỷ" là đi ngược chiều núi, chiều nước.

Cách hiểu đơn giản nhất: đứng tại huyệt, nhìn dòng nước trước mặt. Nước chảy cùng chiều với long mạch, trôi đi theo hướng long đi, là thuận: khí theo nước mà đi luôn. Nước chảy ngược chiều long, tức từ phía trước chảy lại hoặc chắn ngang rồi quay về, là nghịch: khí bị nước giữ lại. Đó là lý do nhiều sách nói "nghịch thuỷ" là quý cho chỗ kết, vì nó làm long mạch phải dừng.
Trong thuận lấy nghịch, trong nghịch lấy thuận – 順中取逆,逆中取順
Nguyên văn – 原文
立穴之法,要順中取逆,逆中取順,此一定之理,不可改易。若又推而廣之,則脈有順逆,龍有順逆,順龍之穴結必逆,逆龍之穴結必順,此亦山川自然之勢也。
Dịch: Phép lập huyệt cần trong thuận lấy nghịch, trong nghịch lấy thuận. Đó là lý nhất định, không thể thay đổi. Nếu lại suy rộng ra thì mạch có thuận nghịch, long có thuận nghịch: huyệt của long thuận thì kết ắt nghịch, huyệt của long nghịch thì kết ắt thuận. Đó cũng là thế tự nhiên của núi sông.
Giảng: Đây là câu then chốt của thiên. "Trong thuận lấy nghịch" là: long mạch đi xuôi, thuận chiều chung, thì chỗ kết huyệt phải là chỗ long quay lại, ngoảnh đầu, hoặc gặp nước nghịch chắn lại; nếu cứ thuận mãi thì khí trôi theo, không dừng. "Trong nghịch lấy thuận" là: long mạch đã quay ngược lại (hồi long, long quay đầu về tổ), thì chỗ kết lại phải ở chỗ thuận, chỗ khí được đón tự nhiên, không bị bẻ gãy thêm.

Nói theo lý thiên Cường Nhược ở bài trước, đây cũng là phép "tương tế": thuận quá thì phải lấy nghịch chế, nghịch quá thì phải lấy thuận hoà. Câu "long thuận thì huyệt kết nghịch, long nghịch thì huyệt kết thuận" vì vậy không phải là một mẹo kỹ thuật, mà là hệ quả của nguyên lý trung đạo đã nêu từ đầu sách. Thái Nguyên Định nhấn mạnh: "đó là thế tự nhiên của núi sông", tức là người xem đất chỉ đọc ra, không bịa ra.


Đại thế định ngầm ngoài mấy dặm – 山川之大勢默定于數里之外
Nguyên văn – 原文
大抵論逆順者,要知山川之大勢默定于數里之外,而後能推順逆於咫尺微茫之間。否則黑白混淆,以逆為順,以順為逆者多矣。
Dịch: Đại để người bàn nghịch thuận cần biết đại thế của núi sông đã được định ngầm ở ngoài mấy dặm, rồi sau mới suy được thuận nghịch trong chỗ gang tấc mờ mịt. Nếu không thì đen trắng lẫn lộn, lấy nghịch làm thuận, lấy thuận làm nghịch, nhiều lắm.
Giảng: Đây là câu được các quan Tứ Khố trích trong lời đề yếu để khen sách. Ý câu nối thẳng với thiên Tụ Tán: đại thế thấy ở xa, huyệt thấy ở gần. Chữ "mặc định" (默定) rất hay: đại thế đã được định sẵn, lặng lẽ, ở ngoài mấy dặm, trước khi người xem đất bước tới chỗ huyệt. Còn chữ "chỉ xích vi mang" (咫尺微茫) là gang tấc mờ mịt: tại huyệt trường, sự khác nhau giữa chỗ thuận và chỗ nghịch có khi chỉ là vài bước chân, một nếp gò, một đường nước mờ.

Muốn phân được sự khác biệt gang tấc ấy, phải có bản đồ lớn trong đầu. Người xem đất giỏi khi đứng tại huyệt vẫn biết được tổ sơn ở hướng nào, thuỷ khẩu ở hướng nào, long đang đi xuôi hay đang quay về. Nếu thiếu bản đồ ấy, họ chỉ thấy một nếp đất trước mặt và rất dễ "đen trắng lẫn lộn". Bài học thực hành: trước khi khảo huyệt, hãy đi hết thượng nguồn và hạ lưu, ít nhất là trên bản đồ địa hình.
| Khái niệm | Nghĩa | Phép dùng |
|---|---|---|
| Lai 來 | Nơi nước phát, núi khởi | Tìm tổ sơn, thượng nguồn |
| Khứ 去 | Nơi nước về, núi dừng | Tìm thuỷ khẩu, hạ lưu |
| Thuận 順 | Theo chiều núi, chiều nước | Long thuận thì huyệt kết nghịch |
| Nghịch 逆 | Ngược chiều núi, chiều nước | Long nghịch thì huyệt kết thuận |
| Đại thế mặc định 大勢默定 | Định ngầm ngoài mấy dặm | Biết xa mới phân được gang tấc |
Sinh tử là nói về thủ xả – 生死者言乎其取舍
Nguyên văn – 原文
其次又當識生死。生死者,言乎其取舍也。夫千里來龍,不過一席之地,倘非以生死別之,則何所決擇哉?
Dịch: Kế đến lại nên biết sinh tử. Sinh tử là nói về chỗ lấy và chỗ bỏ. Long đến nghìn dặm, chẳng qua chỉ được một chỗ bằng chiếc chiếu; nếu không lấy sinh tử mà phân biệt thì lấy gì mà quyết chọn?
Giảng: "Thiên lý lai long, bất quá nhất tịch chi địa" là một câu rất nổi tiếng trong phong thuỷ, được nhiều sách đời sau nhắc lại. Một long mạch có thể chạy mấy chục, mấy trăm dặm, qua nhiều núi, nhiều đèo, nhưng chỗ thật kết huyệt chỉ rộng bằng chiếc chiếu. Vì vậy công việc của người xem đất phần lớn là công việc loại bỏ. Chữ "thủ xả" (取舍) là lấy và bỏ; tiêu chuẩn để lấy bỏ là sinh và tử.

Sinh tử ở đây không nói về người sống người chết, mà nói về đất có sinh khí hay không. Đất "sinh" là đất có khí đang vận hành, có thể truyền phúc; đất "tử" là đất khí đã tắt hoặc chưa từng có. Đi dọc long mạch, chỗ sinh và chỗ tử xen nhau; người xem đất phải nhận ra từng đoạn.
Các dấu hiệu sinh tử: có khí, hoạt động, đẩy sang, gầy béo – 生死之說非一端
Nguyên văn – 原文
生死之說非一端,大概有氣者為生,無氣者為死;脈活動者為生,粗硬者為死。龍勢推左,則左為生,右為死;龍勢推右,則右為生,左為死。又有瘦中取肉,則瘦處死而肉處生;飽中取饑,則饑處生而飽處死。如此之類,在人細推之。
Dịch: Thuyết sinh tử không phải chỉ một mối. Đại khái có khí là sinh, không có khí là tử; mạch hoạt động là sinh, thô cứng là tử. Thế long đẩy sang trái thì bên trái là sinh, bên phải là tử; thế long đẩy sang phải thì bên phải là sinh, bên trái là tử. Lại có phép trong gầy lấy thịt: chỗ gầy là tử, chỗ có thịt là sinh; trong no lấy đói: chỗ đói là sinh, chỗ no là tử. Những loại như thế, ở người suy kỹ.
Giảng: Đoạn này liệt kê bốn nhóm dấu hiệu. Thứ nhất, có khí hay không: đây là tiêu chuẩn gốc, các tiêu chuẩn sau đều để nhận ra khí. Thứ hai, hoạt động hay thô cứng: mạch núi uốn lượn, có nhấp nhô, có thắt lại mở ra là sống; mạch núi thẳng đờ, to đều, cứng như khúc gỗ là chết. Điều này nối với thiên Động Tĩnh: núi muốn động, động thì thành long.

Thứ ba, thế long đẩy về bên nào: long mạch khi đến gần huyệt thường có lực nghiêng về một bên, như người đi bị đà đẩy. Phía long dồn lực tới là phía sinh, phía ngược lại là tử. Thứ tư, gầy và béo: trên một long mạch gầy, nhiều đá, nhiều sống nhọn, thì chỗ có thịt (đất đầy đặn) là sinh; trên một long mạch béo, đất dày tròn trịa khắp nơi, thì chỗ hơi hõm, hơi "đói" mới là chỗ khí lộ ra, là sinh. Đây lại là phép tương tế của thiên Cường Nhược: trong cái thái quá tìm cái bất cập để bù.

Thủ xả rõ thì huyệt pháp định, huyệt pháp định thì hoạ phúc ứng – 取舍明而後穴法定
Nguyên văn – 原文
生則在所取,死則在所舍。取舍明而後穴法定,穴法定而後禍福應。若生死難辨,取舍何當,則非達造化矣。
Dịch: Sinh thì ở chỗ lấy, tử thì ở chỗ bỏ. Lấy bỏ rõ rồi sau phép huyệt mới định; phép huyệt định rồi sau hoạ phúc mới ứng. Nếu sinh tử khó phân, lấy bỏ làm sao cho đúng? Như vậy là chưa thông tạo hoá.
Giảng: Ba bước nối nhau: phân sinh tử, rồi định huyệt pháp, rồi mới có hoạ phúc ứng. Thứ tự này rất đáng để người học ghi nhớ. Nhiều người làm phong thuỷ bắt đầu từ hoạ phúc (muốn phát gì, cầu gì) rồi đi tìm đất cho hợp ý; Thái Nguyên Định làm ngược lại: trước hết hỏi đất sống hay chết, chọn đúng chỗ sống, rồi hoạ phúc tự đến theo. Câu cuối "chưa thông tạo hoá" (非達造化) là lời phê nặng: không phân được sinh tử thì chưa thể gọi là hiểu đất.

| Dấu hiệu | Sinh 生 (lấy) | Tử 死 (bỏ) |
|---|---|---|
| Khí | Có khí | Không khí |
| Mạch | Hoạt động, uốn lượn | Thô cứng, thẳng đờ |
| Thế long đẩy | Phía long dồn lực | Phía ngược lại |
| Long gầy | Chỗ có thịt | Chỗ gầy trơ |
| Long béo | Chỗ hơi hõm (đói) | Chỗ đầy tròn (no) |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Thuận nghịch và sinh tử là hai phép đi kèm khi theo long mạch đến huyệt: thuận nghịch giúp biết khí đang đi hay đang dừng, sinh tử giúp biết khí còn hay đã tắt. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ nguyên lý "hình là gốc, lý khí là dụng"; hai thiên này cho thấy hình thế không chỉ là nhìn một chỗ đất, mà là đi theo cả một dòng long mạch từ lai đến khứ. Ở Việt Nam, người học có thể tập trên các dãy núi thấp ở trung du: men theo sống núi từ đỉnh cao xuống, xem chỗ nào mạch mềm lại, uốn lượn, chỗ nào thẳng cứng; xem dòng suối dưới chân chảy cùng chiều hay quay ngược lại ôm chân núi. Về thời vận, cùng một chỗ đất sinh mà phát nhanh hay chậm còn tuỳ năm tháng, phải xét bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Thủ pháp định huyệt, định chỗ "gang tấc mờ mịt" thì phải học trực tiếp, bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Tóm lại – 總結: Thiên Thuận Nghịch dạy rằng thuận nghịch là lai khứ; không biết chỗ nước phát núi khởi, chỗ nước về núi dừng thì không thể biết thuận nghịch; lập huyệt phải trong thuận lấy nghịch, trong nghịch lấy thuận; long thuận huyệt kết nghịch, long nghịch huyệt kết thuận; biết đại thế ngoài mấy dặm mới phân được gang tấc. Thiên Sinh Tử dạy rằng sinh tử là thủ xả; long đến nghìn dặm chỉ được một chỗ chiếu; có khí, hoạt động, phía long đẩy, chỗ có thịt trong gầy, chỗ đói trong no là sinh; lấy bỏ rõ thì huyệt pháp định, huyệt pháp định thì hoạ phúc ứng.
Bài trước: Phát Vi Luận (3): Thiên Thư Hùng và thiên Cường Nhược – 雌雄篇 · 強弱篇.
Bài sau: Thiên Vi Trứ và thiên Phân Hợp – 微著篇 · 分合篇 (sắp đăng).
Nguồn: Phát Vi Luận (發微論), thiên Thuận Nghịch và thiên Sinh Tử, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (thuộc công cộng). Nguyên văn đổi chữ dị thể của bản Tứ Khố sang chữ thông dụng (黙 → 默, 黒 → 黑, 别 → 別, 决 → 決, 脉 → 脈, 槩 → 概, 逹 → 達). Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng long đến, hướng nước đi.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ đường long mạch và dòng nước để xét lai khứ, thuận nghịch.
Bài liên quan – 相關文章
- Phát Vi Luận (2): Thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối
- Phát Vi Luận (3): Thiên Thư Hùng và thiên Cường Nhược
- Hám Long Kinh: đề yếu, tổng luận tầm long phong thủy
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Biết lý thuận nghịch, sinh tử là phần Thư; đi dọc một long mạch mà chỉ ra được đoạn nào sống, đoạn nào chết, chỗ nào long quay đầu, là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Thuận nghịch trong phong thuỷ là gì? – 何謂順逆
Là so với chiều đi của núi và nước: theo chiều từ nguồn tới là thuận, ngược chiều là nghịch. Phát Vi Luận nói thuận nghịch là lai khứ, không biết lai khứ thì không biết thuận nghịch.
"Trong thuận lấy nghịch" nghĩa là gì? – 順中取逆
Long đi xuôi thì huyệt phải ở chỗ long quay lại hoặc có nước nghịch chắn, để khí dừng; long đã quay ngược thì huyệt lại ở chỗ thuận, đón khí tự nhiên.
"Thiên lý lai long, bất quá nhất tịch chi địa" là sao? – 千里來龍不過一席之地
Long mạch dài nghìn dặm nhưng chỗ thật kết huyệt chỉ rộng bằng chiếc chiếu. Vì vậy phải phân sinh tử để lấy bỏ cho đúng.
Làm sao biết long sinh hay long tử? – 如何辨生死
Phát Vi Luận nêu: có khí là sinh, không khí là tử; mạch hoạt động là sinh, thô cứng là tử; phía long dồn lực là sinh; trong gầy lấy chỗ có thịt, trong béo lấy chỗ hơi hõm.
Vì sao phải biết đại thế ngoài mấy dặm? – 大勢默定于數里之外
Vì tại huyệt, chỗ thuận và chỗ nghịch có khi chỉ cách nhau gang tấc. Chỉ khi biết rõ tổ sơn, thuỷ khẩu, chiều long cả vùng mới phân được sự khác biệt nhỏ ấy.









