Phát Vi Luận
發微論 · 一卷十六篇
Tác giả: Thái Nguyên Định (蔡元定, tự Quý Thông, đời Nam Tống) · có thuyết cho là của thân phụ ông, Thái Phát (蔡發, hiệu Mục Đường lão nhân 牧堂老人)
Bản gốc: Tứ Khố Toàn Thư, Tử bộ, Thuật số loại (tướng trạch tướng mộ).
Phát Vi Luận (發微論) là một quyển sách địa lý ngắn của Thái Nguyên Định, học trò và bạn học của Chu Hy đời Nam Tống. Tên sách có nghĩa là "luận làm sáng chỗ vi tế". Khác với các kinh phong thuỷ viết bằng câu ca, sách viết bằng văn xuôi của nhà Nho, chia mười sáu thiên, mỗi thiên một cặp khái niệm đối nhau: cương nhu, động tĩnh, tụ tán, hướng bối, thư hùng, cường nhược, thuận nghịch, sinh tử, vi trứ, phân hợp, phù trầm, thiển thâm, nhiêu giảm, xu tị, tài thành, và cuối cùng là cảm ứng. Bài này mở đầu bộ Phát Vi Luận trên Kho sách vugioi.com: giới thiệu sách theo lời đề yếu Tứ Khố, rồi giảng hai thiên đầu là Cương Nhu và Động Tĩnh.
Trả lời nhanh: Phát Vi Luận mở đầu bằng thiên Cương Nhu: Kinh Dịch nói đạo lập trời là âm dương, Thiệu Ung nói đạo lập đất là cương nhu, nên yếu chỉ của địa lý trước hết là cương nhu, tức thể chất của đất. Gió khí cọ xát, nước đất xói rửa, phần cương còn lại thành núi, phần nhu trôi đi thành nước. Núi thể cương mà dụng nhu, nước thể nhu mà dụng cương; trong cương có nhu, trong nhu có cương. Thiên Động Tĩnh dạy: núi vốn tĩnh nên muốn nó động, động thì thành long; nước vốn động nên muốn nó tĩnh, tĩnh thì kết đất. Núi cứng đờ, nước xung xạ là động không rời động, tĩnh không rời tĩnh, không kết được.
Thầy Vũ Giới giảng: "Người mới học hay hỏi hướng nào tốt. Phát Vi Luận dạy hỏi trước: chỗ này cương hay nhu, động hay tĩnh. Hiểu đất như hiểu một cơ thể sống thì mới bắt đầu thấy được huyệt."
Phát Vi Luận là sách gì? – 發微論是何書
Thái Nguyên Định (蔡元定, 1135–1198), tự Quý Thông, người Kiến Dương (Phúc Kiến), theo học Chu Hy, được Chu Hy xem là bạn hơn là học trò. Năm Khánh Nguyên, khi lệnh cấm "nguỵ học" nổi lên, ông bị liệt vào đảng tịch, bị đày đi Đạo Châu và mất ở nơi bị đày; về sau Hàn Thác Trụ thất thế, ông được truy tặng và ban thuỵ là Văn Tiết. Ông giỏi luật lịch, tượng số, và đặc biệt để tâm vào địa lý. Lời đề yếu Tứ Khố nói Phát Vi Luận là sách xem đất của ông, đại ý lấy "đạo đất một cương một nhu" làm gốc rồi triển khai mười bốn lệ, kết bằng thiên Cảm Ứng để làm rõ lẽ "phúc thiện hoạ dâm".

Đề yếu cũng nói một điều đáng chú ý: sách Địa Lý Đại Toàn cũng chép sách này nhưng đề là "Thái Mục Đường soạn"; Mục Đường lão nhân là hiệu của Thái Phát, cha của Thái Nguyên Định. Vì vậy có thể sách do Thái Phát viết, hoặc người sau gán nhầm cho con. Các quan Tứ Khố đối chiếu các bản, thấy đề tên Thái Nguyên Định nhiều hơn nên giữ tên ông. Dù cha hay con, sách vẫn là sản phẩm của một gia đình Nho học đất Mân, và mang rõ dấu ấn lý học đời Tống.
Mười sáu thiên, mười sáu cặp khái niệm – 十六篇
Điều làm Phát Vi Luận khác hẳn các sách thuật số khác, theo lời Tứ Khố, là "các nhà thuật số chỉ bàn số, Nguyên Định thì suy cứu bằng lý của nhà Nho, nên lời của ông không trái với đạo". Đề yếu dẫn mấy câu được khen là "khêu ra chỗ tinh áo": "nước vốn động, muốn nó tĩnh; núi vốn tĩnh, muốn nó động"; "tụ tán là nói về đại thế, hướng bối là nói về tình tính"; "người giỏi xem thì lấy cái có hình mà xét cái vô hình, người không giỏi xem thì để cái vô hình che mất cái có hình". Mười sáu thiên được sắp theo thứ tự từ thể chất của đất (cương nhu) đến biến thông (động tĩnh), đại thế (tụ tán), tình tính (hướng bối), phối hợp (thư hùng), cho đến việc người (tài thành) và đạo trời (cảm ứng).

Trên Kho sách, bộ Phát Vi Luận chia tám bài, mỗi bài hai thiên, giữ nguyên thứ tự của sách. Đây là sách ngắn, lời gọn mà ý sâu, rất hợp để người học phong thuỷ đọc chậm từng thiên và đem ra thực địa đối chiếu.
Đạo lập đất là cương nhu – 立地之道剛柔盡之
Nguyên văn – 原文
易曰:立天之道,曰陰與陽。邵氏曰:立地之道,剛柔盡之矣。故地理之要,莫尚於剛柔。剛柔者,言乎其體質也。
Dịch: Kinh Dịch nói: đạo lập nên trời gọi là âm và dương. Họ Thiệu nói: đạo lập nên đất, cương và nhu là đủ hết. Cho nên yếu chỉ của địa lý không gì hơn cương nhu. Cương nhu là nói về thể chất của đất.
Giảng: Câu đầu lấy từ Thuyết Quái truyện của Kinh Dịch: "lập thiên chi đạo viết âm dữ dương, lập địa chi đạo viết nhu dữ cương, lập nhân chi đạo viết nhân dữ nghĩa". Thiệu Ung (邵雍, hiệu Khang Tiết) trong Hoàng Cực Kinh Thế triển khai thành học thuyết: trời có âm dương thái thiếu, đất có cương nhu thái thiếu. Thái Nguyên Định đặt phong thuỷ lên đúng nền ấy. Trời thì xét bằng âm dương, đất thì xét bằng cương nhu; vậy người xem đất, việc đầu tiên là nhận ra chất đất cứng hay mềm, mạnh hay hoà.

Chữ "thể chất" (體質) rất quan trọng: cương nhu không phải là lời khen chê, mà là tính chất. Một vùng núi đá dựng đứng là cương; một vùng gò đất thoải là nhu. Cả hai đều có thể kết huyệt, chỉ là cách kết khác nhau. Các thiên sau như Cường Nhược, Phù Trầm, Thiển Thâm đều đi ra từ nhận định đầu tiên này.
Núi thể cương dụng nhu, nước thể nhu dụng cương – 山體剛而用柔
Nguyên văn – 原文
天地之初,固若漾沙之勢,未有山川之可言也。既而風氣相摩,水土相盪,則剛者屹而獨存,柔者淘而漸去,於是乎山川形焉。山體剛而用柔,故高聳而凝定;水體柔而用剛,故卑下而流行。此又剛中有柔,柔中有剛也。
Dịch: Thuở đầu trời đất vốn như cát dập dềnh trong nước, chưa có núi sông gì để nói. Rồi gió khí cọ xát nhau, nước đất xô đẩy nhau, phần cương thì sừng sững còn lại một mình, phần nhu thì bị xói mà dần trôi đi, thế là núi sông thành hình. Núi thể cương mà dụng nhu, nên cao vút mà đông định; nước thể nhu mà dụng cương, nên thấp xuống mà chảy đi. Đó lại là trong cương có nhu, trong nhu có cương.
Giảng: Đoạn này là một bức tranh địa chất rất gần với cách hiểu ngày nay: đất đá bị gió và nước bào mòn, phần cứng còn lại thành núi, phần mềm bị cuốn đi thành lòng sông, thung lũng. Chu Hy cũng từng nói núi non có hình sóng nước, là dấu vết thuở trời đất còn là nước. Thái Nguyên Định rút ra một nguyên lý: núi là thể cương, nhưng cái dụng (tác dụng, cách vận hành) của nó là nhu, vì núi phải đứng yên, định lại, chứa khí; nước là thể nhu, nhưng cái dụng của nó là cương, vì nước chảy mãi, xói mòn, chia cắt, có sức mạnh lớn.

Cặp "thể – dụng" này rất cần cho người xem đất. Thấy núi thì đừng chỉ nhìn sự cứng mạnh, mà phải xem nó có "đông định" không, có dừng tụ không. Thấy nước thì đừng chỉ nhìn sự mềm mại, mà phải xem sức chảy của nó đánh vào đâu, ôm lấy đâu. Phong Thuỷ Liên Hoa gọi đây là nhìn thể để biết dụng.


Bốn tượng của đất như bốn phần của người – 地之四象
Nguyên văn – 原文
邵氏以水為太柔,火為太剛,土為少柔,石為少剛,所謂地之四象也。水則人身之血,故為太柔;火則人身之氣,故為太剛;土則人身之肉,故為少柔;石則人身之骨,故為少剛。合水火土石而為地,猶合血氣骨肉而為人。近取諸身,遠取諸物,無二理也。
Dịch: Họ Thiệu lấy nước làm thái nhu, lửa làm thái cương, đất làm thiếu nhu, đá làm thiếu cương, gọi là bốn tượng của đất. Nước là máu của thân người nên là thái nhu; lửa là khí của thân người nên là thái cương; đất là thịt của thân người nên là thiếu nhu; đá là xương của thân người nên là thiếu cương. Hợp nước, lửa, đất, đá mà thành đất, cũng như hợp máu, khí, xương, thịt mà thành người. Gần thì lấy ở thân mình, xa thì lấy ở muôn vật, không có hai lý.
Giảng: Đây là "địa chi tứ tượng" trong Hoàng Cực Kinh Thế của Thiệu Ung, được Thái Nguyên Định đem vào địa lý. Đất là một cơ thể: sông suối là mạch máu, khí ấm trong đất là khí, lớp đất là thịt, đá là xương. Câu "cận thủ chư thân, viễn thủ chư vật" lấy từ Hệ Từ truyện, chỉ cách Phục Hy làm bát quái: gần thì nhìn thân mình, xa thì nhìn vạn vật.

Hiểu đất như cơ thể thì nhiều khái niệm phong thuỷ trở nên dễ nắm. Táng Thư nói "địa thế nguyên mạch, sơn thế nguyên cốt": đất bằng xem mạch, núi xem xương. Phát Vi Luận nói đá là xương, đất là thịt. Một huyệt tốt thường có "xương" vững làm chỗ dựa và "thịt" đầy đặn làm chỗ khí dừng; chỉ toàn đá trơ thì là xương không thịt, chỉ toàn đất xốp thì là thịt không xương.


Trong cương có nhu, trong nhu có cương – 剛中有柔柔中有剛
Nguyên văn – 原文
若細推之,凡涸燥者皆剛,夷坦者皆柔。然涸燥之中有夷坦,夷坦之中有涸燥,則是剛中有柔,柔中有剛也。凡強急者皆剛,緩弱者皆柔。然強急之中有緩弱,緩弱之中有強急,則是柔中有剛,剛中有柔也。自此以往,儘推無窮,知者觀之,思過半矣。
Dịch: Nếu suy kỹ thì phàm chỗ khô ráo đều là cương, chỗ bằng phẳng đều là nhu. Nhưng trong khô ráo có bằng phẳng, trong bằng phẳng có khô ráo, ấy là trong cương có nhu, trong nhu có cương. Phàm cái mạnh gấp đều là cương, cái hoà yếu đều là nhu. Nhưng trong mạnh gấp có hoà yếu, trong hoà yếu có mạnh gấp, ấy là trong nhu có cương, trong cương có nhu. Từ đây trở đi suy mãi không cùng; người biết nhìn thì nghĩ đã quá nửa.
Giảng: Hai cặp "khô ráo – bằng phẳng" (涸燥 – 夷坦) lấy thẳng từ Táng Thư: "tàng ư hạc táo giả nghi thâm, tàng ư thản di giả nghi thiển", táng ở chỗ khô ráo nên sâu, ở chỗ bằng phẳng nên nông. Thái Nguyên Định chỉ ra rằng không chỗ nào thuần cương hay thuần nhu: giữa vùng núi khô cứng phải tìm chỗ bằng phẳng mềm mại để đặt huyệt; giữa vùng đồng bằng mềm mại phải tìm chỗ nổi cao rắn chắc. Cặp "mạnh gấp – hoà yếu" (強急 – 緩弱) cũng vậy: long đến gấp thì tìm chỗ hoà, long đến yếu thì tìm chỗ mạnh, đúng như thiên Cường Nhược sau này sẽ nói.

Câu kết "tri giả quan chi, tư quá bán hĩ" lấy từ Hệ Từ truyện. Ý là nguyên lý chỉ có vậy, còn biến hoá thì vô cùng; người hiểu được gốc thì đi thực địa sẽ tự suy ra phần lớn. Đây là tinh thần chung của Phát Vi Luận: không dạy công thức, mà dạy cách nhìn.
Động tĩnh: núi muốn động, nước muốn tĩnh – 山本靜欲其動
Nguyên văn – 原文
其次莫若明動靜。動靜者,言乎其變通也。夫概天下之理,欲向動中求靜,靜中求動,不欲靜愈靜,動愈動。古語云:水本動,欲其靜;山本靜,欲其動。此達理之言也。故山以靜為常,是謂無動,動則成龍矣;水以動為常,是為無靜,靜則結地矣。
Dịch: Kế đến không gì bằng hiểu rõ động tĩnh. Động tĩnh là nói về sự biến thông. Đại để lý trong thiên hạ là muốn trong động tìm tĩnh, trong tĩnh tìm động, không muốn tĩnh càng thêm tĩnh, động càng thêm động. Lời xưa nói: nước vốn động, muốn nó tĩnh; núi vốn tĩnh, muốn nó động. Đó là lời của người thông lý. Cho nên núi lấy tĩnh làm thường, gọi là không động, động thì thành long; nước lấy động làm thường, gọi là không tĩnh, tĩnh thì kết đất.
Giảng: Nếu cương nhu là thể chất thì động tĩnh là biến thông, tức sự sống của đất. Núi đứng yên là chuyện thường; núi mà có thế "động", nhấp nhô, chuyển hướng, lên xuống như rồng bay, thì mới gọi là long. Nước chảy là chuyện thường; nước mà biết "tĩnh", uốn lượn, đọng lại, ôm vòng, thì mới kết được đất. Đây chính là câu được đề yếu Tứ Khố trích ra khen. Người xem long vì vậy tìm núi có thế sống, người xem thuỷ tìm nước có tình dừng.

Hám Long Kinh tả long thật là "bác hoán", "khởi phục", biến đổi nhiều lần; Táng Thư tả nước tốt là "dương dương du du, cố ngã dục lưu", chảy mênh mang mà như ngoái lại muốn ở. Phát Vi Luận gom cả hai ý vào một câu gọn: núi muốn động, nước muốn tĩnh.


Một động một tĩnh tuần hoàn – 一動一靜互相循環
Nguyên văn – 原文
故成龍之山,必踴躍翔舞;結地之水,必灣環悠揚。若其偃硬側勒,衝激牽射,則動不離動,靜不離靜,山水之不融結者也。然一動一靜,互相循環,山亦有動極而靜,水亦有靜極而動,不可執一而論,又在人融化之為妙也。
Dịch: Cho nên núi thành long ắt nhảy nhót, bay múa; nước kết đất ắt uốn vòng, thong thả. Nếu núi nằm cứng đờ, nghiêng lệch, nước xô đập, kéo thẳng, bắn thẳng, thì là động không rời động, tĩnh không rời tĩnh, núi sông ấy không dung kết. Nhưng một động một tĩnh luân chuyển nhau: núi cũng có lúc động cực mà tĩnh, nước cũng có lúc tĩnh cực mà động, không thể chấp một mà bàn, lại tuỳ người dung hoá cho khéo.
Giảng: Đoạn này cho hai bảng dấu hiệu. Dấu hiệu tốt: núi "dũng dược tường vũ" (nhảy nhót, bay múa), nước "loan hoàn du dương" (uốn vòng, thong thả). Dấu hiệu xấu: núi "yển ngạnh trắc lặc" (nằm cứng, nghiêng lệch, bó thắt), nước "xung kích khiên xạ" (xô đập, kéo thẳng, bắn thẳng). Câu cuối là chỗ tinh nhất: động và tĩnh tuần hoàn như âm dương trong Thái Cực đồ. Long đi mãi thì phải có chỗ dừng, chỗ "động cực nhi tĩnh" ấy là nơi kết huyệt; nước đọng mãi thì thành tù, phải có chỗ thông ra, chỗ "tĩnh cực nhi động" ấy là thuỷ khẩu.

Vì vậy người xem đất không được chấp một: không phải núi nào cũng phải động, nước nào cũng phải tĩnh, mà phải xem đúng chỗ, đúng lúc. Long đến huyệt phải từ động chuyển tĩnh; nước trước huyệt phải từ tĩnh có chỗ động mà ra. Đây là lẽ "dung hoá" mà Thái Nguyên Định để cho người đọc tự ngộ.
| Câu gốc | Ý chính | Ứng dụng |
|---|---|---|
| 立地之道剛柔盡之 | Đất xét bằng cương nhu | Trước hết nhận chất đất cứng hay mềm |
| 山體剛而用柔 | Núi cứng mà phải đông định | Xem núi có dừng tụ, chứa khí không |
| 水體柔而用剛 | Nước mềm mà có sức mạnh | Xem sức nước đánh vào đâu, ôm vào đâu |
| 地之四象 | Nước là máu, lửa là khí, đất là thịt, đá là xương | Huyệt cần có xương có thịt |
| 剛中有柔柔中有剛 | Không chỗ nào thuần cương thuần nhu | Trong cứng tìm mềm, trong mềm tìm cứng |
| 山本靜欲其動 | Núi động thì thành long | Tìm núi có thế sống, nhấp nhô chuyển hướng |
| 水本動欲其靜 | Nước tĩnh thì kết đất | Tìm nước uốn vòng, có tình dừng |
| 一動一靜互相循環 | Động tĩnh tuần hoàn | Huyệt ở chỗ động cực mà tĩnh |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Hai thiên đầu Phát Vi Luận cho người học một cái khung để nhìn đất: cương nhu là thể, động tĩnh là dụng. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ nguyên lý "hình là gốc, lý khí là dụng", và hai thiên này chính là phần "hình" được nói bằng ngôn ngữ của Dịch học. Khi khảo sát một khu đất, người học có thể tự hỏi theo thứ tự: chất đất ở đây cương hay nhu, chỗ nào là xương, chỗ nào là thịt; núi có thế động hay nằm cứng; nước có tình tĩnh hay xô thẳng; chỗ nào động cực mà tĩnh. Người Việt sống nhiều ở vùng đồng bằng và trung du, đất nhu nhiều hơn cương, nên càng phải tìm "cương trong nhu": dải đất cao liền mạch, gò nổi có đá, chỗ nước ôm vòng. Về thời vận, cùng một thế đất mà phát mạnh hay yếu còn tuỳ năm tháng, phải xét bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Thủ pháp định huyệt cụ thể thì phải học trực tiếp, bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Tóm lại – 總結: Thiên Cương Nhu dạy rằng đạo của đất là cương nhu; núi thể cương dụng nhu, nước thể nhu dụng cương; nước, lửa, đất, đá là máu, khí, thịt, xương của đất; trong cương có nhu, trong nhu có cương. Thiên Động Tĩnh dạy rằng núi muốn động, động thì thành long; nước muốn tĩnh, tĩnh thì kết đất; núi cứng đờ, nước xung xạ thì không kết; động tĩnh tuần hoàn, huyệt ở chỗ động cực mà tĩnh.
Bài sau: Thiên Tụ Tán và thiên Hướng Bối – 聚散篇 · 向背篇.
Nguồn: Phát Vi Luận (發微論), thiên Cương Nhu và thiên Động Tĩnh, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (thuộc công cộng), kèm lời đề yếu của các quan Tứ Khố năm Càn Long thứ bốn mươi sáu. Nguyên văn đổi chữ dị thể của bản Tứ Khố sang chữ thông dụng (隂 → 陰, 静 → 靜, 槩 → 概, 髙 → 高, 逺 → 遠, 儘 giữ nguyên). Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng long, hướng nước.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ thế núi, đường nước quanh khu đất để xét động tĩnh.
Bài liên quan – 相關文章
- Táng Thư 葬書 nội thiên (1): Táng giả thừa sinh khí, đồng khí cảm ứng
- Hám Long Kinh: đề yếu, tổng luận tầm long phong thủy
- Hám Long Kinh: Tham Lang, bác hoán, thoái tá và La tinh
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Biết cương nhu, động tĩnh là phần Thư; đứng trên một thế đất mà phân được chỗ cương chỗ nhu, chỗ động cực mà tĩnh, là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Phát Vi Luận do ai viết? – 發微論作者
Tứ Khố Toàn Thư đề Thái Nguyên Định đời Nam Tống, học trò của Chu Hy. Sách Địa Lý Đại Toàn đề Thái Mục Đường, tức Thái Phát, cha ông; các quan Tứ Khố thấy phần lớn các bản đề tên Thái Nguyên Định nên giữ tên này.
Phát Vi Luận có bao nhiêu thiên? – 發微論幾篇
Mười sáu thiên: Cương Nhu, Động Tĩnh, Tụ Tán, Hướng Bối, Thư Hùng, Cường Nhược, Thuận Nghịch, Sinh Tử, Vi Trứ, Phân Hợp, Phù Trầm, Thiển Thâm, Nhiêu Giảm, Xu Tị, Tài Thành và Cảm Ứng.
"Núi thể cương dụng nhu" nghĩa là gì? – 山體剛而用柔
Núi có chất cứng, nhưng tác dụng của nó là đứng yên, đông định, chứa khí. Ngược lại nước có chất mềm, nhưng tác dụng là chảy, xói mòn, có sức mạnh. Xem đất phải nhìn cả thể lẫn dụng.
Vì sao núi muốn động, nước muốn tĩnh? – 山欲動水欲靜
Vì núi vốn tĩnh, có thế động mới là long sống; nước vốn động, có chỗ tĩnh mới kết được đất. Núi cứng đờ, nước xung thẳng là không dung kết.
Phát Vi Luận khác các sách phong thuỷ khác ở đâu? – 發微論之特色
Sách viết bằng văn xuôi của nhà Nho, lấy lý Dịch học và Thiệu Ung để giảng địa lý, không bàn số mệnh vụn vặt. Tứ Khố khen lời sách "không trái với đạo", khác hẳn lối nói tản mạn của thuật sĩ.









