Quái tượng bát quái: người, vật và ứng dụng trong nhà phong thủy

Quái tượng bát quái là hệ thống hình ảnh mà mỗi quẻ đại diện: Càn là cha, là trời; Khôn là mẹ, là đất; sáu quẻ còn lại là ba con trai, ba con gái cùng các hiện tượng tự nhiên, bộ phận cơ thể, con vật và đồ vật. Trong phong thuỷ nhà ở, quái tượng giúp người luận nối một cung trên mặt bằng với người và việc trong gia đình, nhưng phải dùng đúng giới hạn của nó.

"Bát quái là lưới năng lượng của cục." – Thầy Vũ Giới

Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) viết câu trên trong bài "Đại đạo chí giản", khi xếp các đề mục học thuật theo lớp lang: Hà Đồ là bản đồ lập thành cục, Lạc Thư là lý vận hành, bát quái là lưới năng lượng. Quái tượng là cách người xưa đặt tên cho từng mắt lưới ấy bằng hình ảnh đời thường, để người học dễ nhớ và dễ liên hệ.

Bài trước trong chuyên mục Bát Quái đã trình bày tám quẻ, Tiên thiên và Hậu thiên. Bài này đi sâu vào phần tượng: mỗi quẻ tượng cho cái gì, vì sao, và dùng tượng trong nhà ở thế nào cho đúng.

Quái tượng là gì?

Quái tượng là các hình ảnh, sự vật, con người mà một quẻ được dùng để đại diện, dựa trên tính chất âm dương của ba hào trong quẻ. Mỗi quẻ có một tính chất gốc, rồi từ tính chất đó suy ra rất nhiều tượng ở các lĩnh vực khác nhau.

Quẻ	Tính chất gốc	Tượng tự nhiên	Tượng người trong nhà
Càn	Cương kiện, mạnh mẽ	Trời	Cha
Khôn	Nhu thuận, chứa đựng	Đất	Mẹ
Chấn	Động, khởi phát	Sấm	Con trai trưởng
Tốn	Thâm nhập, len lỏi	Gió	Con gái trưởng
Khảm	Hiểm, chảy sâu	Nước	Con trai giữa
Ly	Sáng, bám vào	Lửa	Con gái giữa
Cấn	Dừng, tĩnh	Núi	Con trai út
Đoài	Vui, mở ra	Đầm, hồ	Con gái út

Cách người xưa suy ra tượng gia đình rất có quy luật. Càn ba hào dương là cha, Khôn ba hào âm là mẹ. Sáu quẻ còn lại, quẻ nào có một hào dương là con trai, có một hào âm là con gái. Hào khác biệt nằm ở dưới cùng là con trưởng, ở giữa là con thứ, ở trên cùng là con út. Chấn có hào dương ở dưới nên là trưởng nam; Khảm có hào dương ở giữa nên là trung nam; Cấn có hào dương ở trên nên là thiếu nam. Tốn, Ly, Đoài tương ứng với ba con gái.

Đây là một ví dụ tốt của nguyên tắc "hỏi tại sao" mà Thầy Vũ Giới luôn nhắc. Học trò thuộc bảng "Chấn là trưởng nam" thì dễ, nhưng hiểu vì sao Chấn là trưởng nam thì mới tự suy được các tượng khác.

Tám quẻ còn tượng cho những gì khác?

Ngoài tượng tự nhiên và gia đình, tám quẻ còn tượng cho con vật, bộ phận cơ thể, đồ vật, màu sắc và tính cách; phần lớn các tượng này được ghi trong Thuyết Quái truyện của Kinh Dịch. Dưới đây là các nhóm tượng thường dùng nhất.

Quẻ	Con vật	Bộ phận cơ thể	Một số vật tượng
Càn	Ngựa	Đầu	Vật tròn, kim loại, ngọc
Khôn	Trâu	Bụng	Vải, đồ chứa, đất bằng
Chấn	Rồng	Chân	Cây đang lớn, vật phát tiếng
Tốn	Gà	Đùi	Dây, sợi, vật dài thẳng
Khảm	Lợn	Tai	Nước, rãnh, vật cong
Ly	Chim trĩ	Mắt	Lửa, ánh sáng, vật rỗng giữa
Cấn	Chó	Tay	Đá, cổng, đường nhỏ
Đoài	Dê	Miệng	Hồ nước, vật sứt mẻ

Những tượng này cũng có lý do từ hào. Ly có hào âm ở giữa, hai hào dương bên ngoài: ngoài cứng trong rỗng, nên tượng cho mắt, cho vật rỗng giữa. Đoài có hào âm ở trên cùng, như cái miệng mở ra. Cấn có hào dương ở trên chặn lại, như bàn tay giữ, như núi dừng.

Thuyết Quái liệt kê rất nhiều tượng, và các đời sau còn bổ sung thêm. Người học không cần thuộc hết. Điều cần nắm là tính chất gốc của mỗi quẻ; từ tính chất gốc sẽ suy ra được tượng mới khi gặp tình huống mới. Đó là cách dùng tượng của người hiểu Dịch, không phải của người tra bảng.

Quái tượng được dùng thế nào trong phong thuỷ nhà ở?

Trong phong thuỷ nhà ở, quái tượng được dùng để liên hệ một cung của mặt bằng với một thành viên hoặc một việc trong gia đình, theo bát quái Hậu thiên đặt lên nhà. Ví dụ cung Tây Bắc là Càn, liên hệ với người cha; cung Tây Nam là Khôn, liên hệ với người mẹ.

• Càn – Tây Bắc: người chủ gia đình, người cha.
• Khôn – Tây Nam: người mẹ, nội trợ, sự chứa đựng.
• Chấn – Đông: con trai trưởng, sự khởi đầu.
• Tốn – Đông Nam: con gái trưởng, sự lưu thông.
• Khảm – Bắc: con trai thứ, sự sâu lắng.
• Ly – Nam: con gái thứ, sự sáng sủa.
• Cấn – Đông Bắc: con trai út, sự dừng nghỉ.
• Đoài – Tây: con gái út, sự vui vẻ, giao tiếp.

Cách dùng thường gặp: khi một cung bị khuyết góc, bị đặt nhà vệ sinh, bị hình sát chiếu vào, người luận sẽ lưu ý đến thành viên ứng với cung đó. Cách dùng này có cơ sở trong hệ thống tượng, nhưng cần hiểu đúng mức độ: đó là một gợi ý để xem xét, không phải một kết luận chắc chắn.

Ngoài ra, chuyên mục Nhập môn Bát Quái có hướng dẫn chia tám cung trên mặt bằng nhà. Việc chia cung phải dựa trên tâm nhà đã định đúng; chia sai tâm thì mọi liên hệ tượng đều lệch.

Vì sao không được dùng quái tượng một cách máy móc?

Không được dùng quái tượng máy móc vì tượng chỉ là một lớp phụ luận; khí của căn nhà được quyết định trước hết bởi hình thế và âm dương của cục. Một cung khuyết góc chưa chắc đã ứng vào người, nếu khí của cục vẫn được giữ tốt.

Thầy Vũ Giới viết rõ: "Thành – bại tại âm dương vận động, chứ không nằm ở ngũ hành hay bát quái." Bát quái, kể cả quái tượng, là con cháu của âm dương và Hà Đồ. Thầy cũng có câu: "Cha mẹ chưa có thì đừng tính chi đến chuyện con cái." Luận tượng mà chưa xét âm dương, chưa xét hình là đi ngược thứ tự.

Có ba lý do cụ thể:

1. Tâm nhà quyết định cung: Thầy Vũ Giới phân biệt tâm biểu kiến với tâm thực. Lấy tâm hình học làm tâm thì cung có thể bị đặt sai chỗ.
2. Hình thế quyết định khí: một cung có cửa sổ lớn nhìn ra cảnh đẹp thoáng đãng khác hẳn một cung bị nhà bên áp sát, dù cùng là Càn.
3. Tượng có nhiều tầng: Càn là cha, nhưng cũng là người lãnh đạo, là việc lớn, là tài sản quý. Gán cứng một cung cho một người là bỏ mất các tầng khác.

Đặc biệt, tượng bộ phận cơ thể (Càn là đầu, Ly là mắt, Khảm là tai…) chỉ là tượng trưng trong hệ thống Dịch. Không nên dùng tượng này để đoán bệnh hay tự kết luận về sức khoẻ. Mọi vấn đề sức khoẻ cần hỏi bác sĩ.

Quái tượng có ích gì cho người học Dịch và phong thuỷ?

Quái tượng có ích vì nó là cầu nối giữa ký hiệu trừu tượng và đời sống: nhờ tượng, một quẻ ba vạch có thể "nói" về người, việc, vật cụ thể. Không có tượng thì không đọc được quẻ, và cũng khó liên hệ bát quái với không gian nhà ở.

Với người học Dịch, quái tượng là nền để đọc quẻ kép: quẻ trên, quẻ dưới, hỗ quái, biến quái đều được đọc qua tượng. Với người học phong thuỷ, quái tượng giúp hiểu vì sao người xưa đặt tên phương vị, đặt các khẩu quyết theo quẻ.

Thầy Vũ Giới dặn người học Dịch: "Dịch không phải là bói. Bói chỉ là một dụng nhỏ của Dịch." Quái tượng cũng vậy. Dùng tượng để đoán chuyện nhà người khác là dùng nhỏ; dùng tượng để hiểu cách khí vận hành trong một không gian, để thiết kế cho hài hoà, mới là dùng lớn.

Quái tượng còn gợi ý cho người thiết kế. Cấn tượng cho núi, cho cổng, cho sự dừng lại; vì vậy phía sau nhà cần chỗ dựa vững như núi, và cổng là nơi khí dừng lại trước khi vào. Đoài tượng cho hồ, cho sự vui vẻ mở ra; khoảng sân, khoảng nước nhỏ thường làm không gian trở nên sinh động. Tốn tượng cho gió và sự len lỏi; hành lang, ô thoáng là chỗ khí lưu thông. Ly tượng cho ánh sáng; giếng trời, cửa sổ lấy sáng mang tính Ly. Đọc công năng của từng không gian qua tượng giúp người thiết kế hiểu mỗi phần của ngôi nhà đang "làm việc" gì trong lưới khí, thay vì chỉ sắp xếp theo thói quen.

Tuy vậy, tượng gợi ý chứ không ra lệnh. Không phải cứ cung Đoài là phải đào hồ, cứ cung Cấn là phải đắp non bộ. Phải xét vị trí ấy trong cục có cần động hay cần tĩnh, có hợp với hình thế xung quanh hay không.

Một gợi ý học tập: mỗi ngày chọn một quẻ, quan sát xung quanh và tìm những sự vật mang tính chất của quẻ đó. Ngày Cấn thì để ý những thứ dừng lại, chặn lại, như cổng, bậc thềm, tảng đá. Ngày Tốn thì để ý những thứ len lỏi, như gió qua khe, dây leo. Sau một thời gian, tượng sẽ trở thành cách nhìn chứ không còn là bảng tra.

Tóm lại về quái tượng

Quái tượng là tám nhóm hình ảnh suy ra từ âm dương của ba hào, nối bát quái với tự nhiên, gia đình, con vật, cơ thể và đồ vật. Trong nhà ở, tượng giúp liên hệ cung với người, nhưng chỉ là phụ luận sau hình thế và âm dương.

Giới hạn: bài trình bày các tượng phổ biến theo truyền thống Dịch học. Việc một cung cụ thể của một căn nhà có ứng vào người nào hay không cần khảo sát toàn cục, định tâm đúng và xét hình thế tại chỗ.

Tóm lại: tượng sinh ra từ hào, hào sinh ra từ âm dương. Nắm âm dương thì tượng tự sáng; chỉ thuộc tượng thì dễ đoán mò. Đại đạo chí giản.

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

— Vũ Giới —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Bát quái trong phong thuỷ: tám quẻ, Tiên thiên và Hậu thiên
• Bát quái vạn vật trong Liên Hoa Độn
• Nghi, tượng, quái trong Dịch học
• Lý giải Hậu thiên bát quái cư vị

Câu hỏi thường gặp

Vì sao quẻ Chấn là con trai trưởng?

Vì Chấn có một hào dương nằm ở dưới cùng, hai hào âm ở trên. Quẻ có một hào dương là con trai, hào khác biệt ở dưới cùng là con trưởng.

Nhà khuyết góc Tây Bắc có ảnh hưởng đến người cha không?

Theo quái tượng, Tây Bắc là Càn, liên hệ với người cha. Nhưng đó chỉ là gợi ý để xem xét; cần định đúng tâm nhà và xét hình thế toàn cục trước khi kết luận.

Có dùng quái tượng để đoán bệnh được không?

Không nên. Tượng bộ phận cơ thể chỉ là tượng trưng trong Dịch học. Mọi vấn đề sức khoẻ cần hỏi bác sĩ.

Học quái tượng có cần thuộc hết Thuyết Quái?

Không cần. Nắm tính chất gốc của tám quẻ và lý do từ hào là tự suy ra được phần lớn các tượng khi cần.