Nghi, tượng, quái là ba bậc đầu tiên của Thái Cực lưỡng phân, và tài liệu Đường Vào Dịch định nghĩa chúng bằng ngôn ngữ toán pháp: nghi thể, tượng thể là tích dấu âm dương của các hào. Bài này trình bày phần I (Nghi thể) và phần II (Tứ tượng) của bài "Nghi – Tượng – Quái và những định luật", gồm vòng Dịch, hào động, tượng thể và ngôi thứ tứ tượng.
Trả lời nhanh: Thái Cực lưỡng phân thành Dương Nghi và Âm Nghi (dương tả, âm hữu); hai nghi lưỡng phân thành tứ tượng. Tượng thể là tích dấu hai hào: Thái Dương (+ +) và Thái Âm (− −) thành dương; Thiếu Âm, Thiếu Dương (một +, một −) thành âm. Ngôi thứ: Thái Dương 1, Thiếu Âm 2, Thiếu Dương 3, Thái Âm 4.
Nghi thể là gì?
Nghi thể là hai thể âm dương do Thái Cực lưỡng phân mà thành. Dương thể gọi là Dương Nghi, âm thể gọi là Âm Nghi. Âm dương chiếm vị trong Thái Cực theo luật "dương tả, âm hữu".
- Dương Nghi gốc ở Bắc, ngọn ở Nam, trải cung độ Bắc – Đông – Nam = 180 độ.
- Âm Nghi gốc ở Nam, ngọn ở Bắc, trải cung độ Nam – Tây – Bắc = 180 độ.
Hai nghi đối đãi qua tâm Thái Cực, nên mỗi cái A trên Dương Nghi có cái đối B trên Âm Nghi. A và B đối nhau về dấu âm dương, đối sắc, đối cảm, đối thức, đối thanh.
Vòng Dịch và hào động là gì?
Vòng Dịch là vòng tuần hoàn âm dương biến đổi. Lưỡng Nghi vận động với chu kỳ hai thì, biến đổi thành nhau: "dương biến thành âm, âm biến thành dương". Phục Hy dùng vạch liền ⚊ biểu thị dương, vạch đứt ⚋ biểu thị âm, cho ra vòng Dịch.
Hệ luận về hào động: hào động biến vạch liền thành vạch đứt, vạch đứt thành vạch liền; âm (dấu trừ) là tác nhân gây biến. Tài liệu nhắc rằng từ bảng tuần hoàn Mendeleev đến vòng tuần hoàn Carnot, rồi nhiều vòng tuần hoàn khép kín khác, kể cả vòng "chất phế thải – thực phẩm" để bảo toàn sự sống của phi hành gia, đều là biểu hiện của nguyên lý "trong cái nọ có tượng của cái kia, trong cái kia có tượng của cái nọ". Từ vũ trụ rộng lớn đến vạn vật bé nhỏ đều có vòng này để bảo tồn.
Tứ tượng sinh ra như thế nào?
Tứ tượng sinh ra từ hai nghi lưỡng phân. Thái Cực lưỡng phân thành nghi, nghi lưỡng phân thành tượng: hai nghi lưỡng phân thành tứ tượng Thái Dương, Thiếu Âm, Thiếu Dương, Thái Âm.
Định luật "dương trung hữu âm căn, âm trung hữu dương căn" được rút ra từ quá trình nghi phân lưỡng: trong Dương Nghi phải có căn âm mới có âm để phân; trong Âm Nghi nếu không có căn dương thì dương lấy đâu mà phân.
Tượng thể là gì?
Tượng thể là tích dấu âm dương của các hào trong tượng, theo định nghĩa kiểu toán pháp của tài liệu. Mỗi tượng có hai hào:
| Tượng | Dấu hai hào (theo tài liệu) | Tượng thể | Thuộc nghi |
|---|---|---|---|
| Thái Dương | cộng, cộng | Dương | Dương Nghi |
| Thiếu Âm | trừ, cộng | Âm | Dương Nghi |
| Thiếu Dương | trừ, cộng | Âm | Âm Nghi |
| Thái Âm | trừ, trừ | Dương | Âm Nghi |
Dương tăng âm thiếu, âm tăng dương thiếu
Thiếu Âm và Thái Dương thuộc Dương Nghi, được lập trên đà dương tăng sau khi sinh và âm giảm sau khi thái. Sự lý "dương tăng làm âm thiếu, dương thái làm âm tiêu" lộ ra qua tên hai tượng: nơi Thiếu Âm dương tăng 3, âm giảm 2; nơi Thái Dương dương tăng 3², âm giảm 2².
Thiếu Dương và Thái Âm thuộc Âm Nghi, được lập trên đà âm tăng sau khi sinh và dương giảm sau khi thái. Sự lý "âm tăng làm dương thiếu, âm thái làm dương tiêu" lộ ra qua tên hai tượng: nơi Thiếu Dương âm tăng 2, dương giảm 3; nơi Thái Âm âm tăng 2², dương giảm 3². Ở tượng, hai tượng Thái với Thái, Thiếu với Thiếu đối hào mà không đối thể.
Vì sao tứ tượng có ngôi thứ Thái Dương 1 đến Thái Âm 4?
Ngôi thứ tứ tượng là Thái Dương một, Thiếu Âm hai, Thiếu Dương ba, Thái Âm bốn, vì "dương chủ" phải lấy dương làm gốc, mà dương thịnh thái ở Nam nên lấy Thái Dương kể ngôi một. Tác giả Nguyên K cho rằng các lời bàn của nhiều nhà nho (tài liệu dẫn sách Kinh Dịch của Ngô Tất Tố) càng lúc càng rời xa ý chỉ toán pháp của Thánh Nhân: chỉ căn cứ vào tầng nội [123] thì chưa thấy tứ tượng có chu kỳ tuần hoàn; phải đến tầng ngoại [234] mới nhận ra tứ tượng tuần hoàn bốn thì, Thái Dương 1, Thiếu Âm 2, Thiếu Dương 3, Thái Âm 4 rồi lại Thái Dương 1.
Tứ tượng vận động với chu kỳ bốn, ứng ra vật nên vật có vận động bốn thì: xuân hạ thu đông, ấm nóng mát lạnh, sáng trưa chiều tối, hột cây hoa trái, tằm nhộng bướm trứng, sinh lão bệnh tử, thành thịnh suy hủy. Phần quái thể và các định luật tương hợp được trình bày ở bài tiếp theo; phần ứng dụng có thể xem ở chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Dương Nghi và Âm Nghi nằm ở phía nào của Thái Cực?
Dương Nghi nằm bên tả, gốc ở Bắc ngọn ở Nam, trải Bắc – Đông – Nam 180 độ. Âm Nghi nằm bên hữu, gốc ở Nam ngọn ở Bắc, trải Nam – Tây – Bắc 180 độ.
Vì sao Thái Âm có tượng thể dương?
Thái Âm có hai hào âm (trừ, trừ). Tượng thể là tích dấu hai hào, mà trừ nhân trừ thành cộng, nên tượng thể của Thái Âm là dương.
Định luật "dương trung hữu âm căn" nghĩa là gì?
Định luật này nói trong dương có căn âm, trong âm có căn dương. Nhờ vậy Dương Nghi mới có âm để lưỡng phân, Âm Nghi mới có dương để lưỡng phân thành tứ tượng.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Sự tạo thành vòng 12 điểm: Tý Ngọ, Mẹo Dậu · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Định luật tượng thể và quái tương hợp, bất tương hợp →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
