Trả lời nhanh: Tam Thanh là ba vị tôn thần tối cao của Đạo giáo: Ngọc Thanh Nguyên Thuỷ Thiên Tôn ở giữa, Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn và Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn (Thái Thượng Lão Quân) hai bên. Điện Tam Thanh thường ở cuối trục chính của đạo quán, sau sơn môn, điện Linh Quan, điện Ngọc Hoàng – theo nguyên tắc tiền thấp hậu cao, toạ bắc hướng nam.
Bước vào một đạo quán lớn như Bạch Vân Quán ở Bắc Kinh, người ta đi qua một chuỗi cổng, sân, điện nối tiếp nhau trên một trục thẳng, mỗi lớp cao hơn, sâu hơn, trang nghiêm hơn. Ở điểm cuối của hành trình ấy, thường trên một tầng lầu, là điện Tam Thanh – nơi thờ ba vị thần cao nhất của Đạo giáo. Hiểu Tam Thanh là hiểu "đỉnh" của hệ thống thần linh Đạo giáo; hiểu bố cục đạo quán là hiểu cách người xưa sắp xếp không gian thiêng theo những nguyên tắc rất gần với phong thuỷ.
Bài này thuộc nhóm "Đàn Cúng Đạo Giáo" trong cụm Trận Pháp Tâm Linh của Phong Thuỷ Liên Hoa. Chúng ta sẽ giới thiệu Tam Thanh dưới góc nhìn tôn giáo – văn hoá, phân biệt với hình ảnh trong tiểu thuyết, rồi đi dọc trục một đạo quán điển hình và đọc nó bằng Hình Pháp Liên Hoa – trục, tầng bậc, sân trong, minh đường – để rút ra bài học cho phòng thờ, nhà thờ họ của người Việt.
Tam Thanh là ai: ba vị, ba cõi, một Đạo
Theo giáo lý Đạo giáo, Tam Thanh là ba hoá thân của Đạo nguyên thuỷ, cai quản ba cõi trời thanh tịnh cao nhất: Ngọc Thanh cảnh, Thượng Thanh cảnh và Thái Thanh cảnh. Câu nói "nhất khí hoá tam thanh" diễn tả ý ấy: từ một khí nguyên sơ sinh ra ba vị, ba cõi, nhưng bản chất là một.
| Vị | Cõi | Vị trí trên điện | Hình tượng thường gặp | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|---|---|
| Nguyên Thuỷ Thiên Tôn | Ngọc Thanh | Chính giữa | Tay cầm hoặc nâng viên châu (hỗn nguyên châu) | Trạng thái hỗn mang nguyên sơ, khởi đầu vũ trụ |
| Linh Bảo Thiên Tôn | Thượng Thanh | Bên tả của Nguyên Thuỷ | Tay cầm như ý hoặc đồ hình âm dương | Sự phân hoá âm dương, giai đoạn hình thành |
| Đạo Đức Thiên Tôn (Thái Thượng Lão Quân) | Thái Thanh | Bên hữu của Nguyên Thuỷ | Tay cầm quạt, râu tóc bạc | Đạo hiển lộ trong thế gian, gắn với Lão Tử |
Lưu ý: "bên tả" ở đây tính theo hướng của tượng chính (tức bên phải của người đứng xem), theo quy ước "tả tôn hữu ti" – bên tả quý hơn – trong lễ nghi Á Đông. Hình tượng và vật cầm tay có thể khác nhau tuỳ đạo quán, tuỳ thời kỳ.
Thái Thượng Lão Quân được đồng nhất với Lão Tử – tác giả tương truyền của Đạo Đức Kinh, nhân vật mà Sử ký chép là người giữ kho sách nhà Chu, cuối đời đi về phía tây qua cửa Hàm Cốc. Việc thần hoá Lão Tử diễn ra dần dần từ thời Hán; hệ thống Tam Thanh hoàn chỉnh như ngày nay hình thành qua các thời Nam Bắc triều và Đường.
Trong tiểu thuyết Phong Thần diễn nghĩa, Nguyên Thuỷ Thiên Tôn là giáo chủ Xiển giáo, Thái Thượng Lão Quân là đại sư huynh, còn Thông Thiên Giáo Chủ (phe Triệt giáo) được tiểu thuyết đặt ngang hàng – thậm chí có nơi người đọc nhầm Thông Thiên với Linh Bảo Thiên Tôn. Đó là hư cấu văn học; trong giáo lý Đạo giáo, Tam Thanh là ba vị đồng nhất bản thể, không có chuyện "đánh nhau". Bài Thập Tuyệt trận và Cửu Khúc Hoàng Hà trận trong nhóm Trận Pháp Cổ có phân tích sự khác biệt này.
Dưới Tam Thanh: Tứ Ngự, Ngọc Hoàng và các vị hộ pháp
Hệ thống thần linh Đạo giáo được tổ chức như một triều đình. Ngay dưới Tam Thanh là Tứ Ngự (bốn vị đế): Ngọc Hoàng Đại Đế – vị cai quản muôn thần, quen thuộc nhất với người Việt; Trung Thiên Tử Vi Bắc Cực Đại Đế – chủ các vì sao; Câu Trần Thượng Cung Thiên Hoàng Đại Đế – chủ binh cách; và Hậu Thổ Hoàng Địa Kỳ – mẹ đất. Có nơi thêm hai vị thành Lục Ngự.
Tiếp theo là các vị thần chức năng: Tam Quan Đại Đế (Thiên Quan, Địa Quan, Thuỷ Quan), Chân Võ Đại Đế (Huyền Thiên Thượng Đế), Văn Xương Đế Quân, Đẩu Mỗ Nguyên Quân, Thành Hoàng, Thổ Địa… Ở cổng, vị hộ pháp phổ biến là Vương Linh Quan – vị thần mặt đỏ, ba mắt, cầm roi, đứng giữ sơn môn như các vị Hộ Pháp ở chùa.
Mỗi tầng thần linh được bố trí ở một tầng không gian tương ứng trong đạo quán – càng cao cấp càng vào sâu, lên cao. Đó là chỗ thần học gặp kiến trúc.
Bố cục một đạo quán điển hình: đi dọc trục chính
Mỗi đạo quán có quy mô và địa hình khác nhau, nhưng các đạo quán đồng bằng như Bạch Vân Quán (Bắc Kinh) cho thấy một mô hình tiêu biểu, đi từ ngoài vào trong theo trục nam – bắc:
| Thứ tự | Công trình | Chức năng |
|---|---|---|
| 1 | Bài lâu (cổng chào) | Đánh dấu ranh giới, báo hiệu không gian thiêng |
| 2 | Sơn môn | Cổng chính, thường ba cửa |
| 3 | Điện Linh Quan | Thờ thần hộ pháp, "lọc" người vào |
| 4 | Gác chuông, gác trống hai bên sân | "Sáng chuông, chiều trống", giữ nhịp sinh hoạt |
| 5 | Điện Ngọc Hoàng | Điện chính đầu tiên trên trục |
| 6 | Các điện, đường giữa trục (giảng đường, điện tổ sư) | Giảng dạy, thờ tổ sư của phái |
| 7 | Điện Tứ Ngự và lầu Tam Thanh | Thường là công trình hai tầng ở cuối trục: Tứ Ngự tầng dưới, Tam Thanh tầng trên |
| 8 | Hậu viên, các trục phụ hai bên | Nơi ở, nhà bếp, vườn, các điện phụ |
Những điểm cần chú ý: các công trình tăng dần độ cao và độ trang nghiêm từ ngoài vào trong; giữa các điện là sân trong rộng, có cây cổ thụ, lư hương lớn; trục phụ hai bên chứa các chức năng sinh hoạt. Tam Thanh ở cuối trục, trên cao – điểm "tận cùng" của hành trình tâm linh.
Với đạo quán trên núi như ở Võ Đang, Long Hổ Sơn, trục chính không còn thẳng mà uốn theo sườn núi, dùng bậc đá, cầu, cổng để nối các điện; nhưng nguyên tắc "càng lên cao càng thiêng" vẫn giữ. Bài Võ Đang Sơn – Huyền Vũ và phong thuỷ đạo quán sẽ phân tích kiểu bố cục này.
Bạch Vân Quán: một đạo quán, nhiều lớp lịch sử
Bạch Vân Quán ở phía tây nam nội thành Bắc Kinh là ví dụ tiêu biểu để hiểu bố cục đạo quán. Tiền thân của nó là một đạo quán đời Đường. Đầu thế kỷ XIII, sau chuyến đi xa gặp Thành Cát Tư Hãn trở về, Khâu Xứ Cơ – đệ tử nổi tiếng nhất của Vương Trùng Dương – được giao trông coi nơi này, khi ấy gọi là Trường Xuân cung. Ông mất tại đây và được an táng trong khuôn viên; điện thờ ông (Khâu Tổ điện) đến nay vẫn là một trong những điện quan trọng nhất của quán. Từ đó, Bạch Vân Quán trở thành tổ đình của phái Long Môn thuộc Toàn Chân đạo.
Tên gọi Bạch Vân Quán có từ đời Minh, và quần thể được trùng tu, mở rộng nhiều lần qua các đời Minh, Thanh. Ngày nay, nơi đây là trụ sở của Hiệp hội Đạo giáo Trung Quốc và là điểm tham quan nổi tiếng. Dịp Tết Nguyên Đán, hội chùa (miếu hội) ở Bạch Vân Quán rất đông vui; một trò quen thuộc là ném đồng xu vào chiếc chuông nhỏ treo dưới vòm cầu đá – ai trúng thì lấy làm điềm may đầu năm. Ngày mười chín tháng Giêng, kỷ niệm ngày sinh Khâu Xứ Cơ, cũng là một dịp lễ hội truyền thống của quán.
Đi dọc trục chính Bạch Vân Quán, du khách sẽ thấy đúng trình tự đã mô tả: bài lâu, sơn môn, điện Linh Quan, gác chuông trống, điện Ngọc Hoàng, giảng đường, điện Khâu Tổ, rồi lầu hai tầng Tứ Ngự – Tam Thanh ở cuối. Hai bên là các sân, điện phụ thờ những vị thần chức năng như Tài Thần, Dược Vương, Đẩu Mỗ, Nguyên Thần (sáu mươi vị Thái Tuế). Bài Thiên Cương Bắc Đẩu trận trong nhóm Trận Pháp Cổ có kể thêm về Khâu Xứ Cơ và Toàn Chân thất tử – những nhân vật mà tiểu thuyết Kim Dung đã làm nổi tiếng.
Đọc bố cục đạo quán bằng Hình Pháp Liên Hoa
Học thuật Phong Thuỷ Liên Hoa của Thầy Vũ Giới đọc mọi công trình qua những yếu tố quan sát được. Một đạo quán đồng bằng điển hình cho thấy rõ các nguyên tắc Hình Pháp kinh điển:
- Toạ bắc hướng nam: công trình chính quay mặt về nam đón nắng, lưng về bắc chắn gió lạnh – nguyên tắc chung của mọi công trình tôn quý ở Bắc bán cầu.
- Tiền thấp hậu cao: phía trước thấp, phía sau cao, như người ngồi tựa lưng ghế – trong phong thuỷ gọi là có "chẩm" (gối) phía sau.
- Trục chính rõ ràng: một đường thẳng nối cổng với điện cuối, tạo trật tự và định hướng.
- Minh đường trước mỗi điện: sân trong là khoảng trống tụ khí, đón ánh sáng, để người đứng chiêm bái.
- Đối xứng hai bên: gác chuông – gác trống, các dãy nhà phụ như Thanh Long – Bạch Hổ ôm lấy trục chính.
- Chuyển tiếp từng lớp: mỗi cổng, mỗi bậc là một "ngưỡng", giúp người đi chậm lại, lắng tâm.
Những nguyên tắc ấy không riêng của Đạo giáo. Chùa Việt với tam quan – tiền đường – thượng điện, đình làng với nghi môn – sân – đại đình – hậu cung, Văn Miếu Hà Nội với chuỗi cổng và sân dọc trục đều theo cùng một tinh thần. Bài Kiến trúc đình chùa: tam quan, tiền đường, thượng điện trên web Liên Hoa đã phân tích kỹ.
Bài học cho phòng thờ và nhà thờ họ
Không gia đình nào cần dựng một đạo quán, nhưng bố cục đạo quán gợi ý nhiều điều cho không gian thờ cúng trong nhà:
- Bàn thờ ở vị trí "cuối trục": chỗ yên tĩnh, ít người qua lại, không phải lối đi xuyên.
- Có lưng dựa: bàn thờ tựa tường đặc, không đặt sát cửa sổ, không lưng trống.
- Có "minh đường": phía trước bàn thờ đủ khoảng trống để đứng lễ, không bị đồ đạc chắn.
- Tầng bậc hợp lý: vị trí cao nhất cho Phật, thần, sau đó gia tiên – theo thứ bậc của gia đình.
- Kích thước theo thước Lỗ Ban 38,8 cm (âm phần) cho bàn thờ, tủ thờ.
- Ánh sáng dịu, sạch sẽ, thông thoáng: không ẩm mốc, không bụi bặm.
Với nhà thờ họ, mô hình "trục chính – sân – nhà chính – nhà phụ hai bên" của đạo quán và đình làng là gợi ý trực tiếp. Thư viện mẫu nhà của Liên Hoa có các mẫu nhà thờ họ theo kiểu Á Đông để tham khảo, và app Vẽ mặt bằng giúp phác thảo trục, sân, nhà trước khi làm việc với kiến trúc sư.
Liên Hoa không khuyến khích thờ quá nhiều vị trong một không gian nhỏ, không khuyến khích đặt tượng thần Đạo giáo trong nhà chỉ để "trấn" hay "cầu tài" mà không hiểu ý nghĩa. Thờ phụng nên xuất phát từ niềm tin thật và được bố trí trang nghiêm. Tam Thanh ở cuối trục đạo quán nhắc ta rằng điều thiêng liêng nhất cần được đặt ở chỗ tĩnh lặng nhất – trong kiến trúc cũng như trong lòng người.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- App Lập Cục Pháp – lập cục nhà ở, xác định trung cung và vị trí phòng thờ.
- App Vẽ mặt bằng – phác hoạ sân, phòng thờ, trục nhà thờ họ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – kích thước bàn thờ theo thước 38,8 cm, cửa phòng thờ 52,2 cm.
- Thư viện 550 mẫu nhà Liên Hoa – tham khảo mẫu nhà thờ họ, nhà vườn kiểu Á Đông.
Ảnh bìa: Gene Zhang, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Đàn cúng Đạo giáo là gì (bài mở đầu nhóm)
- Võ Đang Sơn – Huyền Vũ
- Kiến trúc đình chùa: tam quan, tiền đường, thượng điện
- Phong thuỷ Bắc Kinh: trục trung tâm
- Bàn thờ gia tiên trong phong thuỷ nhà ở
- Thập Tuyệt trận trong Phong Thần
- Chuyên mục Đàn Cúng Đạo Giáo · Trận Pháp Tâm Linh · Tổ Sư Phong Thuỷ · Chuyên mục Long Mạch
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Muốn chọn ngày làm lễ, bố trí phòng thờ, bàn thờ và không gian tâm linh trong nhà theo Hình Pháp một cách bài bản, bạn có thể học cùng Thầy Vũ Giới:
- Khoá Trạch Cát: chọn ngày động thổ, nhập trạch, khai trương
- Khoá Phong Thuỷ Ứng Dụng: Hình Pháp – Bát Trạch
- Phong Thuỷ Khảo Luận
Học phí và lịch khai giảng: liên hệ Thầy Vũ Giới qua Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Tam Thanh là những vị nào?
Ngọc Thanh Nguyên Thuỷ Thiên Tôn (giữa), Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn, Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn (Thái Thượng Lão Quân).
Thái Thượng Lão Quân có phải Lão Tử?
Trong Đạo giáo, Thái Thượng Lão Quân được đồng nhất với Lão Tử, tác giả tương truyền của Đạo Đức Kinh; việc thần hoá diễn ra dần từ thời Hán.
Điện Tam Thanh nằm ở đâu trong đạo quán?
Thường ở cuối trục chính, trên cao (có khi là tầng trên của lầu Tứ Ngự), sau sơn môn, điện Linh Quan, điện Ngọc Hoàng.
Bố cục đạo quán theo nguyên tắc nào?
Toạ bắc hướng nam, tiền thấp hậu cao, trục chính rõ, sân trong làm minh đường, đối xứng hai bên.
Áp dụng gì cho phòng thờ gia đình?
Đặt bàn thờ ở chỗ yên tĩnh cuối trục, có lưng dựa, phía trước thoáng; kích thước theo thước Lỗ Ban 38,8 cm.
