Thập nhị địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng trong phong thuỷ và lịch pháp Á Đông để đánh dấu cùng lúc thời gian (năm, tháng, ngày, giờ) và không gian (phương vị trên la kinh). Mỗi địa chi mang âm dương, ngũ hành, một con giáp, một tháng, một canh giờ, một phương và các thiên can tàng ẩn bên trong. Bài này gom tất cả thành một bảng tra để người học có cái nhìn tổng thể.
Trả lời nhanh: 12 địa chi gồm Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi chi ứng với một con giáp, một tháng âm lịch (Dần là tháng Giêng), một canh giờ 2 tiếng (Tý từ 23 đến 1 giờ), một phương 30 độ trên la kinh (Tý ở chính Bắc, Ngọ ở chính Nam), một hành và các can tàng. Trong phong thuỷ, địa chi chủ về địa khí, gắn với mặt đất và phương vị.
"Can thì quần vũ trên dưới, Chi thì hội tụ ở hoàng đạo. Can chủ Thiên khí – Chi chủ Địa khí. Can chi hình thành toàn thể của thời không." – Thầy Vũ Giới, bài "Thời không luận"
Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) viết câu trên khi giải can chi là "bộ lập cực âm dương của thời không". Theo Thầy, trong Hà Đồ xuất hiện Thập can và Thập nhị chi một cách cụ thể; can chi là chủng tử của âm dương nhị khí, đồng thời là thành phần cấu thành tất yếu của cục. Hiểu như vậy mới thấy vì sao cùng một chữ "Tý" vừa là năm con chuột, vừa là tháng Một, vừa là nửa đêm, vừa là chính Bắc.
Bài thuộc chuyên mục Thập Nhị Địa Chi. Câu hỏi vì sao Tý ở phương Bắc, thuộc Thuỷ đã có bài riêng; bài này là bảng tổng hợp toàn bộ 12 chi.
Thập nhị địa chi là gì?
Thập nhị địa chi là hệ mười hai ký hiệu chia một chu kỳ thành mười hai phần bằng nhau. "Thập nhị" là mười hai, "địa" là đất, "chi" là cành nhánh. Nếu thiên can là thân cây vươn lên trời thì địa chi là cành nhánh toả ra trên mặt đất, phân chia không gian và thời gian thành từng phần cụ thể.
Thập nhị địa chi luôn đi cùng thập thiên can. Mười can ghép với mười hai chi theo nguyên tắc can dương ghép chi dương, can âm ghép chi âm, tạo thành 60 cặp gọi là Lục Thập Hoa Giáp: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… đến Quý Hợi. Đây là chu kỳ 60 năm, 60 ngày, 60 giờ của lịch can chi.
Thầy Vũ Giới xếp "kiến giải Thiên Can Địa Chi và Lục Thập Hoa Giáp" vào nhóm công trình nghiên cứu nguyên lý gốc của Phong Thuỷ Liên Hoa, cùng với giải mã Hà Đồ Lạc Thư và vạch bát quái. Điều này cho thấy địa chi không phải phần "học thuộc cho biết", mà là một trong những gốc của toàn bộ hệ thống.
Một điểm cần nhớ: con giáp chỉ là hình tượng dễ nhớ của địa chi. Tý là chuột, Sửu là trâu, nhưng bản chất của Tý là một trạng thái khí, không phải con chuột. Người học phong thuỷ nên dùng tên chi khi phân tích, dùng con giáp khi giải thích cho người ngoài.
Bảng tổng hợp 12 địa chi
Bảng dưới đây tổng hợp các thuộc tính cơ bản của 12 địa chi: con giáp theo cách gọi ở Việt Nam, âm dương, ngũ hành, tháng âm lịch, canh giờ và phương vị trên la kinh (độ tính theo tâm của sơn).
| Chi | Con giáp | Âm dương | Ngũ hành | Tháng âm lịch | Canh giờ | Phương (độ) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tý | Chuột | Dương | Thuỷ | Tháng 11 | 23–1 giờ | Bắc (0°) |
| Sửu | Trâu | Âm | Thổ | Tháng 12 | 1–3 giờ | Đông Bắc lệch Bắc (30°) |
| Dần | Hổ | Dương | Mộc | Tháng Giêng | 3–5 giờ | Đông Bắc lệch Đông (60°) |
| Mão | Mèo | Âm | Mộc | Tháng 2 | 5–7 giờ | Đông (90°) |
| Thìn | Rồng | Dương | Thổ | Tháng 3 | 7–9 giờ | Đông Nam lệch Đông (120°) |
| Tỵ | Rắn | Âm | Hoả | Tháng 4 | 9–11 giờ | Đông Nam lệch Nam (150°) |
| Ngọ | Ngựa | Dương | Hoả | Tháng 5 | 11–13 giờ | Nam (180°) |
| Mùi | Dê | Âm | Thổ | Tháng 6 | 13–15 giờ | Tây Nam lệch Nam (210°) |
| Thân | Khỉ | Dương | Kim | Tháng 7 | 15–17 giờ | Tây Nam lệch Tây (240°) |
| Dậu | Gà | Âm | Kim | Tháng 8 | 17–19 giờ | Tây (270°) |
| Tuất | Chó | Dương | Thổ | Tháng 9 | 19–21 giờ | Tây Bắc lệch Tây (300°) |
| Hợi | Lợn | Âm | Thuỷ | Tháng 10 | 21–23 giờ | Tây Bắc lệch Bắc (330°) |
Lưu ý về tháng: tháng theo địa chi là tháng tiết khí, bắt đầu từ tiết Lập Xuân cho tháng Dần, không trùng hoàn toàn với ngày mùng 1 âm lịch. Khi tính tháng cho lá số hay chọn ngày, cần dùng tiết khí chứ không dùng ngày mùng 1.
Địa chi nằm ở đâu trên la kinh?
Trên la kinh, 12 địa chi chiếm 12 trong 24 sơn, mỗi chi rộng 15 độ, cách đều nhau 30 độ. Xen giữa các chi là 8 thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và 4 quẻ góc (Càn, Khôn, Cấn, Tốn) để đủ 24 sơn.
- Bốn chi chính là Tý (Bắc), Mão (Đông), Ngọ (Nam), Dậu (Tây), nằm đúng giữa bốn phương chính.
- Tám chi còn lại nằm hai bên các quẻ góc: Sửu và Dần hai bên Cấn, Thìn và Tỵ hai bên Tốn, Mùi và Thân hai bên Khôn, Tuất và Hợi hai bên Càn.
- Ví dụ sơn Tý chiếm từ 352,5° đến 7,5°; sơn Ngọ chiếm từ 172,5° đến 187,5°.
Phong Thuỷ Liên Hoa coi việc thuộc vị trí 24 sơn là kỹ năng nền của người học la kinh. Thầy Vũ Giới cũng xếp "kiến giải hình thành 24 sơn hướng địa bàn" vào nhóm nội dung nguyên lý gốc, tức là không chỉ biết chi nằm đâu mà còn hiểu vì sao nằm đó. Bạn đọc có thể mở La Kinh Liên Hoa để đối chiếu vị trí 12 chi trên vòng 24 sơn.
Tàng can trong địa chi là gì?
Tàng can là các thiên can ẩn bên trong mỗi địa chi, thể hiện thành phần khí phức hợp của chi đó. Một chi không chỉ mang một hành: bên trong có khí chính (bản khí) và có thể có khí phụ (trung khí, dư khí). Tàng can rất quan trọng trong luận Bát Tự và trong xét quan hệ can chi.
| Chi | Tàng can | Chi | Tàng can |
|---|---|---|---|
| Tý | Quý | Ngọ | Đinh, Kỷ |
| Sửu | Kỷ, Quý, Tân | Mùi | Kỷ, Đinh, Ất |
| Dần | Giáp, Bính, Mậu | Thân | Canh, Nhâm, Mậu |
| Mão | Ất | Dậu | Tân |
| Thìn | Mậu, Ất, Quý | Tuất | Mậu, Tân, Đinh |
| Tỵ | Bính, Mậu, Canh | Hợi | Nhâm, Giáp |
Nhìn bảng tàng can sẽ thấy một quy luật: bốn chi Tý, Mão, Dậu (và Ngọ gần như vậy) mang khí khá thuần; bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi chứa nhiều khí lẫn nhau, vì là nơi chuyển mùa, nơi thu khí của mùa trước. Đây là lý do bốn chi này còn được gọi là "kho" (khố).
Tứ sinh, Tứ chính, Tứ mộ là gì?
Mười hai địa chi được chia thành ba nhóm bốn chi theo vai trò trong mùa: Tứ sinh (Dần, Thân, Tỵ, Hợi) là nơi khí mùa bắt đầu; Tứ chính (Tý, Ngọ, Mão, Dậu) là nơi khí mùa vượng nhất; Tứ mộ (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) là nơi khí mùa thu về, chuyển sang mùa sau.
- Tứ sinh – Dần, Thân, Tỵ, Hợi: mở đầu Xuân, Thu, Hạ, Đông. Khí đang động, đang khởi. Sao Dịch Mã chỉ rơi vào bốn chi này.
- Tứ chính – Tý, Ngọ, Mão, Dậu: giữa mùa Đông, Hạ, Xuân, Thu. Khí thuần và mạnh nhất; nằm đúng bốn phương chính.
- Tứ mộ – Thìn, Tuất, Sửu, Mùi: cuối mỗi mùa, đều thuộc Thổ. Khí của mùa trước được thu vào, chuẩn bị chuyển.
Ba nhóm này cũng là cơ sở của tam hợp: mỗi tam hợp cục gồm một chi Tứ sinh, một chi Tứ chính, một chi Tứ mộ, ứng với ba giai đoạn sinh – vượng – mộ của một hành. Ví dụ Thân – Tý – Thìn là Thuỷ sinh ở Thân, vượng ở Tý, mộ ở Thìn.
Ba nhóm này cũng ứng với phương vị: bốn chi Tứ chính nằm đúng bốn phương chính Bắc, Nam, Đông, Tây; bốn chi Tứ sinh và bốn chi Tứ mộ nằm ở bốn phương góc, kẹp hai bên các quẻ Càn, Khôn, Cấn, Tốn.
Cách chia này giúp người học nhớ địa chi theo logic thay vì học thuộc rời rạc. Biết một chi thuộc nhóm nào là đoán được nó động hay tĩnh, thuần hay tạp, mở hay đóng.
Vì sao phong thuỷ dùng địa chi cho cả thời gian và không gian?
Phong thuỷ dùng địa chi cho cả thời gian và không gian vì theo quan niệm Á Đông, thời gian và không gian là một cặp âm dương không tách rời. Một vòng địa chi vừa là vòng 12 giờ trong ngày, 12 tháng trong năm, vừa là vòng 12 phương quanh một điểm.
Thầy Vũ Giới giải trong bài "Thời không luận": không gian lập thể là âm, thời gian vô hình là dương; vật chất không gian "nhận thời gian vào lập kén kết sinh mệnh". Thầy viết: không gian vận động thành vật chất sinh mệnh cục "giới hạn bởi 12 địa chi địa bàn vật chất không gian", kết sinh cơ cùng thập can mà lập nên sinh mệnh cục. Nói cách khác, địa chi là khung không gian, thiên can là khí trời nạp vào; hai thứ gặp nhau thì cục có sự sống.
Ví dụ đời thường dễ thấy: giờ Ngọ là giữa trưa, mặt trời ở phương Nam (với người ở Bắc bán cầu); tháng Ngọ là giữa mùa Hạ. Cùng một chữ Ngọ, ta thấy cùng một trạng thái khí: dương cực thịnh. Tý thì ngược lại: nửa đêm, giữa Đông, phương Bắc, âm cực thịnh.
Học địa chi theo cách này, người học sẽ không phải nhớ ba bảng riêng cho giờ, tháng và phương. Chỉ cần nhớ một vòng, rồi hiểu nó ứng vào đâu. Đại đạo chí giản.
Thầy Vũ Giới cũng nhắc người học đừng "nhảy vội lên nóc của bộ môn". Địa chi là nền; nắm chắc nền thì các phép như Tam Sát, Thái Tuế, Dịch Mã, Quý Nhân, giờ hoàng đạo đều trở nên dễ hiểu, vì tất cả đều xây trên vòng 12 chi này.
Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La Kinh Liên Hoa: đối chiếu vị trí 12 địa chi trên vòng 24 sơn.
- Trạch Cát: xem can chi của năm, tháng, ngày, giờ.
- Lập Cục Pháp: chia cung nhà theo phương vị.
Bài liên quan
- Thập nhị địa chi phân thể
- Bàn tay trái tính số tuổi can chi
- Thiên can là gì? 10 thiên can trong phong thuỷ
- Ngũ hành tứ thời: vượng, tướng, hưu, tù, tử
Xem thêm chuyên mục Thiên Can, Ngũ Hành và chuỗi Dẫn nhập Kinh Dịch.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Kiến giải thiên can, địa chi và Lục Thập Hoa Giáp từ Hà Đồ là một phần của nguyên lý gốc được giảng tại Phong Thuỷ Liên Hoa.
Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp
12 địa chi theo thứ tự là gì?
Thứ tự 12 địa chi là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Thứ tự này dùng cho năm, tháng, ngày, giờ và cho vòng phương vị theo chiều kim đồng hồ từ Bắc.
Vì sao tháng Giêng lại là tháng Dần, không phải tháng Tý?
Lịch âm Việt Nam theo lối "kiến Dần", lấy tháng Dần làm tháng đầu năm vì đó là lúc khí Xuân bắt đầu. Tháng Tý là tháng 11, chứa ngày Đông Chí.
Con giáp thứ tư ở Việt Nam là Mèo hay Thỏ?
Ở Việt Nam, chi Mão ứng với con Mèo; ở Trung Quốc và một số nước khác ứng với con Thỏ. Trong phân tích phong thuỷ, nên dùng tên chi Mão để tránh nhầm lẫn.
Địa chi nào thuộc hành Thổ?
Bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc hành Thổ. Đây là bốn chi cuối mỗi mùa, còn gọi là Tứ mộ hay Tứ khố.
Thiên can và địa chi ghép với nhau thế nào?
Thiên can dương ghép với địa chi dương, can âm ghép với chi âm, lần lượt theo thứ tự: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão… Mười can và mười hai chi ghép vòng như vậy tạo thành 60 cặp gọi là Lục Thập Hoa Giáp, rồi quay lại Giáp Tý. Vì thế không bao giờ có cặp như Giáp Sửu hay Ất Tý. Chu kỳ 60 này dùng cho năm, tháng, ngày và giờ.
