Thiên can trong phong thuỷ là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để đánh dấu sự vận hành của thiên khí theo thời gian và phương vị. Hiểu thiên can là hiểu "phần trời" trong bộ can chi, nền của coi ngày, lập lá số và đọc la kinh.
Trả lời nhanh: Thiên can là mười ký hiệu chỉ thiên khí, chia năm cặp âm dương ứng với ngũ hành: Giáp Ất Mộc, Bính Đinh Hoả, Mậu Kỷ Thổ, Canh Tân Kim, Nhâm Quý Thuỷ. Can phối với mười hai địa chi thành sáu mươi hoa giáp để ghi năm, tháng, ngày, giờ. Trong phong thuỷ, thiên can còn đánh dấu tám sơn trên la kinh 24 sơn.
"Can chủ Thiên khí – Chi chủ Địa khí. Can chi hình thành toàn thể của thời không." – Thầy Vũ Giới
Câu giảng trên của Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) cho thấy thiên can không phải một bảng chữ để học thuộc. Can là một nửa của bộ "lập cực âm dương" của thời gian và không gian. Bỏ thiên can thì không đọc được năm Giáp Thìn, không hiểu vì sao la kinh có sơn Canh, sơn Nhâm, và cũng không giải thích được những khẩu quyết như "Canh Đinh Khôn thượng thị Hoàng Tuyền".
Người học thường gặp thiên can lần đầu qua tuổi âm lịch: "tôi tuổi Bính Dần", "con tuổi Quý Mão". Từ chỗ quen thuộc đó, bài này đi ngược về gốc: thiên can từ đâu mà có, mang tính chất gì, kết hợp với địa chi ra sao, và được dùng thế nào trong phong thuỷ nhà ở. Chuyên mục này nằm trong Phong Thuỷ Đại Cương, nên người đọc có thể học tiếp ở chuỗi Dẫn nhập Kinh Dịch.
Thiên can là gì và vì sao có đúng mười can?
Thiên can là mười dấu hiệu ghi lại sự vận động của thiên khí, tức khí của bầu trời và thời gian. Có mười can vì mười can chính là năm hành, mỗi hành chia một dương một âm. Năm nhân hai bằng mười: đó là con số của Hà Đồ.
Hà Đồ có mười số từ 1 đến 10, xếp thành năm cặp sinh – thành. Theo bài giảng của Thầy Vũ Giới về thời không luận, trong Hà Đồ xuất hiện cụ thể cả thập can và thập nhị chi; can chi khi tách riêng là các "chủng tử" của âm dương nhị khí, khi hiểu toàn thể là thành phần tất yếu cấu thành một cục. Nói đơn giản: mười can là cách Hà Đồ ghi phần trời.
Thầy Vũ Giới có ví dụ dễ nhớ: muốn nghiên cứu thì phải tách một bộ ra quan sát, "như bộ mã nhị phân 0 – 1 của máy tính vậy". Âm dương là 0 và 1; can chi là bộ mã đầy đủ hơn để ghi lại từng trạng thái của thời không. Người học coi can là ký hiệu đo đếm, không phải là thần linh hay bùa chú.
Tên mười can cũng gợi tượng một vòng sinh trưởng. Giáp là lúc mầm còn trong vỏ, Ất là mầm cong mình vươn lên, Bính Đinh là lúc cây cối rực rỡ dưới nắng, Mậu Kỷ là lúc thân cây vững chắc, Canh Tân là lúc thu hoạch và đổi mới, Nhâm Quý là lúc khí ẩn vào trong, chờ chu kỳ mới. Cách hiểu này giúp người học nhớ thứ tự can theo một vòng vận động, thay vì mười chữ rời rạc.
Thiên can thuộc dương, địa chi thuộc âm. Theo cách nói của Thầy, "can thì quần vũ trên dưới, chi thì hội tụ ở hoàng đạo". Can là dòng khí trên cao chuyển động; chi là nơi khí hạ xuống, hội tụ trên mặt đất theo vòng mười hai cung. Đó là một cặp phu thê chính phối: trời và đất, thời gian và không gian.
Mười thiên can mang âm dương, ngũ hành và phương vị nào?
Mỗi thiên can có một tính âm dương, một hành và một phương. Can số lẻ là dương, can số chẵn là âm. Bảng dưới đây là bảng gốc dùng trong mọi phép tính can chi.
| Thứ tự | Can | Âm dương | Ngũ hành | Phương vị |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Giáp | Dương | Mộc | Đông |
| 2 | Ất | Âm | Mộc | Đông |
| 3 | Bính | Dương | Hoả | Nam |
| 4 | Đinh | Âm | Hoả | Nam |
| 5 | Mậu | Dương | Thổ | Trung cung |
| 6 | Kỷ | Âm | Thổ | Trung cung |
| 7 | Canh | Dương | Kim | Tây |
| 8 | Tân | Âm | Kim | Tây |
| 9 | Nhâm | Dương | Thuỷ | Bắc |
| 10 | Quý | Âm | Thuỷ | Bắc |
Mậu và Kỷ thuộc Thổ, đóng ở trung cung. Thầy Vũ Giới giảng rằng vật chất không gian lập thể rồi nhận thời gian vào để kết thành sinh mệnh, "nên thập can nạp giáp Mậu Kỷ vào trung cung của không gian Thổ mà thai nghén cục". Đây là lý do trên la kinh 24 sơn chỉ có tám can: Mậu và Kỷ không có sơn riêng vì đã ở giữa.
Một mẹo tính can năm theo dương lịch: số cuối của năm cho biết can. Năm tận cùng 4 là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ, 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý. Ví dụ năm 2026 tận cùng 6, nên can năm là Bính. Lưu ý năm can chi bắt đầu theo âm lịch hoặc theo tiết Lập Xuân, không phải ngày 1 tháng 1 dương lịch.
Thiên can phối với địa chi thành sáu mươi hoa giáp ra sao?
Thiên can phối với địa chi theo nguyên tắc dương đi với dương, âm đi với âm, tạo thành chu kỳ sáu mươi cặp gọi là Lục thập hoa giáp. Giáp đi với Tý thành Giáp Tý, Ất đi với Sửu thành Ất Sửu, cứ thế tiếp tục đến Quý Hợi rồi quay lại Giáp Tý.
Vì sao là sáu mươi mà không phải một trăm hai mươi? Vì can dương chỉ gặp chi dương, can âm chỉ gặp chi âm. Mười can và mười hai chi có bội số chung nhỏ nhất là sáu mươi. Sáu mươi hoa giáp chia làm sáu tuần Giáp: Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần. Từ đây có tên gọi "Lục Giáp".
Chu kỳ sáu mươi được dùng để ghi cả năm, tháng, ngày và giờ. Mỗi người sinh ra có bốn cặp can chi cho năm, tháng, ngày, giờ, gọi là tứ trụ hay bát tự. Mỗi ngày trong lịch cũng có một cặp can chi riêng, là căn cứ của phép coi ngày.
Trong bài giảng về hai quy tắc của vũ trụ, Thầy Vũ Giới nhấn mạnh: quy tắc không gian thể hiện qua Hình Pháp lập cục, còn quy tắc thời gian là thước đo của can chi và các chu kỳ vận. "Nếu chỉ chú trọng Hình Pháp mà bỏ qua Thời Vận, chẳng khác nào có một chiếc xe tốt nhưng không chọn được lộ trình và thời điểm khởi hành thích hợp."
Thiên can hợp và xung như thế nào?
Thiên can có quan hệ ngũ hợp và tương xung. Ngũ hợp là năm cặp can cách nhau năm vị trí kết hợp với nhau; tương xung là các cặp can cùng tính âm dương nhưng hành khắc nhau, nằm ở hai phương đối diện.
| Cặp ngũ hợp | Hoá thành |
|---|---|
| Giáp – Kỷ | Thổ |
| Ất – Canh | Kim |
| Bính – Tân | Thuỷ |
| Đinh – Nhâm | Mộc |
| Mậu – Quý | Hoả |
Các cặp xung thường gặp là Giáp – Canh, Ất – Tân, Bính – Nhâm, Đinh – Quý: Mộc gặp Kim, Hoả gặp Thuỷ, cùng âm hoặc cùng dương nên lực đẩy mạnh. Mậu và Kỷ ở trung cung nên thường không xét xung theo phương.
Người học hay hỏi: hợp là tốt, xung là xấu phải không? Không hẳn. Hợp có khi trói buộc, xung có khi kích động cho khí vận hành. Cũng như sinh khắc của ngũ hành, phải đặt hợp xung vào một cục cụ thể, với nhật chủ cụ thể hay ngôi nhà cụ thể, mới kết luận được.
Chi tiết về từng cặp hợp xung được trình bày kỹ trong bài Thập thiên can hợp xung của chuỗi Dẫn nhập Kinh Dịch.
Thiên can được dùng trong phong thuỷ nhà ở ở đâu?
Trong phong thuỷ nhà ở, thiên can có mặt ở ba chỗ: tám sơn can trên la kinh, can chi của gia chủ, và can chi của thời gian khi chọn ngày động thổ, nhập trạch. Ba chỗ này nối nhau thành một hệ thống.
- Trên la kinh 24 sơn: 24 sơn gồm 8 can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Canh, Tân, Nhâm, Quý), 12 chi và 4 quẻ góc (Càn, Khôn, Cấn, Tốn). Mỗi sơn rộng 15 độ. Nhà toạ Nhâm hướng Bính, toạ Canh hướng Giáp… đều là cách gọi theo sơn can.
- Trong mệnh gia chủ: can năm sinh, can ngày sinh là căn cứ để phối mệnh chủ với mệnh trạch, chọn tuổi làm nhà, xem người hợp tác.
- Trong thời gian: can chi năm, tháng, ngày, giờ quyết định thời điểm khởi công, nhập trạch, khai trương.
Thầy Vũ Giới từng đặt câu hỏi cho học trò: tại sao Hoàng Tuyền lại tính sát theo bát can và tứ duy, như câu "Canh Đinh Khôn thượng thị Hoàng Tuyền"? Tại sao sự tương tác lại xảy ra giữa thiên can và các phương góc? Thầy không trả lời bằng bảng tra, mà chỉ hướng: cái gốc nằm ở bản chất của thiên can, địa chi và bát quái, đặc biệt là sự vận hành của khí qua can chi. Đây là cách học "hỏi tại sao" mà Phong Thuỷ Liên Hoa theo đuổi.
Sai lầm thường gặp khi học thiên can
Sai lầm lớn nhất khi học thiên can là học thuộc bảng mà không hiểu thiên can ghi lại cái gì. Kết quả là người học tra được "Giáp Kỷ hợp Thổ" nhưng không biết dùng khi nào, và dễ bị dẫn dắt bởi các lời đoán dọa nạt.
- Nhầm năm âm lịch với năm dương lịch: người sinh tháng 1 dương lịch thường vẫn thuộc năm can chi trước. Cần đối chiếu ngày Tết hoặc tiết Lập Xuân tuỳ phép tính.
- Coi can xung là điềm dữ tuyệt đối: xung chỉ là một quan hệ khí; tốt hay xấu tuỳ toàn cục.
- Tách can khỏi chi: can và chi là một cặp; luận can mà quên chi thì như xem trời mà quên đất.
- Bỏ qua hình thế: căn nhà sơn can đẹp đến đâu mà hình thế bị sát thì lý khí cũng vô dụng. "Hình pháp bất chân – lý khí vô dụng."
Giới hạn: bài viết trình bày lý thuyết chung về thiên can. Việc phối can chi cho một gia chủ cụ thể, hay chọn sơn hướng cho một ngôi nhà cụ thể, cần đo đạc thực tế và xét toàn cục. Đó là lý pháp; còn thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Tóm lại: thiên can là phần trời của thời không, mười can là năm hành chia âm dương, đóng tám sơn trên la kinh và ghi nhịp thời gian trong lịch. Học từ gốc Hà Đồ thì thiên can không còn là bảng chữ khô khan. Đại đạo chí giản.
Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.
— Vũ Giới —
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La Kinh Liên Hoa: xem vị trí tám sơn can trên vòng 24 sơn và đo hướng nhà.
- Trạch Cát: chọn ngày theo can chi cho động thổ, nhập trạch, khai trương.
- Tướng Mệnh: tra cứu can chi năm sinh của gia chủ.
Bài liên quan
- Thập thiên can hợp xung
- Thập nhị địa chi phân thể
- Bàn tay trái tính số tuổi can chi
- Luận chứng ngũ hành nạp âm
Xem thêm chuyên mục Ngũ Hành và Bát Quái.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Can chi, Hà Đồ và cách dùng thời gian trong phong thuỷ được giảng có hệ thống trong các khoá của Phong Thuỷ Liên Hoa.
Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình thuộc can gì?
Lấy số cuối của năm sinh âm lịch: 4 là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ, 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý. Người sinh đầu năm dương lịch nên kiểm tra lại ngày Tết hoặc tiết Lập Xuân.
Vì sao la kinh không có sơn Mậu, sơn Kỷ?
Mậu và Kỷ thuộc Thổ, đóng ở trung cung. La kinh 24 sơn chỉ dùng tám can ở bốn phương, còn Mậu Kỷ nằm ở tâm.
Tuổi can xung với chủ nhà thì có được ở chung không?
Được. Can xung chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố. Bố cục ngôi nhà, cách phân phòng và hình thế mới là phần quyết định chính.
Thiên can và địa chi khác nhau thế nào?
Thiên can chủ thiên khí, gồm mười can, thuộc dương. Địa chi chủ địa khí, gồm mười hai chi, thuộc âm. Hai bộ phối nhau thành sáu mươi hoa giáp.
