Thập thiên can là mười can Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; tài liệu Đường Vào Dịch giải số can, can hợp, can xung và phương vị can từ năm nhóm số Hà Đồ thay vì từ Lạc Thư như các nhà giải thuyết xưa nay thường làm. Bài này tóm lại trọn phần luận về thập thiên can trong tài liệu.
Trả lời nhanh: Theo tài liệu Đường Vào Dịch, Giáp số 1, Ất 2, Bính 3, Đinh 4, Mậu 5, Kỷ 6, Canh 7, Tân 8, Nhâm 9, Quý 10. Can hợp: Giáp – Kỷ, Ất – Canh, Bính – Tân, Đinh – Nhâm, Mậu – Quý (cách 150° hoặc 210°). Can phá là can cùng âm dương khắc nhau (cách 120° hoặc 240°), như Giáp phá Mậu.
Thập thiên can là gì và từ đâu mà có?
Thập thiên can là 10 yếu tố thiết yếu của lịch pháp. Phương vị và hành của chúng: Giáp Ất đông phương mộc, Bính Đinh nam phương hoả, Mậu Kỷ trung ương thổ, Canh Tân tây phương kim, Nhâm Quý bắc phương thuỷ. Tương truyền Hoàng Đế sai Hi Hoà xem mặt trời, Thượng Nghi xem mặt trăng, Sử Khu xem sao khí, Đại Náo đặt Can Chi, Lệ Thủ đặt toán số, rồi sai Dung Thành hợp sáu thuật ấy để soạn lịch. Tác giả tài liệu nhận xét truyền thuyết chỉ có vậy, không đủ dữ liệu nghiên cứu, hầu như chỉ dựa vào mấy lời ngắn: "Thiên nhất sinh thuỷ, Địa lục thành chi; Địa nhị sinh hoả, Thiên thất thành chi; Thiên tam sinh mộc, Địa bát thành chi; Địa tứ sinh kim, Thiên cửu thành chi; Thiên ngũ sinh thổ, Địa thập thành chi".
Các nhà giải thuyết xưa nay dùng Lạc Thư để biện giải thập thiên can. Tác giả Nguyên K dùng Hà Đồ, vì lời trên chính là ý nghĩa ngũ hành năm nhóm số.
Vòng thập can hình thành như thế nào?
Vòng thập can hình thành khi tiên thiên ngũ hành nhập rồi xuất trung cung. Vận động tiên thiên bát quái nhập Bắc xuất Nam, ra ngoài mang theo quái trung cung thành vòng cửu cung bát quái [ABCD – O – EFGH]. Tương tự, tiên thiên ngũ hành 4 nhóm [1-6], [2-7], [3-8], [4-9] nhập trung cung Thái Cực, xuất ra mang theo cung trung [5-10], thành vòng mười số, tức vòng thập can [1 2 3 4 5 6 7 8 9 10].
Cửu cung bát quái, thập thiên can, ngũ hành là ba vòng vận động trên thập nhị địa chi, trải quái, trải can, trải hành lên mười hai chi. Biểu đồ của tài liệu, từ trong ra:
- Vòng ngũ hành, chu kỳ 5.
- Vòng cửu cung quái, chu kỳ 9.
- Vòng thập thiên can, chu kỳ 10.
- Vòng thập nhị địa chi, chu kỳ 12.
Số của từng can là bao nhiêu?
Số của thập can đặt theo vòng tương sanh của năm nhóm số Hà Đồ. Thuỷ [1-6] sanh Mộc [3-8], Mộc sanh Hoả [2-7], Hoả sanh Thổ [5-10], Thổ sanh Kim [4-9], Kim sanh Thuỷ. Mỗi hành gồm hai thành phần âm dương Thiên Địa; thay vì gọi theo âm dương số, người xưa (tài liệu cho là có lẽ Đại Náo) đặt tên can:
| Hành | Dương can | Âm can |
|---|---|---|
| Mộc | Giáp số 1 | Ất số 2 |
| Hoả | Bính số 3 | Đinh số 4 |
| Thổ | Mậu số 5 | Kỷ số 6 |
| Kim | Canh số 7 | Tân số 8 |
| Thuỷ | Nhâm số 9 | Quý số 10 |
Vậy Giáp Ất sanh Bính Đinh, Bính Đinh sanh Mậu Kỷ, Mậu Kỷ sanh Canh Tân, Canh Tân sanh Nhâm Quý, Nhâm Quý sanh Giáp Ất, thành vòng thập thiên can tương sanh. Thập can là mười tượng của Thiên nên coi là mười cái gốc của trời. Sự sống khởi từ hành mộc nên lấy Giáp đứng đầu thập can.
Can nào hợp nhau?
Thập can hữu hợp gồm năm cặp: Giáp hợp Kỷ, Ất hợp Canh, Bính hợp Tân, Đinh hợp Nhâm, Mậu hợp Quý, và ngược lại. Mỗi cặp là một can dương, một can âm có ngũ hành tương khắc mà hợp nhau được, nên có định lý: "kỳ cố hà dư như mộc khắc thổ, vô thổ bất thành mộc", "như thuỷ khắc hoả, vô hoả bất thành thuỷ", "như hoả khắc kim, vô hoả bất thành kim", "như kim khắc mộc, vô kim bất thành mộc".
Tài liệu nêu thí dụ: nam Giáp Tý (1984) kim mệnh, phi Đoài, với nữ tuổi Kỷ sinh năm 1999, thổ mệnh, phi Cấn, cách nhau 15 tuổi nhưng thiên can hợp, phi cung hợp, mệnh tương sanh, hôn phối được coi là tốt dù bỏ qua địa chi. Tác giả cho biết đây là quan điểm cưới gả thường thấy ở các cụ xưa; có khi vợ lớn hơn chồng nhiều tuổi cũng do tính theo lý này.
Thập thiên can vận động trên vòng thập nhị địa chi 360 độ, dương can ngậm dương chi, âm can ngậm âm chi. Độ số 150 và 210 là độ số thiên can hữu hợp. Tài liệu so với âm nhạc: 150 là độ số sanh âm, như âm Đô sanh âm Fa; 210 là độ số hoà thanh, như Fa hoà thanh Đô.
Can nào xung phá nhau?
Thập can xung phá chia hai vòng: dương can phá dương can, âm can phá âm can. Thiên can là ngũ hành nên "phá" tức là "khắc" nhau.
| Dương can phá | Âm can phá |
|---|---|
| Giáp phá Mậu | Ất phá Kỷ |
| Mậu phá Nhâm | Kỷ phá Quý |
| Nhâm phá Bính | Quý phá Đinh |
| Bính phá Canh | Đinh phá Tân |
| Canh phá Giáp | Tân phá Ất |
Hai tuổi hôn phối có can phá nhau được tài liệu coi là không tốt, thí dụ nam Giáp Tý (1984) với nữ Mậu Thìn, dù địa chi hai tuổi tam hợp. Tương tự, khi can của năm phá can tuổi thì năm ấy tuổi ấy vận thời có sự xấu.
Độ số 120 và 240 là độ số dương can khắc, âm can khắc. Tổ hợp hai tuổi cùng dương can hay cùng âm can theo độ số này là không tốt. Tổ hợp ba tuổi thì phải gồm 2 dương can + 1 âm can (như Giáp + Mậu + Tân) hoặc 2 âm can + 1 dương can (như Tân + Ất + Bính) thì lại hoà hợp, tài liệu ví như hai hợp âm trưởng Đô – Mi – Sol hoặc Sol – Si – Rê.
Thập can ứng với địa chi và la bàn ra sao?
Thập can ứng với địa chi theo phương của hành: Nhâm Quý ở Bắc, Bính Đinh ở Nam, Giáp Ất ở Đông, Canh Tân ở Tây, Mậu Kỷ ở trung ương. Khảm, Ly, Chấn, Đoài mỗi quái trải cung độ 45, bao hàm hai địa chi:
- Chấn mộc giữa khoảng Dần Mẹo nên Giáp cận Dần, Ất cận cuối Mẹo.
- Ly hoả giữa khoảng Tỵ Ngọ nên Bính cận Tỵ, Đinh cận cuối Ngọ.
- Đoài kim giữa khoảng Thân Dậu nên Canh cận Thân, Tân cận cuối Dậu.
- Khảm thuỷ giữa khoảng Hợi Tý nên Nhâm cận Hợi, Quý cận cuối Tý.
Bát quái, thập thiên can, thập nhị địa chi được ứng dụng vào la bàn phong thuỷ để phân kim hướng nhà, hướng cửa. Vì cung độ 45 của mỗi quái quá rộng, độ chính xác không cao, nên người ta chia mỗi cung quái làm ba sơn hướng: tám quái có 24 sơn hướng, mỗi sơn hướng trải 15 độ, cho ra đồ biểu 24 sơn hướng. Cách dùng 24 sơn hướng trong thực hành có thể xem thêm ở chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Giáp đứng đầu thập can?
Theo tài liệu, sự sống khởi từ hành mộc, nên lấy Giáp (dương mộc) đứng đầu, cho ra trình tự Giáp Ất, Bính Đinh, Mậu Kỷ, Canh Tân, Nhâm Quý vận động trên thập nhị địa chi.
Can hợp và can phá cách nhau bao nhiêu độ?
Trên vòng 360 độ của thập nhị địa chi, can hợp cách nhau 150 hoặc 210 độ; can phá (dương can khắc, âm can khắc) cách nhau 120 hoặc 240 độ.
Vì sao la bàn chia 24 sơn hướng?
Vì mỗi quái trải 45 độ là quá rộng, độ chính xác không cao, nên chia mỗi cung quái làm ba sơn, tám quái thành 24 sơn hướng, mỗi sơn 15 độ.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Ngũ hành sanh khắc tỳ hoà giữa các quái · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Thập nhị địa chi phân thế: nhị hợp, tam hợp, hình xung, hại →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
