Ngũ hành sanh khắc tỳ hoà giữa các quái: chiều sanh, chiều khắc

Ngũ hành sanh khắc tỳ hoà giữa các quái là phần tài liệu Đường Vào Dịch dùng để chứng minh, từ chính Bát quái, vì sao kim sanh thuỷ, thuỷ khắc hoả, và vì sao Kiền Đoài, Cấn Khôn tỳ hoà. Tác giả tài liệu không nhận sẵn hai vòng sanh khắc mà suy ra từ "chiều" âm dương trong tứ tượng và từ các nhóm ba quái.

Vì sao ngũ hành có sanh khắc và xuất nhập?

Ngũ hành có sanh khắc và xuất nhập vì ngũ hành do bát quái ứng ra, nên mang theo tính chất của bát quái. Tác giả tài liệu lập luận theo từng bậc:

• Quái có quái tương hợp, có quái bất tương hợp, nên ngũ hành do quái ứng ra có hành tương hợp, có hành bất tương hợp.
• Bát quái có tương ma tương thôi, tức có tương tác quái, nên ngũ hành có tương tác hành.
• Bát quái vận động tuần hoàn quy nguyên hồi đầu, nên ngũ hành cũng vận động quy nguyên hồi đầu.
• Ngũ hành nhập xuất trung cung Thái Cực, nên trung cung thổ có xuất nhập; trung ương thổ có xuất nhập thì bốn hành thuỷ (Bắc), hoả (Nam), mộc (Đông), kim (Tây) cũng xuất nhập trung cung.

Quan sát vật, tác giả không thấy vật nào loại trừ nguyên lý nhập xuất của ngũ hành: nhập thì một đường nhập để sanh, một đường nhập để khắc; xuất thì một đường xuất để sanh, một đường xuất để khắc. Câu hỏi còn lại là bằng lý nào biết hành này sanh hành kia, hành kia khắc hành nọ; muốn giải phải trở về Hà Đồ, khảo nghiệm chiều âm dương.

Chiều sanh và chiều khắc là gì?

Chiều sanh là chiều từ âm tượng đến dương tượng (từ trừ đến cộng); chiều khắc là chiều từ dương tượng đến âm tượng (từ cộng đến trừ). Ngũ hành từ Bát quái sanh, Bát quái từ Tứ tượng sanh. Tượng là cuộc giao hợp đầu tiên của nhị khí âm dương để sanh, nên tài liệu gọi Tượng là cha mẹ của Quái; quy luật chung "dương thượng âm hạ" bày rõ ở Tượng.

Hai quái đồng tượng sanh nhau ra sao?

Hai quái đồng tượng có cùng âm dương lượng biến thiên, chiều từ âm đến dương là chiều sanh, nên quái sanh ở miền âm sanh quái sanh ở miền dương. Bốn cặp đồng tượng:

Tượng	Âm tượng	Dương tượng	Kết quả
Thiếu âm	Chấn	Ly	Chấn mộc sanh Ly hoả: mộc sanh hoả
Thái dương	Đoài	Kiền	Đoài kim sanh Kiền kim; đồng hành nên Kiền Đoài tỳ hoà
Thiếu dương	Khảm	Tốn	Khảm thuỷ sanh Tốn mộc: thuỷ sanh mộc
Thái âm	Khôn	Cấn	Khôn thổ sanh Cấn thổ; đồng hành nên Cấn Khôn tỳ hoà

Hai quái khác tượng khắc nhau ra sao?

Hai quái khác tượng khắc nhau khi hai tượng tiếp xúc, quái sanh ở miền dương và quái sanh ở miền âm không cùng âm dương lượng biến thiên, có chiều từ dương tượng đến âm tượng là chiều khắc. Bốn cặp Thái – Thiếu bất tương hợp:

Cặp quái	Vị trí	Kết quả
Ly – Đoài	Ly phần dương Thiếu âm, Đoài phần âm Thái dương	Ly hoả khắc Đoài kim: hoả khắc kim
Kiền – Chấn	Kiền phần dương Thái dương, Chấn phần âm Thiếu âm	Kiền kim khắc Chấn mộc: kim khắc mộc
Cấn – Khảm	Cấn phần dương Thái âm, Khảm phần âm Thiếu dương	Cấn thổ khắc Khảm thuỷ: thổ khắc thuỷ
Tốn – Khôn	Tốn phần dương Thiếu dương, Khôn phần âm Thái âm	Tốn mộc khắc Khôn thổ: mộc khắc thổ

Ba cặp Đoài Khảm, Ly Cấn, Khảm Ly được giải thế nào?

Ba cặp Đoài – Khảm, Ly – Cấn, Khảm – Ly nhìn bề ngoài không biết được sanh khắc, nên tài liệu đào sâu vào bát quái lưỡng phân với tám nhóm quái, đánh số theo thứ tự tiên thiên: 1 Kiền, 2 Đoài, 3 Ly, 4 Chấn, 5 Tốn, 6 Khảm, 7 Cấn, 8 Khôn.

Bước 1: thuỷ và hoả

Trong bảng A, nhóm ba quái [2-3-4] kim – hoả – mộc tương tác theo chu trình "2 khắc 1 sanh", nhóm [7-6-5] thổ – thuỷ – mộc cũng "2 khắc 1 sanh". Trong bảng B, nhóm [6-4-3] thuỷ – mộc – hoả và nhóm [3-6-5] hoả – thuỷ – mộc đều đã có "hai sanh". Vậy giữa thuỷ và hoả là sanh hay khắc? Lý Dịch đề cao tuyệt đối tính "âm dương đăng đối": đã có tương tác ba đăng [2 khắc 1 sanh] thì ắt có tương tác ba đối [2 sanh 1 khắc]. Theo lý đó, Khảm thuỷ khắc Ly hoả, tức thuỷ khắc hoả.

Bước 2: kim – thuỷ và hoả – thổ

Bảng B tiếp theo có nhóm [6-4-2] thuỷ – mộc – kim và nhóm [3-5-7] hoả – mộc – thổ, mỗi nhóm đã có "1 sanh 1 khắc". Để đủ [2 sanh 1 khắc] hay [2 khắc 1 sanh], tài liệu đặt bốn giả thiết cho mỗi nhóm:

Giả thiết	Nhóm thuỷ – mộc – kim	Nhóm hoả – mộc – thổ
1	Kim sanh thuỷ	Hoả sanh thổ (tài liệu in "Thuỷ khắc Hoả")
2	Kim khắc thuỷ	Hoả khắc thổ
3	Thuỷ sanh kim	Thổ sanh hoả
4	Thuỷ khắc kim	Thổ khắc hoả

Giả thiết 2, 3, 4 của hai nhóm không thành lập được, bởi sự sanh, sự khắc của một hành chỉ xảy ra với duy nhất một hành khác:

• Đã có kim khắc mộc thì kim không khắc hành nào khác; đã có thuỷ sanh mộc và thuỷ khắc hoả thì thuỷ không sanh khắc hành nào khác. Chỉ giả thiết 1 thành lập: kim sanh thuỷ, tức Kiền Đoài kim sanh Khảm thuỷ.
• Đã có hoả khắc kim thì hoả không khắc hành nào khác; đã có thổ khắc thuỷ và thổ sanh kim thì thổ không sanh khắc hành nào khác. Chỉ giả thiết 1 thành lập: hoả sanh thổ, tức Ly hoả sanh Cấn Khôn thổ.

Như vậy, từ Bát quái, tài liệu luận ra hai vòng: vòng tương sanh kim sanh thuỷ, thuỷ sanh mộc, mộc sanh hoả, hoả sanh thổ, thổ sanh kim; và vòng tương khắc kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ, thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim. Phần áp dụng sanh khắc giữa các quái có thể xem thêm ở chuỗi Học Liên Hoa Độn.

Câu hỏi thường gặp

Tỳ hoà là gì?

Tỳ hoà là hai quái đồng hành. Theo tài liệu, Kiền và Đoài cùng hành kim nên Kiền Đoài tỳ hoà; Cấn và Khôn cùng hành thổ nên Cấn Khôn tỳ hoà.

Vì sao Chấn mộc sanh Ly hoả?

Chấn và Ly cùng thuộc tượng Thiếu âm; Chấn ở âm tượng, Ly ở dương tượng. Chiều từ âm tượng đến dương tượng là chiều sanh, nên Chấn mộc sanh Ly hoả.

Tài liệu suy ra thuỷ khắc hoả bằng cách nào?

Tài liệu dựa vào lý "âm dương đăng đối": đã có nhóm ba hành "2 khắc 1 sanh" thì phải có nhóm đối "2 sanh 1 khắc". Từ các nhóm ba trong bảng A và B, tài liệu kết luận Khảm thuỷ khắc Ly hoả.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.