Hậu thiên ngũ hành Bát Quái: hai định luật thành nhóm, năm nhóm quái

Hậu thiên ngũ hành Bát Quái là ngũ hành của tám quái, còn gọi là ngũ hành bát quái, và theo tài liệu Đường Vào Dịch thì ngũ hành bát quái chính là Hậu thiên Bát quái Văn Vương. Bài này trình bày cách tài liệu giải hai câu hỏi khó: vì sao Tốn mộc, Kiền kim, Cấn Khôn thổ, và vì sao tám quái chỉ có năm hành, dựa trên hai định luật âm dương và quy luật thành nhóm.

Vì sao ngũ hành bát quái chính là Hậu thiên Văn Vương?

Ngũ hành bát quái chính là Hậu thiên Bát quái Văn Vương vì Văn Vương đã kết hợp phát minh của hai nhà trước. Tài liệu tóm lược nguyên do:

1. Bát quái là phát minh của Phục Hy, gọi là Tiên thiên bát quái. Tiên thiên Bát quái sinh thành bởi âm dương nhị khí, bản thể là âm dương.
2. Ngũ hành là phát minh của Hạ Vũ. Hạ Vũ dùng Lạc Thư chỉ ra phương vị ngũ hành bát phương.
3. Văn Vương tiếp thu phát minh của hai nhà, kết nạp tiên thiên bát quái với ngũ hành cửu cung Lạc số, định vị ngũ hành bát quái: Khảm Bắc, Ly Nam, Chấn Đông, Đoài Tây, Kiền Tây Bắc, Tốn Đông Nam, Cấn Đông Bắc, Khôn Tây Nam.

Số thì nhất Khảm, nhì Khôn, tam Chấn, tứ Tốn, ngũ trung, lục Kiền, thất Đoài, bát Cấn, cửu Ly.

Áng theo phương vị tiên thiên ngũ hành thì xác định được bốn quái chính phương: Khảm thuỷ, Ly hoả, Chấn mộc, Đoài kim.

Câu hỏi khó: bốn quái ở phụ phương thuộc hành gì?

Bốn phụ phương Đông Bắc, Tây Nam, Đông Nam, Tây Bắc thuộc hành gì thì Hồng Phạm không nói tới. Vậy làm sao biết Tốn mộc, Kiền kim, Cấn Khôn thổ? Lại nữa, lẽ ra mỗi quái có một hành, như Ly hành hoả, Khảm hành thuỷ, nhưng tám quái chỉ có năm hành là vì sao? Tác giả tài liệu cho rằng câu hỏi không dễ trả lời nhưng không phải là không thể: phải liên kết từ 5 nhóm số Hà Đồ đến 5 nhóm hành, tức phải chứng minh bát quái quy ra được 5 nhóm ngũ hành. Muốn vậy, phải nhắc lại các định luật âm dương từ chỗ Thái Cực sanh lưỡng nghi, lưỡng nghi sanh tứ tượng, tứ tượng sanh bát quái.

Hai định luật âm dương nói gì?

Định luật I: dương tả âm hữu

Cái Một lưỡng phân thành hai cái một âm dương đối tánh. Âm dương chiếm vị trong cái một đã lưỡng phân ra nó theo quy luật "dương tả âm hữu", thành ra hai cái một, một âm một dương, là dương nghi và âm nghi.

Định luật II: dương thượng âm hạ

Cái một âm, cái một dương (tức dương nghi, âm nghi) lưỡng phân thành hai cái một âm dương đối tánh, mà âm dương chiếm vị trong cái một đã lưỡng phân ra nó theo quy luật "dương thượng âm hạ", thành ra 4 cái một là Thái dương, Thiếu âm, Thiếu dương, Thái âm.

Rồi Thái dương, Thiếu âm, Thiếu dương, Thái âm, mỗi cái một lại lưỡng phân thành 2 cái một âm dương đối tánh, theo "dương thượng âm hạ" chiếm vị trong cái một đã lưỡng phân ra nó. Tại đây bát quái sanh ra sau quá trình tứ tượng lưỡng phân.

Quái nào thành nhóm, quái nào không?

Hai quái cùng sanh từ một tượng thành nhóm khi quái dương thể ở trên, quái âm thể ở dưới, đúng luật "dương thượng âm hạ" của tượng.

Tượng	Phần âm tượng sanh	Phần dương tượng sanh	Phân ngôi	Kết quả
Thái dương	Đoài ☱ (âm thể)	Kiền ☰ (dương thể)	Kiền thượng, Đoài hạ	Thành nhóm
Thái âm	Khôn ☷ (âm thể)	Cấn ☶ (dương thể)	Cấn thượng, Khôn hạ	Thành nhóm
Thiếu âm	Chấn ☳ (dương thể)	Ly ☲ (âm thể)	Ly thượng, Chấn hạ	Không thành nhóm
Thiếu dương	Khảm ☵ (dương thể)	Tốn ☴ (âm thể)	Tốn thượng, Khảm hạ	Không thành nhóm

Ở nội tầng, tám quái là như vậy: Kiền Đoài thành nhóm, Chấn Ly không thành nhóm, Tốn Khảm không thành nhóm, Cấn Khôn thành nhóm. Tuy nhiên ở ngoại tầng thì khác: bát quái ngoại tầng sắp hàng dọc, hai tượng Thiếu âm và Thiếu dương tiếp xúc trực tiếp, để dương quái Chấn ở trên, âm quái Tốn ở dưới, thành nhóm đúng luật "dương thượng âm hạ".

Kết quả là ngoại bát quái phân được 5 nhóm quái:

• [Kiền, Đoài], [Chấn, Tốn], [Cấn, Khôn]: ba nhóm hai quái;
• [Ly]: riêng một nhóm độc lập;
• [Khảm]: riêng một nhóm độc lập.

Từ năm nhóm quái suy ra hành của từng quái thế nào?

Từ năm nhóm quái, hành của mỗi quái suy ra theo quái đã biết hành trong cùng nhóm. Kiền và Đoài thành nhóm, mà Đoài hành kim, thì Kiền kim. Chấn và Tốn thành nhóm, mà Chấn hành mộc, thì Tốn mộc. Lại căn cứ vào thể quái âm dương mà nói: Kiền dương kim, Đoài âm kim, Ly âm hoả, Chấn dương mộc, Tốn âm mộc, Cấn dương thổ, Khôn âm thổ. Trên hình của tài liệu, Khảm hành thuỷ ghi dấu dương (+).

Câu hỏi "làm sao biết Tốn mộc, Kiền kim" như vậy đã được giải. Còn hai quái Cấn ☶, Khôn ☷, Văn Vương lấy lý gì phán hành thổ? Tác giả tài liệu ghi nhận Hồng Phạm, Kinh Dịch và Thập Dực đều không chép, nên đưa ra kiến giải riêng: Hà Đồ trung ương thổ có 5 trắng, 10 đen; Lạc Thư giữ 5 bỏ 10, biểu lý trung ương thổ ngoại táng ở địa chi Sửu, Mùi. Cấn quái, Khôn quái hành thổ bởi lý này. Phần dùng hành của quái vào việc xét cung có thể xem thêm ở chuỗi Học Liên Hoa Độn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tám quái chỉ có năm hành?

Theo tài liệu, ở tầng ngoại bát quái, tám quái gom thành 5 nhóm: Kiền Đoài, Chấn Tốn, Cấn Khôn, Ly, Khảm. Mỗi nhóm ứng một hành nên tám quái chỉ có năm hành.

Vì sao Kiền thuộc kim?

Kiền và Đoài cùng sanh từ tượng Thái dương và thành nhóm đúng luật "dương thượng âm hạ". Đoài hành kim nên Kiền cũng hành kim; Kiền là dương kim, Đoài là âm kim.

Vì sao Cấn và Khôn thuộc thổ?

Tác giả tài liệu giải rằng Hà Đồ trung ương thổ có 5 và 10, Lạc Thư giữ 5 bỏ 10, biểu lý thổ ngoại táng ở Sửu, Mùi; Cấn, Khôn hành thổ bởi lý này. Đây là kiến giải riêng của tác giả, vì kinh điển không chép.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.