Ngũ hành tiên thiên: nguồn gốc, sanh khắc và bốn đường tương tác

Ngũ hành tiên thiên, theo tài liệu Đường Vào Dịch, có nguồn gốc từ hai trường Thiên Địa như kinh Hồng Phạm chép, có thứ tự thuỷ 1, hoả 2, mộc 3, kim 4, thổ 5, ứng sanh Thập thiên can và tương tác với nhau theo hai vòng sanh khắc. Bài này trình bày nguồn gốc ấy và bốn đường lối tương tác của năm hành.

Ngũ hành tiên thiên hình thành từ đâu?

Ngũ hành tiên thiên hình thành từ hai trường Thiên Địa, theo kinh Hồng Phạm:

• Thiên nhất sanh thuỷ, Địa lục thành chi
• Địa nhị sinh hoả, Thiên thất thành chi
• Thiên tam sinh mộc, Địa bát thành chi
• Địa tứ sanh kim, Thiên cửu thành chi
• Thiên ngũ sanh thổ, Địa thập thành chi

Thứ tự ngũ hành tiên thiên là thuỷ 1, hoả 2, mộc 3, kim 4, thổ 5. Các số 1, 3, 5 là dương số nên thuỷ, mộc, thổ là dương hành; các số 2, 4 là âm số nên hoả, kim là âm hành.

Ngũ hành tiên thiên ứng với Thập thiên can thế nào?

Ngũ hành tiên thiên ứng sanh Thập thiên can: giáp, ất, bính, đinh, mậu, kỷ, canh, tân, nhâm, quý. Mỗi hành ứng một cặp can và một phương:

Can	Phương	Hành
Nhâm, Quý	Bắc	Thuỷ
Bính, Đinh	Nam	Hoả
Giáp, Ất	Đông	Mộc
Canh, Tân	Tây	Kim
Mậu, Kỷ	Trung ương	Thổ

Định luật sanh khắc của ngũ hành là gì?

Định luật sanh khắc là hai vòng tuần hoàn tương liên sinh ra từ việc thuỷ, hoả, mộc, kim, thổ tương tác hai chiều qua lại giữa hai hành.

• Định luật sanh: thuỷ sanh mộc, mộc sanh hoả, hoả sanh thổ, thổ sanh kim, kim sanh thuỷ.
• Định luật khắc: thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim, kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ.

Biểu đồ ngũ hành sanh khắc cho thấy mỗi hành đều có hai đường nhập và hai đường xuất: một đường nhập sanh, một đường nhập khắc, một đường xuất sanh, một đường xuất khắc. Tác giả tài liệu gọi đó là lý xuất nhập: đường nào theo loại đường nấy tìm nhau liên kết.

Ngũ hành tương tác theo những đường lối nào?

Ngũ hành tương tác theo bốn đường lối: tương tác tay đôi (giữa 2 hành), tay ba (giữa 3 hành), tay tư (giữa 4 hành) và tay năm (giữa 5 hành).

1. Tương tác hai hành

Tương tác hai hành xảy ra một chiều, từ A đến B hay từ C đến D, mà không có tương tác ngược. Thí dụ trong tài liệu: thuỷ sanh mộc, thuỷ khắc hoả.

2. Tương tác ba hành

Tương tác ba hành xảy ra theo hai dạng: "hai khắc một sanh" thì tuần hoàn lưu thông, thí dụ thuỷ – mộc – thổ; "hai sanh một khắc" thì không tuần hoàn lưu thông, thí dụ thuỷ – mộc – hoả. Cả thảy có 10 trường hợp tương tác ba hành, trong đó 5 trường hợp lưu thông tuần hoàn và 5 trường hợp bế tắc.

3. Tương tác bốn hành

Tương tác bốn hành xảy ra theo hai dạng: "ba sanh một khắc" thì tuần hoàn lưu thông; "ba khắc một sanh" thì không lưu thông tuần hoàn. Cả thảy có 10 trường hợp tương tác bốn hành, với 5 trường hợp lưu thông và 5 trường hợp bế tắc. Hình minh hoạ của tài liệu: bên trái là thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim, kim khắc mộc, thuỷ sanh mộc (ba khắc một sanh, bế tắc); bên phải là thuỷ sanh mộc, mộc sanh hoả, hoả sanh thổ, thổ khắc thuỷ (ba sanh một khắc, lưu thông).

4. Tương tác năm hành

Tương tác năm hành xảy ra trong toàn thể ngũ hành kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ, cho ra hai vòng tuần hoàn lưu thông thuận nghịch: vòng thuận là vòng ngũ hành tương sanh, vòng nghịch là vòng ngũ hành tương khắc (xem lại biểu đồ sanh khắc ở trên).

Các dạng tương tác ba, bốn, năm hành là nền để xét sanh khắc giữa các quái ở bài sau; phần ứng dụng có thể xem thêm ở chuỗi Học Liên Hoa Độn.

Câu hỏi thường gặp

Hành nào là dương hành, hành nào là âm hành trong ngũ hành tiên thiên?

Theo tài liệu, thuỷ (1), mộc (3), thổ (5) mang dương số nên là dương hành; hoả (2), kim (4) mang âm số nên là âm hành.

Thế nào là tương tác ba hành lưu thông?

Tương tác ba hành lưu thông là dạng "hai khắc một sanh", thí dụ thuỷ – mộc – thổ. Dạng "hai sanh một khắc" như thuỷ – mộc – hoả thì bế tắc, không tuần hoàn lưu thông.

Mỗi hành có bao nhiêu đường nhập, xuất?

Mỗi hành có hai đường nhập (nhập sanh, nhập khắc) và hai đường xuất (xuất sanh, xuất khắc), theo biểu đồ ngũ hành sanh khắc trong tài liệu.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.