Thiên can tàng ẩn và nạp giáp là hai cách thiên can "đi vào" các hệ khác: tàng can là các thiên can ẩn trong mỗi địa chi, còn nạp giáp là phép gắn thiên can vào tám quẻ bát quái. Hai khái niệm này là chỗ giao nhau giữa can, chi và quái, và là nền tảng để đọc lá số, luận quẻ và hiểu nhiều khẩu quyết phong thuỷ.
Trả lời nhanh: Tàng can là các thiên can ẩn bên trong mỗi địa chi, ví dụ Dần tàng Giáp, Bính, Mậu; nhờ đó một chi mang nhiều lớp khí. Nạp giáp là phép gắn thiên can vào bát quái: Càn nạp Giáp và Nhâm, Khôn nạp Ất và Quý, Chấn nạp Canh, Tốn nạp Tân, Khảm nạp Mậu, Ly nạp Kỷ, Cấn nạp Bính, Đoài nạp Đinh. Cả hai cho thấy can, chi, quái là một hệ thống liên thông.
"Hội tụ của thiên can và địa chi – tàng can và nạp giáp. Mọi thứ trong kiến thức đều có lớp lang rõ ràng như vậy thì không thể nhầm lẫn được." – Thầy Vũ Giới
Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) viết câu trên trong bài "Đại đạo chí giản – Kiến lập cõi chỉ là âm dương", khi trình bày các tầng lớp của học thuật: Hà Đồ là bản đồ lập thành cục, Lạc Thư là lý vận hành, bát quái là lưới năng lượng, rồi đến sự hội tụ của thiên can và địa chi thành tàng can và nạp giáp. Thầy cũng liệt "nạp giáp" vào danh sách các đề mục mà Thầy đã nghiên cứu bản chất hình thành và vận động.
Bài này trình bày phần kiến thức phổ biến về tàng can và nạp giáp, kèm các điểm Phong Thuỷ Liên Hoa nhấn mạnh khi dùng. Người chưa nắm mười thiên can nên đọc trước bài nền trong chuyên mục Thiên Can.
Tàng can là gì?
Tàng can là các thiên can ẩn bên trong một địa chi, cho biết địa chi đó chứa những lớp khí nào. Mỗi địa chi tàng từ một đến ba can, trong đó có một can chính gọi là bản khí, và có thể có trung khí, dư khí.
Lý do có tàng can: địa chi là khí đất, gắn với mùa và tháng. Mỗi tháng không chỉ có một khí thuần, mà là khí chính của mùa cộng với dư âm của mùa trước và mầm của mùa sau. Tàng can chính là cách ghi lại các lớp khí đó bằng ký hiệu thiên can.
| Địa chi | Can tàng (bản khí đứng đầu) | Địa chi | Can tàng (bản khí đứng đầu) |
|---|---|---|---|
| Tý | Quý | Ngọ | Đinh, Kỷ |
| Sửu | Kỷ, Quý, Tân | Mùi | Kỷ, Đinh, Ất |
| Dần | Giáp, Bính, Mậu | Thân | Canh, Nhâm, Mậu |
| Mão | Ất | Dậu | Tân |
| Thìn | Mậu, Ất, Quý | Tuất | Mậu, Tân, Đinh |
| Tỵ | Bính, Canh, Mậu | Hợi | Nhâm, Giáp |
Bảng trên là cách chia phổ biến trong mệnh lý. Một vài tài liệu có khác biệt nhỏ ở trung khí, dư khí của một số chi; người học nên theo một hệ thống thống nhất và hiểu lý do của nó.
Đọc bảng tàng can như thế nào?
Đọc bảng tàng can theo ba nhóm địa chi: tứ chính (Tý, Ngọ, Mão, Dậu) khí thuần, tứ sinh (Dần, Thân, Tỵ, Hợi) chứa mầm hành mới, tứ mộ (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) chứa kho của hành cũ. Ba nhóm này có cấu trúc tàng can khác nhau rõ rệt.
- Tứ chính – khí thuần: Tý tàng Quý, Mão tàng Ất, Dậu tàng Tân là can âm cùng hành; Ngọ tàng Đinh kèm Kỷ. Đây là giữa mùa, khí đậm nhất và thuần nhất.
- Tứ sinh – khởi đầu: Dần tàng Giáp (Mộc vượng), Bính (Hoả khởi sinh), Mậu. Cứ thế Tỵ tàng Canh là Kim khởi sinh, Thân tàng Nhâm là Thuỷ khởi sinh, Hợi tàng Giáp là Mộc khởi sinh. Đây là điểm trường sinh của hành kế tiếp.
- Tứ mộ – kho chứa: Thìn tàng Quý là kho Thuỷ, Tuất tàng Đinh là kho Hoả, Sửu tàng Tân là kho Kim, Mùi tàng Ất là kho Mộc. Bản khí của cả bốn chi đều là Thổ.
Hiểu ba nhóm này sẽ thấy tàng can không phải là danh sách để học thuộc, mà là bức tranh khí vận động qua mười hai tháng: hành cũ lui vào kho, hành mới nảy mầm, hành chính đứng giữa mùa. Đây là tinh thần "hỏi tại sao" mà Thầy Vũ Giới luôn yêu cầu học trò.
Một ví dụ để thấy tàng can thay đổi kết luận ra sao: một lá số có bề mặt ít chữ Hoả, người đọc vội cho là "thiếu Hoả". Nhưng nếu trong lá số có Dần, Tỵ, Ngọ, Tuất, thì Hoả đang ẩn trong các chi ấy dưới dạng Bính, Đinh. Hoả không thiếu, chỉ là không lộ ra ngoài. Ngược lại, một chữ can lộ trên bề mặt mà không có gốc trong địa chi nào thì lực của nó yếu hơn vẻ ngoài. Người xưa gọi điều này là can có gốc hay không có gốc, tức có "thông căn" hay không.
Với tam hợp cục, tàng can còn giải thích vì sao Thân – Tý – Thìn hợp thành Thuỷ cục: Thân là nơi Thuỷ sinh (tàng Nhâm), Tý là nơi Thuỷ vượng (tàng Quý), Thìn là kho Thuỷ (tàng Quý). Ba giai đoạn sinh – vượng – mộ của một hành hợp lại thành một cục.
Nạp giáp là gì và quy tắc ra sao?
Nạp giáp là phép gắn mười thiên can vào tám quẻ bát quái, để quẻ có thể "nói chuyện" với hệ can chi. Tên gọi lấy chữ Giáp, can đứng đầu, làm đại diện cho cả mười can.
| Quẻ | Can được nạp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Càn | Giáp (nội quái), Nhâm (ngoại quái) | Quẻ thuần dương, nhận can dương đầu và cuối |
| Khôn | Ất (nội quái), Quý (ngoại quái) | Quẻ thuần âm, nhận can âm đầu và cuối |
| Chấn | Canh | Trưởng nam |
| Tốn | Tân | Trưởng nữ |
| Khảm | Mậu | Trung nam |
| Ly | Kỷ | Trung nữ |
| Cấn | Bính | Thiếu nam |
| Đoài | Đinh | Thiếu nữ |
Quy luật dễ thấy: các quẻ dương (Càn, Chấn, Khảm, Cấn) nhận can dương; các quẻ âm (Khôn, Tốn, Ly, Đoài) nhận can âm. Càn và Khôn là cha mẹ nên nhận hai can, một ở đầu một ở cuối vòng can. Đây lại là luật âm dương ở tầng đầu tiên, giống như can dương chỉ ghép với chi dương trong lục thập hoa giáp.
Một điểm thú vị: Khảm nạp Mậu, Ly nạp Kỷ. Hai can Thổ ở trung cung, vốn không có phương trên la bàn, lại được nạp vào Khảm và Ly, hai quẻ của trục Bắc – Nam, trục Thuỷ – Hoả. Người học có thể tự đặt câu hỏi vì sao trung cung lại gắn với trục này. Đó là loại câu hỏi mà Thầy Vũ Giới khuyến khích: "Các bạn học phải hỏi và hỏi thì sẽ tìm ra câu trả lời."
Nạp giáp được dùng ở đâu trong phong thuỷ và dịch học?
Nạp giáp được dùng chủ yếu ở ba chỗ: lập quẻ lục hào để luận sự việc, giải thích các khẩu quyết lý khí trên la bàn, và nối quẻ với can chi trong nhiều phép chọn hướng, chọn thời.
- Quẻ lục hào: mỗi hào của quẻ được gán một can chi theo phép nạp giáp, từ đó xét sinh khắc giữa các hào và với ngày tháng gieo quẻ.
- Khẩu quyết trên la bàn: một số khẩu quyết gộp can với quẻ, như nói "Càn Giáp" hay "Khôn Ất" như một nhóm; hiểu nạp giáp thì mới hiểu vì sao các sơn ấy được xét cùng nhau.
- Nối hệ quẻ với hệ can chi: khi một phép dùng quẻ gặp một phép dùng can chi, nạp giáp là cầu nối để quy đổi.
Trong Phong Thuỷ Liên Hoa, nạp giáp được đặt trong bức tranh lớn hơn của Vận Khí Đồ. Thầy Vũ Giới nhiều lần nói: "Vấn đề nằm ở đồ, không phải ở chữ. Chữ nghĩa giảng giải không thể thay thế cho đồ; chỉ như ngón tay chỉ mặt trăng chứ không phải trăng." Bảng nạp giáp là chữ; lý do nạp giáp vận hành như vậy nằm ở đồ. Người muốn đi vào phần ấy cần học trực tiếp.
Tàng can và nạp giáp ảnh hưởng gì đến nhà ở?
Với nhà ở, tàng can và nạp giáp giúp người luận thấy được các lớp khí ẩn của một phương, một tuổi, một thời điểm, thay vì chỉ nhìn bề mặt. Ví dụ một phương thuộc chi Dần không chỉ mang Mộc, mà còn mang mầm Hoả và Thổ.
Một vài cách dùng phổ biến:
- Đối chiếu tuổi gia chủ với phương vị: chi năm sinh có tàng can gì, các can đó hợp hay xung với sơn của hướng nhà.
- Chọn ngày giờ: can tàng trong chi ngày, chi giờ có hợp với tứ trụ của gia chủ hay không.
- Đọc quẻ cho việc nhà: khi gieo quẻ hỏi việc làm nhà, các hào nạp giáp cho biết thời điểm thuận lợi.
Tuy nhiên, Phong Thuỷ Liên Hoa luôn đặt các lớp này sau Hình Pháp. Thầy Vũ Giới nói: "Định cục là dựa vào hình, còn lý khí thì dựa vào số." Tàng can và nạp giáp thuộc phần số, phần tinh vi. Một căn nhà bị hình sát rõ ràng thì chẳng có lớp tàng can nào cứu được.
Sai lầm thường gặp khi học tàng can và nạp giáp
Sai lầm thường gặp nhất là học thuộc hai bảng mà không hiểu quy luật, nên không phân biệt được bản khí với dư khí, không thấy liên hệ giữa nạp giáp và âm dương của quẻ. Các sai lầm khác:
- Coi các can tàng có lực ngang nhau: bản khí mạnh nhất, trung khí và dư khí yếu hơn.
- Bỏ qua tàng can khi đếm ngũ hành: chỉ đếm can chi bề mặt nên đánh giá sai lực của một hành.
- Trộn hệ nạp giáp với hệ phương vị hậu thiên: Khảm nạp Mậu không có nghĩa là phương Bắc thuộc Thổ.
- Dùng bảng khác nhau ở mỗi lần tra: mỗi tài liệu có thể chia hơi khác; phải thống nhất một hệ.
- Bỏ gốc theo ngọn: nhảy thẳng vào lục hào, chọn ngày mà chưa vững âm dương, ngũ hành.
Một cách học hiệu quả là tự vẽ vòng mười hai địa chi, ghi tàng can vào từng chi, rồi tô màu theo ngũ hành. Khi nhìn cả vòng, người học sẽ tự thấy nhịp sinh – vượng – mộ của từng hành mà không cần ai giảng.
Thầy Vũ Giới nhắc: "Đi từ gốc sẽ thấu triệt cái ngọn, còn trên ngọn thì muôn đời không thể thấy gốc." Tàng can và nạp giáp là cành nhánh của cây can chi và bát quái; gốc vẫn là âm dương và Hà Đồ.
Giới hạn: bài này trình bày các bảng phổ biến và cách đọc chung. Việc dùng tàng can, nạp giáp để luận một lá số, một quẻ hay một căn nhà cụ thể cần học có hệ thống và có người hướng dẫn.
Tóm lại: tàng can cho thấy địa chi chứa nhiều lớp khí; nạp giáp cho thấy bát quái và thiên can nói cùng một ngôn ngữ. Cả hai đều tuân luật âm dương. Hiểu vậy là đủ để bước tiếp.
Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.
— Vũ Giới —
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Độn Pháp: lập quẻ, nơi can chi và quẻ được nối với nhau.
- Tướng Mệnh: xem can chi và các lớp khí trong mệnh lý gia chủ.
- Trạch Cát: chọn ngày giờ có xét quan hệ can chi với tuổi.
Bài liên quan
- Thiên can là gì? 10 thiên can trong phong thuỷ
- Thập nhị địa chi phân thể
- Bát quái trong phong thuỷ: Tiên thiên và Hậu thiên
- Ngũ hành tứ thời: vượng, tướng, hưu, tù, tử
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Thiên can, địa chi, nạp giáp và quẻ dịch được Thầy Vũ Giới kiến giải từ gốc trong các khoá Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa.
Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp
Chi Dần tàng những can nào?
Dần tàng Giáp là bản khí, Bính là trung khí, Mậu là dư khí. Vì vậy Dần không chỉ mang Mộc mà còn chứa mầm Hoả và một phần Thổ.
Quẻ Càn nạp can gì?
Càn nạp Giáp cho nội quái và Nhâm cho ngoại quái. Khôn tương ứng nạp Ất và Quý.
Tàng can và nạp giáp khác nhau thế nào?
Tàng can là thiên can ẩn trong địa chi; nạp giáp là thiên can gắn vào quẻ bát quái. Một bên nối can với chi, một bên nối can với quái.
Người mới học có cần học nạp giáp ngay không?
Chưa cần. Nên vững âm dương, ngũ hành, mười can, mười hai chi và tám quẻ trước. Nạp giáp sẽ dễ hiểu khi các nền tảng đó đã chắc.
