Quy hoạch nghĩa trang dòng họ trên đất đồi, đồng bằng, đất cát

Khi một dòng họ quyết định quy hoạch nghĩa trang chung, câu hỏi đầu tiên thường là “làm theo các bước nào”. Nhưng ngay sau đó là một câu hỏi thực tế hơn nhiều: khu đất của họ nằm ở đâu, địa hình ra sao. Một nghĩa trang dòng họ trên sườn đồi trung du sẽ được quy hoạch rất khác với một nghĩa trang giữa cánh đồng chiêm trũng đồng bằng Bắc Bộ, hay một khu mộ trên đồi cát ven biển miền Trung.

Các bài trước trong chuyên mục đã trình bày quy trình 6 bước từ họp họ đến quản lý lâu dài, và cách chọn đất, bố cục, lối đi cho khu mộ gia tộc nói chung. Bài này đi sâu vào một khía cạnh khác: quy hoạch nghĩa trang dòng họ theo từng loại địa hình, với những vấn đề riêng về thoát nước, chống sạt lở, hướng, lối đi và cây xanh của mỗi loại.

Quan điểm của Phong Thuỷ Liên Hoa: Hình Pháp là gốc. Với âm trạch, Hình Pháp thể hiện qua thế đất có chỗ tựa, có minh đường, nước tụ mà không ngập, gió hoà mà không lộng. Mỗi địa hình có điểm mạnh, điểm yếu riêng; quy hoạch tốt là phát huy điểm mạnh và khắc phục điểm yếu, không phải ép mọi khu đất vào một khuôn mẫu.

Vì sao địa hình quyết định cách quy hoạch nghĩa trang dòng họ

Một nghĩa trang dòng họ thường tồn tại hàng trăm năm, qua nhiều thế hệ. Những sai lầm về quy hoạch ban đầu như hướng thoát nước sai, nền đất yếu, mộ đặt sát mép dốc sẽ lộ ra dần qua từng mùa mưa và rất khó sửa khi khu mộ đã kín chỗ.

Địa hình ảnh hưởng trực tiếp đến bốn yếu tố:

• Nước: nước mặt chảy về đâu, mực nước ngầm cao hay thấp, mùa mưa có ngập không.
• Đất: đất chắc hay đất yếu, có bị xói mòn, sạt lở, lún sụt theo thời gian không.
• Hướng và thế: khu đất có chỗ tựa tự nhiên không, mặt trước có khoảng thoáng không, hướng nào đón gió mạnh.
• Lối tiếp cận: con cháu đi lại thế nào, xe chở vật liệu vào được không, mùa mưa có lội không.

Từ bốn yếu tố này, có thể chia nghĩa trang dòng họ thành ba nhóm địa hình phổ biến ở Việt Nam: đất đồi dốc (trung du, miền núi), đất bằng thấp (đồng bằng, ruộng), và đất cát (ven biển). Mỗi nhóm có cách xử lý riêng.

Quy hoạch nghĩa trang dòng họ trên đất đồi dốc

Đất đồi là địa hình được nhiều sách địa lý cổ đánh giá cao vì dễ có thế tựa lưng, có minh đường phía trước. Tuy nhiên, đất đồi cũng có rủi ro lớn nhất về sạt lở và xói mòn.

Ưu điểm của đất đồi

• Thoát nước tự nhiên tốt, ít bị ngập úng.
• Dễ chọn thế có chỗ dựa phía sau (sườn đồi cao hơn) và khoảng thoáng phía trước.
• Tầm nhìn rộng, cảnh quan đẹp, tạo cảm giác trang nghiêm.

Rủi ro cần xử lý

• Sạt lở và xói mòn: mưa lớn có thể cuốn đất, làm lộ móng mộ, nghiêng bia.
• Dòng nước mặt tập trung: nước từ đỉnh đồi chảy xuống theo khe, có thể xói thẳng vào khu mộ.
• Gió lộng: mộ đặt trên đỉnh trọc, không có che chắn, bị gió thổi quanh năm.

Nguyên tắc quy hoạch

1. Không đặt mộ trên đỉnh trọc hay sát mép dốc. Vị trí tốt thường ở lưng chừng đồi, nơi sườn thoải, có phần đồi cao phía sau làm chỗ tựa.
2. Làm bậc thềm theo đường đồng mức. Chia khu mộ thành các thềm bậc ngang, mỗi thềm một hàng mộ hoặc một thế hệ. Thềm cao dành cho mộ tổ, thềm thấp dần cho các đời sau, vừa hợp thứ bậc vừa ổn định đất.
3. Làm rãnh chặn nước phía trên. Một rãnh đỉnh chạy ngang phía trên khu mộ dẫn nước mưa sang hai bên, không để nước chảy thẳng qua các mộ.
4. Kè chân thềm và trồng cây giữ đất. Kè đá hoặc kè bê tông có lỗ thoát nước ở chân mỗi thềm; trồng cỏ và cây bụi rễ chùm để giữ đất, tránh cây lớn rễ cọc sát mộ.
5. Lối đi theo sườn, có bậc và tay vịn. Lối chính đi chéo hoặc uốn theo sườn để giảm độ dốc, có chỗ nghỉ chân cho người lớn tuổi.

Quy hoạch nghĩa trang dòng họ trên đất đồng bằng, ruộng trũng

Ở đồng bằng Bắc Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, nhiều dòng họ có nghĩa trang nằm giữa cánh đồng, trên phần đất cao hơn ruộng một chút. Đây là hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam.

Ưu điểm của đất đồng bằng

• Đi lại thuận tiện, gần làng, con cháu dễ thăm viếng.
• Mặt bằng rộng, dễ bố trí trục chính, sân hành lễ, nhà bia.
• Ít rủi ro sạt lở.

Rủi ro cần xử lý

• Ngập úng: mùa mưa, mùa lũ nước ruộng dâng cao, khu mộ có thể bị ngập.
• Mực nước ngầm cao: huyệt mộ đào xuống dễ gặp nước, ảnh hưởng hài cốt và kết cấu.
• Đất yếu, lún: đất phù sa, đất ruộng có thể lún không đều theo thời gian làm nứt mộ.
• Thiếu chỗ tựa tự nhiên: địa hình phẳng, không có đồi núi phía sau.

Nguyên tắc quy hoạch

1. Tôn nền toàn khu. Đắp nền khu nghĩa trang cao hơn mức nước ngập cao nhất mà người địa phương ghi nhận nhiều năm. Hỏi các cụ cao niên trong làng về những trận lụt lớn để xác định cao độ an toàn.
2. Gia cố nền móng. Với đất yếu, nền mộ cần được gia cố để hạn chế lún không đều. Nên nhờ kỹ sư hoặc kiến trúc sư có kinh nghiệm khảo sát.
3. Tạo chỗ tựa nhân tạo. Phía sau khu mộ có thể trồng hàng cây xanh thường xanh hoặc xây tường hậu thấp, tạo thế tựa vững chãi.
4. Hệ thống thoát nước bao quanh. Mương thoát nước quanh khu mộ dẫn ra kênh chung, sân hành lễ có độ dốc thoát nước.
5. Minh đường phía trước. Đồng bằng có lợi thế là khoảng thoáng phía trước rộng: ruộng, ao, đầm. Giữ khoảng thoáng này, không xây chắn trước mặt khu mộ.

Quy hoạch nghĩa trang dòng họ trên đất cát ven biển

Ở các tỉnh miền Trung, nhiều nghĩa trang dòng họ nằm trên những đồi cát trắng hoặc dải đất cát ven biển. Đây là địa hình đặc thù với những thách thức riêng.

Ưu điểm

• Cát thoát nước rất nhanh, ít ngập úng.
• Không gian rộng, thoáng.

Rủi ro cần xử lý

• Cát bay, cát trôi: gió biển mạnh làm cát di chuyển, vùi lấp hoặc làm lộ mộ.
• Gió lộng và hơi muối: làm kết cấu xuống cấp nhanh, bia đá bị mài mòn.
• Nền cát không ổn định: móng mộ dễ lún, nghiêng nếu không xử lý.

Nguyên tắc quy hoạch

1. Trồng đai cây chắn gió, chắn cát ở phía hướng biển và hướng gió chính. Các loại cây chịu cát, chịu gió của địa phương thường là lựa chọn tốt nhất.
2. Gia cố móng chắc chắn, có thể dùng giải pháp móng rộng hơn để phân tán tải trọng trên nền cát.
3. Chọn vật liệu chịu muối cho phần lộ thiên: đá tự nhiên đặc chắc, bê tông có lớp bảo vệ.
4. Phủ xanh mặt cát bằng cỏ, cây bụi để giữ cát tại chỗ.

Địa hình chuyển tiếp: gò đồi thấp giáp ruộng

Ở vùng trung du và rìa đồng bằng, rất nhiều khu đất dòng họ là những gò đồi thấp, một phía giáp ruộng, một phía nối với dải đồi. Đây là địa hình chuyển tiếp, mang cả ưu điểm lẫn rủi ro của hai loại trên.

Điểm thuận lợi của gò đồi thấp là có độ cao vừa đủ để tránh ngập, phía sau thường có đồi cao hơn làm chỗ tựa, phía trước là ruộng rộng làm minh đường. Theo cách nhìn Hình Pháp, đây là kiểu thế đất được nhiều thế hệ người Việt ưa chọn: lưng có chỗ dựa, mặt có chỗ thoáng, hai bên có gò thấp ôm lại.

Tuy nhiên, cần lưu ý mấy điểm:

• Chân gò giáp ruộng thường ẩm và yếu. Không nên đặt mộ ở sát chân gò; ưu tiên phần lưng chừng và mặt gò.
• Nước từ đồi phía sau đổ xuống. Cần rãnh chặn nước phía trên giống như đất đồi, dẫn nước vòng qua hai bên gò ra ruộng.
• Gò thường bị đào lấy đất qua nhiều năm. Kiểm tra xem gò có bị khoét, hụt ở mặt nào không; nếu có, cần kè lại trước khi xây.
• Lối đi băng qua ruộng. Mùa mưa bờ ruộng lầy lội; nên làm một lối đi cứng, cao hơn mặt ruộng từ đường làng vào khu mộ.

Với địa hình chuyển tiếp, cách quy hoạch hợp lý thường là kết hợp: thềm bậc nhẹ ở phần gò, tôn nền và mương thoát nước ở phần giáp ruộng, trục chính hướng ra khoảng ruộng thoáng phía trước. Trước khi quyết định, dòng họ nên đi khảo sát cùng nhau, nghe ý kiến của những người lớn tuổi đã sống lâu năm ở địa phương, vì họ nắm rõ nhất mùa nước, hướng gió và những biến đổi của khu đất theo thời gian.

Bảng so sánh ba loại địa hình

Tiêu chí	Đất đồi dốc	Đồng bằng, ruộng	Đất cát ven biển
Rủi ro chính	Sạt lở, xói mòn	Ngập úng, nước ngầm, lún	Cát bay, gió muối
Chỗ tựa	Có sẵn (sườn đồi)	Cần tạo bằng cây, tường hậu	Cần tạo bằng đai cây
Minh đường	Thung lũng, khoảng trống phía dưới	Ruộng, ao, đầm phía trước	Bãi rộng, cần chắn gió
Bố trí mộ	Thềm bậc theo đồng mức	Hàng lối trên nền tôn cao	Hàng lối, có đai cây bao
Thoát nước	Rãnh đỉnh, rãnh bên	Mương bao, dốc sân	Tự thấm, ít lo
Hạng mục cần đầu tư	Kè thềm, bậc đi	Tôn nền, gia cố móng	Đai cây, móng rộng

Dù ở địa hình nào, kích thước các hạng mục mộ phần nên tham khảo thước Lỗ Ban 38,8 cm dành cho âm phần. Hướng tổng thể của khu nghĩa trang nên được xác định bằng la kinh tại thực địa, kết hợp với thế đất, không chỉ dựa vào bản đồ.

Những điều chung cho mọi địa hình

• Khảo sát thực địa qua ít nhất một mùa mưa nếu có thể, để thấy nước chảy, ngập ở đâu.
• Hỏi chính quyền địa phương về quy hoạch sử dụng đất trước khi đầu tư xây dựng, tránh phải di dời sau này.
• Quy hoạch trước cho nhiều thế hệ: dành chỗ cho các đời sau, không xây kín ngay từ đầu.
• Giữ thứ bậc rõ ràng: mộ tổ ở vị trí trang trọng nhất, các đời sau xếp theo thứ tự hợp lý.
• Không dùng bùa yểm, vật trấn: Phong Thuỷ Liên Hoa khuyến khích đầu tư vào kết cấu, thoát nước, cây xanh thay vì các biện pháp mê tín.
• Lập quỹ và người phụ trách chăm sóc để khu nghĩa trang được duy tu lâu dài.

Dòng họ cần tư vấn chọn đất, đặt hướng nghĩa trang có thể liên hệ Thầy Vũ Giới tại TP.HCM qua số 0988 964 636. Cần thiết kế tổng mặt bằng, dự toán xây dựng khu mộ tại Hà Nội, liên hệ KTS Vũ Minh qua số 0917 798 886.

Bài liên quan

• Quy hoạch nghĩa trang dòng họ: 6 bước từ họp họ đến quản lý lâu dài
• Quy hoạch khu mộ gia tộc: chọn đất, bố cục và lối đi
• Lăng mộ gia tộc: bố cục, kích thước thước 38,8 và lỗi hay gặp

Câu hỏi thường gặp

Nghĩa trang dòng họ trên đồi hay ở đồng bằng tốt hơn?

Không có loại địa hình nào tuyệt đối tốt hơn. Đất đồi dễ có thế tựa nhưng phải chống sạt lở; đồng bằng thuận tiện nhưng phải chống ngập, chống lún. Quan trọng là quy hoạch phù hợp với địa hình cụ thể.

Khu đất dòng họ ở ruộng trũng có nên dùng làm nghĩa trang không?

Có thể, nếu tôn nền đủ cao so với mức ngập lớn nhất, gia cố móng và làm hệ thống thoát nước bao quanh. Nên khảo sát kỹ mực nước ngầm trước khi quyết định.

Trên đất đồi nên xếp mộ theo thứ tự nào?

Thường làm các thềm bậc theo đường đồng mức, mộ tổ ở thềm cao, các đời sau xếp ở thềm thấp dần. Cách này vừa hợp thứ bậc vừa ổn định đất.

Có cần làm thủ tục gì với chính quyền không?

Việc sử dụng đất làm nghĩa trang và xây dựng liên quan đến quy định của địa phương. Dòng họ nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền tại địa phương trước khi đầu tư.