Tầm nhìn Liên Hoa: phong thủy trong kiến trúc và quy hoạch bền vững

Tầm nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa về kiến trúc và quy hoạch là đưa phong thuỷ trở lại đúng vai trò cổ xưa của nó: một tư duy tổ chức không gian sống bền vững, lấy tự nhiên làm trung tâm, chứ không phải lớp "trang trí tâm linh" phủ lên công trình sau khi đã thiết kế xong. Thầy Vũ Giới coi đây là nơi phong thuỷ có thể đóng góp nhiều nhất cho đời sống đô thị hôm nay.

"Tư duy quy hoạch kiến trúc của phong thủy là bền vững. Quan niệm gió, nước và núi thôi là thấy tư duy bền vững của phong thủy rồi." — Thầy Vũ Giới

Câu trên của Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) đặt phong thuỷ vào một cuộc bàn luận rất hiện đại: phát triển bền vững. Bài này trình bày tầm nhìn ấy: phong thuỷ đứng ở đâu trong kiến trúc và quy hoạch, Liên Hoa muốn làm gì, và vì sao.

Vì sao phong thuỷ cần trở lại với kiến trúc và quy hoạch?

Phong thuỷ cần trở lại với kiến trúc và quy hoạch vì từ gốc, phong thuỷ chính là phép tổ chức không gian sống; phong thuỷ sư xưa là người chọn đất, định cục, dựng nhà, quy hoạch làng. Thầy Vũ Giới nói thẳng: "Phong thuỷ sư chính là Kiến Trúc Sư Cổ vậy."

Ngày nay, phong thuỷ thường bị đẩy ra rìa của công trình. Kiến trúc sư thiết kế xong, gia chủ mới mời thầy phong thuỷ "xem hướng", rồi đặt vài món vật phẩm. Thầy Vũ Giới gọi đó là cách nhận thức "mì ăn liền": gói môn phong thuỷ thành một gói mì, chế nước là ăn, mà không hiểu phong thuỷ sư là một công trình sư thực thụ.

Tầm nhìn của Liên Hoa là đảo ngược thứ tự ấy. Phong thuỷ phải có mặt từ khi chọn đất, định cục, lên ý tưởng, chứ không phải đến khi đã đổ bê tông. Sửa trên giấy luôn rẻ hơn sửa trên công trình; định cục đúng từ đầu thì không cần "hoá giải" về sau.

Phong thuỷ kiến trúc theo Liên Hoa là gì?

Phong thuỷ kiến trúc, theo cách Thầy Vũ Giới trình bày, là hệ thống tổ chức không gian nhà ở dựa trên nguyên lý vận khí của âm dương, ngũ hành, bát quái, lấy "đại tự nhiên" làm trung tâm của mọi thiết kế. Ngôi nhà phải được đặt sao cho tự nhiên có thể dung nạp, ôm ấp và nuôi dưỡng nó.

Đại tự nhiên, ở tầm vĩ mô, bao trùm trời và đất; ở tầm vi mô, là cảnh quan và hệ sinh thái quanh công trình. Tiêu chuẩn cổ là tàng phong đắc thuỷ, thừa sinh khí. Thầy Vũ Giới viết rằng tư tưởng phong thuỷ kiến trúc Liên Hoa được nghiên cứu và khôi phục nhằm kiến tạo những không gian sống đồng điệu với tự nhiên dựa trên các quy luật vận khí.

Trong thực hành, Hình Pháp Liên Hoa chia thiết kế phong thuỷ công trình thành bốn mục:

1. Hình tướng công trình: hình dáng tổng thể, kiến trúc bên ngoài.
2. Hình thể nội cục: bố cục, phòng chức năng, nội thất.
3. Cảnh quan tiểu cục: sân vườn, lối đi, tiểu cảnh.
4. Cảnh quan môi trường: địa hình, sông núi, đường xá, công trình lân cận.

Lý luận thiết kế của bốn mục này xây trên nền lý khí của Hà Đồ. Hình và khí là một: theo Thầy, khí không ở ngoài hình thể, không ở trong hình thể, mà chính là hình thể.

Quy hoạch phong thuỷ theo ba tầng cục là gì?

Quy hoạch phong thuỷ theo ba tầng cục là việc tổ chức không gian từ lớn đến nhỏ: đại cục là vùng đất, thành phố; trung cục là khu dân cư, làng, phường; tiểu cục là từng công trình. Tiểu cục và trung cục phải nương vào đại cục; đại cục phải bám vào hình thái tự nhiên của sơn long và thuỷ long.

Đây là nguyên tắc Thầy Vũ Giới gọi là "bất di bất dịch" trong quy hoạch kiến trúc phong thuỷ. Một khu đô thị đẹp trên bản vẽ mà cắt ngang dòng sông, san phẳng đồi, chặn hướng gió tự nhiên thì phá đại cục; các công trình bên trong dù được "xem hướng" kỹ đến đâu cũng khó tốt.

Thầy còn nêu thêm một yêu cầu: đồ án quy hoạch chuẩn phải thoả mãn lưu khí đồ của cả "địa vận" và "thiên vận". Địa vận là sự lưu chuyển của thực địa, đắc khí về hình thể không gian. Thiên vận là sự luân chuyển của thời gian, đắc khí theo trục thời vận. Thiếu một trong hai thì cấu trúc cân bằng bị phá.

Theo giới thiệu trên trang của Thầy Vũ Giới, hệ thống học thuật quy hoạch này đã được Thầy tổng hợp để áp dụng cho các khu đất từ quy mô khoảng 1 hecta đến các dự án rất lớn, và phần lập cục trung cục đã được soạn thành giáo trình để giảng dạy, thực hành.

Vì sao Thầy Vũ Giới nói "con đường không thay thế được dòng sông"?

Thầy Vũ Giới nói con đường không thay thế được dòng sông vì đô thị hoá thường lấp sông, cống hoá kênh để làm đường, trong khi dòng nước là nguồn sinh cơ của cuộc địa; thiếu nước thì môi trường sống bị "vô cơ hoá", con người trong đó dễ căng thẳng, thô tính.

Thầy dẫn câu chuyện dòng suối Cheonggyecheon ở trung tâm Seoul: từng bị lấp kín, biến thành đường cao tốc bê tông nhiều thập niên; đến đầu những năm 2000, thành phố tháo dỡ đường cao tốc, trả lại không gian mở cho dòng suối hơn 5 km. Kết quả là một không gian sống mới giữa lòng thủ đô, giúp hạ nhiệt đô thị, cải thiện không khí và giảm ngập. Thầy kết luận: vậy nên phải làm dòng sông để nạp sinh cơ cho cuộc địa.

Sinh cơ là khái niệm trung tâm của Liên Hoa. Sinh cơ là khí của sự sống. Thầy Vũ Giới viết rằng khác biệt giữa lý khí và khoa học thực nghiệm nằm ở chỗ lý khí hướng đến năng lượng hữu cơ, thứ cổ nhân gọi là sinh cơ. Một đô thị chỉ có đường và bê tông là đô thị "vô cơ".

Tầm nhìn của Liên Hoa vì vậy rất cụ thể: giữ sông, giữ hồ, giữ đồi khi quy hoạch; khi đã mất thì tạo lại mặt nước, dòng nước, mảng xanh. Đó không phải chuyện thẩm mỹ; đó là chuyện khí.

Kiến trúc di sản cần được hiểu lại thế nào?

Kiến trúc di sản, theo Thầy Vũ Giới, cần được hiểu từ lý khí âm dương của cổ nhân, vì "hồn" của công trình truyền thống nằm ở những nguyên lý như Thiên Tâm trên đỉnh nóc, chứ không chỉ ở hình thức mái, cột, hoa văn.

Thầy viết rằng sự khác biệt giữa kiến trúc di sản và kiến trúc hiện đại nằm ở một chữ: "Hồn". Hồn không phải cảm xúc hoài niệm; hồn là sự sống thật sự của công trình, tụ ở Thiên Tâm, ngay đỉnh nóc. Đó là lý do kiến trúc cổ Việt Nam có lễ đặt đòn dông, tức lễ Thượng Lương, để khai mở Thiên Tâm, nạp sự sống cho trạch cục.

Thầy phê phán những công trình mang danh di sản mà đục lỗ lấy sáng trên đỉnh nóc, và cho rằng kiến thức nền tảng về kiến trúc âm dương của cổ nhân "dường như đang bị lãng quên ngay trên giảng đường". Thầy kêu gọi các bạn sinh viên kiến trúc được phổ cập lại cái gốc này trước khi đặt bút vẽ những nét gọi là "bảo tồn".

Đây là một phần quan trọng của tầm nhìn: không phải để thay thế đào tạo kiến trúc, mà để bổ sung phần "gốc" mà đào tạo hiện đại đang thiếu.

Liên Hoa làm gì để hiện thực hoá tầm nhìn này?

Để hiện thực hoá tầm nhìn này, Phong Thuỷ Liên Hoa làm ba việc: đào tạo người làm kiến trúc, xây dựng, nội thất hiểu Hình Pháp; xây dựng công cụ thiết kế gắn với lý khí; và phối hợp kiến trúc sư với phong thuỷ sư trong từng công trình.

• Đào tạo: các khoá Hình Pháp, phong thuỷ thiết kế kiến trúc xây dựng, phong thuỷ bất động sản, có đối tượng là người làm kiến trúc – xây dựng – nội thất. Nội dung gồm Hình Pháp hoá kết cấu nhà, hình loan đô thị, hình thể dương trạch, bố trí từng phòng.
• Công cụ: ứng dụng Vẽ Mặt Bằng 2D với thư viện mẫu nhà, ứng dụng Lập Cục Pháp để phân cung, La Kinh Liên Hoa, Dự toán Liên Hoa. Thầy nhấn mạnh công nghệ không thay thế được luận đoán của người thầy.
• Phối hợp: phong thuỷ sư tham gia từ khâu chọn đất và ý tưởng, cùng kiến trúc sư, chứ không đến sau cùng để "xem hướng".

Thầy Vũ Giới cũng nói rõ giới hạn: lý luận phong thuỷ đủ sâu để tham gia các ngành nghề hiện đại ở tầng tư duy; còn vào ngành nào thì phải học ngành đó. Phong thuỷ sư không thay kỹ sư kết cấu, kiến trúc sư không thay phong thuỷ sư. Hai nghề cần nhau.

Tầm nhìn này có ý nghĩa gì với người làm nhà bình thường?

Với người làm nhà bình thường, tầm nhìn này có nghĩa là nên mời phong thuỷ vào từ đầu, coi phong thuỷ là một phần của thiết kế, và ưu tiên sửa hình, sửa bố cục hơn là đặt vật phẩm.

1. Chọn đất: xem đại cục, nước, đường, chỗ tựa trước khi mua.
2. Thiết kế: để phong thuỷ sư và kiến trúc sư cùng làm việc trên bản vẽ.
3. Thi công: giữ đúng cao độ nền, kết cấu đặc chắc, nóc liền.
4. Sử dụng: giữ cây, giữ nước, không bê tông hoá toàn bộ khuôn viên.

Thầy Vũ Giới viết rằng mình nghiên cứu nguyên lý gốc không phải để chạy theo số đông, mà để xây dựng tính bền vững của ngành, không để nghề phong thuỷ biến tướng, mê tín. Kiến trúc bền vững và phong thuỷ chân chính, ở điểm này, đi cùng một đường.

Tóm lại, tầm nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa trong kiến trúc và quy hoạch là: phong thuỷ có mặt từ đầu, lập cục ba tầng, tôn trọng sơn long – thuỷ long, trả lại dòng nước và sinh cơ cho nơi ở. Phong thuỷ sư chính là kiến trúc sư cổ. Hiểu vậy là đủ!

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Tầm nhìn, sứ mệnh Phong Thuỷ Liên Hoa: khôi phục nguyên lý gốc
• Kiến trúc quy hoạch phong thuỷ
• Phối hợp kiến trúc sư và phong thuỷ sư
• Kiến trúc di sản và sai lầm phá Thiên Tâm

Câu hỏi thường gặp

Phong thuỷ có thay thế được kiến trúc sư không?

Không. Phong thuỷ tham gia ở tầng tư duy tổ chức không gian và lý khí; kỹ thuật kiến trúc, kết cấu vẫn cần người chuyên ngành. Hai bên phối hợp từ đầu là tốt nhất.

Vì sao Liên Hoa nói tư duy phong thuỷ là bền vững?

Vì phong thuỷ lấy gió, nước, núi, tức tự nhiên, làm trung tâm; giữ sông, giữ đồi, giữ sinh cơ. Đó là tư duy thuận theo tự nhiên thay vì chế ngự tự nhiên.

Quy hoạch phong thuỷ có áp dụng cho khu đất nhỏ không?

Có. Nguyên tắc ba tầng cục áp dụng từ một khuôn viên vài trăm mét vuông đến khu đô thị; quy mô khác nhau thì độ phức tạp khác nhau.

Nên mời phong thuỷ sư vào giai đoạn nào của dự án?

Càng sớm càng tốt, lý tưởng là từ khi chọn đất và lên ý tưởng. Đến khi đã thi công thì phạm vi điều chỉnh rất hạn chế.