Chiều cuối năm, khi bánh chưng đã vớt, nhà cửa đã dọn, nhiều gia đình Việt bày mâm cỗ cúng tất niên – lễ tạ ơn trời đất, thần linh và tổ tiên sau một năm, đồng thời kính mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Ở miền Nam, lễ này còn gắn với tục "rước ông bà" chiều 30 Tết. Đây là một trong những bữa cơm sum họp quan trọng nhất trong năm.
Bài viết dưới đây tổng hợp đầy đủ: ý nghĩa lễ tất niên, mâm cúng tất niên gồm những gì theo ba miền, cách chuẩn bị và bày mâm, bài văn khấn tất niên soạn theo khuôn cổ truyền, giờ cúng, những điều nên tránh và góc nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa về một cái Tết giản dị mà ấm áp.
Điều Liên Hoa muốn nhấn mạnh ngay từ đầu: mâm tất niên đẹp nhất là mâm có đủ người. Món ăn có thể nhiều hay ít tuỳ điều kiện, nhưng khoảnh khắc cả nhà cùng đứng trước bàn thờ, cùng ngồi vào mâm, mới là điều làm nên Tết.
Ý nghĩa lễ cúng tất niên
"Tất niên" nghĩa là kết thúc năm. Lễ cúng tất niên thường được làm vào chiều ngày cuối cùng của tháng Chạp – ngày 30, hoặc ngày 29 nếu tháng Chạp năm ấy là tháng thiếu. Một số gia đình làm sớm hơn vài ngày để con cháu ở xa kịp về, hoặc vì lịch làm việc. Dù sớm hay muộn, ý nghĩa vẫn là tổng kết một năm và mở cửa đón năm mới.
Lễ tất niên có hai ý chính. Thứ nhất là tạ ơn: cảm tạ thần linh, thổ địa đã che chở nhà cửa, cảm tạ tổ tiên đã phù hộ con cháu qua một năm. Thứ hai là mời rước: kính mời ông bà, tổ tiên về sum vầy, cùng con cháu đón Tết, đến khi lễ hoá vàng (thường từ mùng 3 đến mùng 7 tuỳ nơi) mới tiễn đi.
Ở nhiều nơi miền Bắc, gia đình còn có lễ ra mộ mời ông bà về ăn Tết vào những ngày cuối năm. Miền Nam gọi lễ chiều 30 là lễ rước ông bà, thường làm cùng lễ tất niên. Tên gọi có khác, nhưng tinh thần chung là mời người đã khuất về với gia đình trong những ngày thiêng liêng nhất.
Tất niên ở nhà và tất niên ở cửa hàng, công ty
Ngoài lễ ở nhà, nhiều cửa hàng, công ty cũng làm lễ tất niên để tạ ơn thần linh nơi kinh doanh trước khi nghỉ Tết. Lễ ở nơi làm việc thường gọn hơn, khấn thần linh và Thần Tài – Thổ Địa, không mời gia tiên. Bài văn khấn bên dưới có ghi chú cách điều chỉnh cho trường hợp này.
Mâm cúng tất niên ba miền gồm những gì
Mâm cỗ tất niên mang đậm bản sắc từng vùng. Bảng dưới đây tổng hợp những món thường gặp; quý vị không cần làm đủ, hãy chọn theo khả năng và khẩu vị gia đình.
| Vùng | Món thường có trên mâm tất niên | Mâm ngũ quả thường gặp |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Bánh chưng, gà luộc, giò lụa, nem rán, canh măng hoặc canh bóng, xôi gấc, dưa hành, món xào; thường theo kiểu "bốn bát, sáu đĩa" hoặc gọn hơn | Nải chuối xanh, bưởi, phật thủ, quất, hồng, quýt |
| Miền Trung | Bánh tét hoặc bánh chưng, thịt heo ngâm nước mắm, tré, nem chua, chả, gà luộc, canh, dưa món | Kết hợp sản vật địa phương, chuối, bưởi, cam, thanh long |
| Miền Nam | Bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá, củ kiệu, lạp xưởng, gà luộc hoặc gà quay | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung ("cầu vừa đủ xài") |
| Mâm chay (mọi vùng) | Xôi, chè, bánh chưng chay, nem chay, canh nấm, rau củ xào, đậu phụ | Như trên, chọn quả tươi đẹp |
Ngoài mâm cỗ, lễ tất niên có đầy đủ hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, nước, trà. Hoa Tết thường là hoa đào (miền Bắc), hoa mai (miền Nam), cùng cúc, lay ơn, hoa huệ. Mâm ngũ quả bày trên bàn thờ từ trước, giữ suốt mấy ngày Tết.
Về số lượng và lãng phí
Mâm cỗ Tết thường nhiều món, dễ dư thừa. Liên Hoa khuyên tính lượng theo số người ăn thật, nấu vừa đủ, ưu tiên món giữ được lâu. Cúng xong cả nhà dùng hết, phần còn lại có thể biếu hàng xóm, người khó khăn. Không cần bày quá nhiều món để "cho đủ lễ".
Chuẩn bị và cách bày lễ tất niên
Trước lễ tất niên, gia đình thường đã bao sái bàn thờ (lau dọn đồ thờ, rút bớt chân hương) từ sau ngày ông Công ông Táo. Ngày cúng chỉ cần lau lại bụi, thay nước, cắm hoa, bày quả. Quý vị tham khảo bài bao sái bàn thờ và bốc bát hương nếu gia đình có việc này.
- Dọn dẹp toàn bộ nhà cửa, sân ngõ; lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa Tết.
- Bày mâm ngũ quả ở giữa hoặc theo nếp "đông bình tây quả": bình hoa bên trái bàn thờ, quả bên phải.
- Bày trầu cau, chén rượu, chén nước, đĩa bánh mứt trước bát hương.
- Mâm cỗ đặt trên bàn phía trước bàn thờ hoặc trên một mâm lớn, đặt ngay ngắn; bát đũa theo số lượng cúng thông dụng của nhà.
- Nếu nhà có ban thần linh, ban Thần Tài – Thổ Địa thì thắp hương các ban đó trước, rồi đến ban gia tiên.
- Người chủ gia đình (thường là người lớn tuổi nhất hoặc trưởng nam) đứng khấn; con cháu đứng phía sau.
Bàn thờ cần vững chắc, đủ chỗ cho mâm ngũ quả và lễ vật mà không chen chúc. Nếu đang tính sắm bàn thờ mới trước Tết, quý vị có thể xem bài kích thước bàn thờ gỗ theo Lỗ Ban (thước 38,8 cm) để chọn cung tốt.
Văn khấn tất niên cuối năm
Bài khấn dưới đây dùng cho lễ tất niên tại nhà, gồm phần tạ ơn thần linh và phần kính mời tổ tiên về ăn Tết. Quý vị thay nội dung trong ngoặc vuông, đọc chậm, rõ ràng.
Văn khấn tất niên
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần cai quản trong khu vực này.
Con kính lạy các cụ tổ tiên nội ngoại họ [họ của gia đình], Cao tằng tổ khảo, Cao tằng tổ tỷ, bá thúc huynh đệ, cô di tỷ muội cùng các vị hương linh trong gia tộc.
Hôm nay là ngày [29 / 30] tháng Chạp năm [năm âm lịch], ngày cuối năm.
Tín chủ con là [họ tên người khấn], cùng toàn thể gia đình, ngụ tại [địa chỉ].
Năm cũ sắp qua, năm mới sắp đến, gia đình con thành tâm sắm sửa hương hoa, phẩm oản, mâm cỗ, trà quả, kính dâng trước án.
Chúng con xin cảm tạ chư vị Tôn thần đã che chở gia đình con một năm qua được bình yên. Con xin kính mời hương linh tổ tiên nội ngoại về sum vầy cùng con cháu, chứng giám lòng thành, hưởng lễ cuối năm và cùng gia đình đón Tết.
Một năm qua, nếu con cháu có điều gì thiếu sót, cúi xin được lượng thứ. Năm mới, chúng con nguyện sống hiếu thuận, chăm chỉ, giữ nếp nhà. Cúi xin chư vị Tôn thần và tổ tiên phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, bình an, công việc chân chính được hanh thông, trên dưới hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Với lễ tất niên ở cửa hàng, công ty: bỏ phần kính mời tổ tiên, thay bằng lời cảm tạ ngài Thần Tài, ngài Thổ Địa và thần linh nơi kinh doanh; xưng tên người đại diện và địa chỉ cơ sở. Gia đình không theo Phật giáo có thể bỏ câu niệm Phật.
Giờ cúng tất niên và lưu ý
Lễ tất niên thường làm vào buổi chiều hoặc chiều tối ngày cuối năm, trước bữa cơm sum họp. Gia đình có thể làm buổi trưa nếu con cháu cần đi lại xa. Không có quy định cứng; điều quan trọng là cả nhà có mặt, không vội vàng. Muốn chọn giờ thuận, quý vị tự tra bằng ứng dụng Trạch Cát của Liên Hoa, rồi chọn khung giờ hợp với lịch gia đình.
- Thắp hương xong không rời nhà khi hương, nến còn cháy.
- Pháo, đèn trang trí Tết: dùng loại được phép, dây điện an toàn, không treo sát bàn thờ.
- Vàng mã (nếu theo nếp) nên ít, đốt đúng nơi an toàn; chung cư nên không đốt.
- Thức ăn để lâu ngày Tết cần bảo quản lạnh, tránh ngộ độc.
Sau lễ tất niên, gia đình tiếp tục chuẩn bị cho lễ giao thừa đêm 30 và lễ mùng 1 Tết. Quý vị xem bài văn khấn giao thừa ngoài trời và trong nhà trong cùng chuỗi để làm tiếp.
Những điều nên tránh trong lễ tất niên
Tránh để nhà cửa bừa bộn, bàn thờ bụi bặm khi làm lễ. Tránh cãi vã, trách móc nhau trong bữa tất niên – nhiều người có thói quen "tổng kết" bằng lời chê trách, điều này làm mất không khí sum họp. Tránh ép rượu, uống say rồi lái xe đi chúc Tết.
Tránh mua sắm vượt khả năng, vay mượn để làm cỗ cho "bằng người". Tránh tin những lời đồn như "mâm tất niên thiếu món này năm sau sẽ khó khăn". Mâm cỗ phản ánh điều kiện và tấm lòng của gia đình, không quyết định vận may của năm mới.
Cũng tránh đốt vàng mã, hàng mã cỡ lớn ở nơi chật hẹp. Mỗi mùa Tết đều có những vụ cháy xuất phát từ việc đốt vàng mã, thắp hương bất cẩn. Một lễ tất niên an toàn là món quà đầu tiên cho năm mới.
Góc nhìn Liên Hoa về một cái Tết giản dị
Theo Hình Pháp Liên Hoa, ngôi nhà đón năm mới tốt nhất là ngôi nhà thông thoáng, sạch, có ánh sáng, lối đi không vướng. Dọn nhà cuối năm – mở cửa, lau bụi, bỏ đồ hỏng, sắp xếp lại không gian – là việc phong thuỷ thiết thực nhất trước Tết. Bàn thờ được bao sái, đặt ở nơi trang nghiêm, là "điểm tĩnh" giúp cả nhà có cảm giác an.
Liên Hoa khuyến khích mâm tất niên vừa sức, có món truyền thống để giữ nếp, có món con cháu thích để cả nhà vui. Hàng mã nên tiết chế; tiền tiết kiệm được có thể dùng mừng tuổi người già, giúp người khó khăn đón Tết. Đó là cách "tích phúc" mà ông bà xưa vẫn dạy.
Và quan trọng nhất: giữ được những người thân bên mâm cơm. Nếu có người không về kịp, hãy gọi điện, để họ cùng nghe lời khấn, cùng cảm nhận không khí. Lễ tất niên không chỉ hướng về người đã khuất, mà còn để người đang sống thêm gần nhau.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- App Trạch Cát (xem ngày giờ) – tự tra giờ, ngày thuận cho lễ cúng, việc lớn trong tháng.
- Đổi ngày âm – dương – tra ngày âm lịch tương ứng để chuẩn bị lễ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo bàn thờ, tủ thờ theo thước âm phần 38,8 cm.
- La kinh web Liên Hoa – xem hướng bàn thờ, hướng nhà, hướng mộ.
Ảnh bìa: Phương Huy, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Văn khấn ông Công ông Táo 23 tháng Chạp
- Văn khấn giao thừa ngoài trời và trong nhà
- Bao sái bàn thờ cuối năm
- Chuyên mục Phong Thuỷ Thờ Cúng · Kinh Gia Tiên
- Văn khấn tạ đất cuối năm và mâm cúng tạ Thổ công
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Chọn ngày giờ cho lễ cúng, động thổ, nhập trạch, khai trương là phần cơ bản của môn Trạch Cát. Nếu muốn tự xem ngày tốt bài bản thay vì phụ thuộc lịch in sẵn, bạn có thể tìm hiểu:
- Khoá học xem ngày tốt – Trạch Cát (không học phí)
Đăng ký, hỏi đáp qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM). Kiến trúc, phòng thờ, dự toán tại Hà Nội: 0917 798 886.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên vào ngày nào?
Thường vào chiều ngày cuối tháng Chạp – ngày 30, hoặc 29 nếu tháng thiếu. Nhiều gia đình làm sớm hơn vài ngày cho con cháu ở xa kịp về.
Mâm cúng tất niên miền Nam khác miền Bắc thế nào?
Miền Bắc hay có bánh chưng, gà luộc, giò, nem, canh măng, xôi gấc; miền Nam hay có bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua, dưa giá, củ kiệu.
Cửa hàng, công ty cúng tất niên khấn thế nào?
Bỏ phần mời gia tiên, khấn thần linh nơi kinh doanh, Thần Tài – Thổ Địa; xưng tên người đại diện và địa chỉ cơ sở.
Có cần đốt vàng mã trong lễ tất niên?
Không bắt buộc. Nếu theo nếp nhà, dùng ít, đốt ở nơi an toàn có người trông; chung cư nên không đốt.
