Đồ Bàn (Vijaya): phong thủy kinh đô Chăm Pa ở Bình Định

Khi nói về kinh thành Việt Nam, người ta thường nghĩ đến Thăng Long, Huế, Hoa Lư. Nhưng trên dải đất miền Trung, trong hơn một nghìn năm, từng tồn tại một vương quốc với nền văn hoá rực rỡ và những kinh đô riêng: vương quốc Chăm Pa. Trong số các kinh đô ấy, Đồ Bàn – tên Phạn là Vijaya, sử Việt gọi là Phật Thệ hay Chà Bàn – là kinh đô tồn tại lâu nhất ở giai đoạn sau, đặt tại vùng An Nhơn, Bình Định ngày nay.

Người Chăm không dùng phong thuỷ theo lối Trung Hoa. Họ chọn đất, dựng tháp theo vũ trụ quan Ấn Độ giáo và Phật giáo, với núi thiêng, hướng Đông và các nghi lễ riêng. Vậy đọc Đồ Bàn bằng Hình Pháp có hợp lý không? Câu trả lời là có, nếu ta hiểu rằng Hình Pháp đọc hình thế khách quan của núi và nước, những thứ mà dân tộc nào khi chọn đất cũng phải đối diện, dù gọi tên khác nhau.

Bài viết này giới thiệu Đồ Bàn trong lịch sử, đọc thế đất vùng An Nhơn – Quy Nhơn theo long – huyệt – sa – thuỷ, đồng thời đặt cạnh quan niệm chọn đất của người Chăm để thấy những điểm gặp nhau thú vị.

Đồ Bàn – Vijaya: kinh đô Chăm Pa thời kỳ sau

Chăm Pa không có một kinh đô cố định suốt lịch sử. Trung tâm quyền lực di chuyển giữa các vùng: Simhapura (Trà Kiệu) và thánh địa Mỹ Sơn ở Quảng Nam thời kỳ đầu, Indrapura (Đồng Dương) ở thế kỷ IX – X, rồi Vijaya ở Bình Định từ khoảng thế kỷ XI. Vijaya trở thành trung tâm chính trị của Chăm Pa trong gần bốn thế kỷ, đến năm 1471 khi vua Lê Thánh Tông đánh chiếm thành.

Trong thời gian ấy, Vijaya trải qua nhiều biến động: xung đột với Đại Việt, với Chân Lạp, với quân Nguyên Mông. Thế kỷ XIV, dưới thời vua Chế Bồng Nga, Chăm Pa nhiều lần tấn công ra Bắc, có lúc vào tận Thăng Long. Bên trong thành Vijaya, ngọn tháp Cánh Tiên vẫn đứng đến ngày nay như một dấu tích của kinh đô cũ.

Đến thế kỷ XVIII, Nguyễn Nhạc – thủ lĩnh phong trào Tây Sơn – xây dựng Hoàng Đế thành trên nền thành Đồ Bàn cũ. Vì vậy, dấu tích tại đây là sự chồng lớp của nhiều thời kỳ. Các bản vẽ thời cận đại cho thấy thành có mặt bằng gần vuông, tường thành bao quanh, có cửa ở các phía.

Thế đất Đồ Bàn theo Hình Pháp: long từ Trường Sơn xuống biển

Bình Định là vùng đất có địa hình đặc trưng của duyên hải miền Trung: dãy Trường Sơn ở phía tây đổ xuống, những nhánh núi đâm ra tận biển, xen giữa là các đồng bằng nhỏ do sông bồi đắp. Đồ Bàn nằm ở một trong những đồng bằng màu mỡ ấy, thuộc lưu vực sông Côn.

Theo Hình Pháp, long mạch của vùng này là các nhánh của Trường Sơn đi từ tây sang đông. Long đến gần biển thì hạ thấp thành những dãy đồi, gò, rồi mở ra đồng bằng. Thành Đồ Bàn đặt ở vùng đồng bằng giữa các nhánh núi, nơi long đã "lạc mạch", khí hoà, đất phì nhiêu. Phía tây có núi làm chỗ dựa xa, hai bên có những dải đồi làm sa.

Huyệt và hướng: điểm gặp giữa hai truyền thống

Kiến trúc tôn giáo Chăm thường hướng về phía Đông – hướng mặt trời mọc, hướng của các vị thần. Các tháp chính (kalan) phần lớn mở cửa chính về phía đông, phía biển. Còn theo truyền thống phong thuỷ Trung Hoa, kinh thành thường quay mặt về phía Nam. Nhìn qua có vẻ mâu thuẫn, nhưng nếu xét hình thế, cả hai đều cùng chung một nguyên lý: lưng tựa vào khối cao, mặt hướng về khoảng mở. Ở Bình Định, khối cao là Trường Sơn phía tây, khoảng mở là đồng bằng và biển phía đông. Người Chăm quay mặt ra biển chính là quay mặt về minh đường tự nhiên của vùng đất.

Điều này cho thấy Hình Pháp không phải hệ thống áp đặt một hướng cố định. Hướng tốt là hướng thuận với hình thế: lưng có chỗ dựa, mặt có khoảng thoáng, nước chảy trước mặt. Ở miền Trung, đó thường là hướng đông hoặc đông nam; ở đồng bằng Bắc Bộ, hướng nam được ưa chuộng vì đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh mùa đông.

Sa và thuỷ: sông Côn, đầm Thị Nại và những ngọn tháp trên đồi

Về thuỷ, sông Côn chảy từ vùng núi phía tây qua đồng bằng An Nhơn rồi đổ ra đầm Thị Nại, nơi thông ra biển ở khu vực Quy Nhơn. Đầm Thị Nại là một vũng nước lớn, kín gió, từng là cảng biển quan trọng của Vijaya, nơi thuyền buôn ra vào và cũng là chiến trường của nhiều trận thuỷ chiến. Trong phong thuỷ, nước sông tụ lại trong một đầm lớn trước khi ra biển là thế "thuỷ tụ minh đường" rất đẹp: nước không chảy tuột đi mà dừng lại, khí theo đó mà tụ.

Về sa, điều thú vị là người Chăm dựng nhiều tháp trên các ngọn đồi xung quanh vùng kinh đô: tháp Bánh Ít trên đồi cao, tháp Đôi ở Quy Nhơn, tháp Thủ Thiện, tháp Dương Long… Những ngọn tháp ấy, nhìn từ đồng bằng, giống như những điểm nhấn đánh dấu các "sa" bao quanh kinh đô. Trong vũ trụ quan Chăm, tháp tượng trưng cho núi thiêng Meru – trung tâm vũ trụ; dựng tháp trên đồi là đặt "núi thiêng" lên núi thật. Dưới góc nhìn Hình Pháp, đó là cách nhấn mạnh và "thánh hoá" những khối sa tự nhiên, biến cả vùng đất thành một không gian thiêng có trật tự.

Thuỷ khẩu ra biển: thế mạnh và điểm yếu

Đầm Thị Nại mở ra biển qua một cửa hẹp, tạo thành thuỷ khẩu tự nhiên được núi và doi cát khoá lại. Đây là lợi thế lớn cho một vương quốc giỏi đi biển như Chăm Pa: cảng kín gió, dễ phòng thủ, lại thông thương với các tuyến buôn bán hàng hải. Nhưng vị trí này cũng khiến kinh đô dễ bị tấn công từ biển khi đối phương có thuỷ quân mạnh. Để hiểu thêm về thuỷ khẩu, bạn có thể đọc bài Thuỷ khẩu và cách đọc cửa nước.

Kinh đô "di chuyển" theo những đồng bằng ven biển

Một điều đặc biệt của Chăm Pa là kinh đô không đứng yên mà dịch chuyển dần từ bắc vào nam: từ vùng Quảng Nam (Trà Kiệu, Đồng Dương) đến Bình Định (Vijaya), rồi về sau là vùng Panduranga (Ninh Thuận, Bình Thuận). Nhìn trên bản đồ địa hình, mỗi kinh đô đều nằm trong một đồng bằng ven biển riêng, được ngăn cách với đồng bằng kế bên bởi những nhánh núi đâm ra biển như đèo Hải Vân, đèo Cù Mông.

Theo Hình Pháp, mỗi đồng bằng như vậy là một "cục" địa lý khép kín: có núi phía tây làm tổ sơn, có hai nhánh núi hai bên làm long hổ, có sông chảy giữa làm thuỷ, có biển phía đông làm minh đường lớn. Khác với đồng bằng Bắc Bộ rộng lớn liền một dải, các cục ở miền Trung nhỏ và tách biệt. Điều này giúp mỗi vùng dễ phòng thủ, nhưng cũng khiến vương quốc khó thống nhất thành một khối mạnh, dễ bị chia cắt khi có biến.

Với người làm nhà hôm nay, bài học "đọc cục" vẫn rất hữu ích: trước khi xem một mảnh đất, hãy nhìn rộng ra cả khu vực – thung lũng, đồng bằng, lưu vực sông – để biết mảnh đất ấy nằm ở đâu trong cục lớn: gần tổ sơn hay gần cửa nước, ở giữa minh đường hay sát cạnh long hổ. Bài Xem long mạch trên bản đồ và thực địa hướng dẫn cách làm việc này với bản đồ địa hình.

Vì sao Vijaya không giữ được?

Thế đất Vijaya có nhiều điểm tốt: có núi dựa, có đồng bằng phì nhiêu, có sông, có đầm, có cảng. Vậy mà năm 1471, kinh đô thất thủ, Chăm Pa từ đó suy yếu dần. Như ở Cổ Loa hay thành nhà Hồ, nguyên nhân chủ yếu nằm ở nhân sự và tương quan lực lượng: những xung đột kéo dài, nội bộ chia rẽ, sức ép từ nhiều phía. Lời nhắc lặp lại trong suốt chuỗi bài này một lần nữa đúng: thế đất là điều kiện, không phải định mệnh.

Cũng nên nói thêm, việc Nguyễn Nhạc chọn nền cũ của Đồ Bàn để dựng Hoàng Đế thành cho thấy người đời sau vẫn đánh giá cao thế đất ấy. Một vùng đất tốt về hình thế thường được nhiều triều đại, nhiều dân tộc lần lượt chọn – giống như Thăng Long trước đó là Đại La, Tống Bình.

Bảng tóm tắt hình thế Đồ Bàn – Vijaya

Yếu tố	Đồ Bàn – Vijaya	Ghi chú
Long	Nhánh Trường Sơn từ tây xuống đồng bằng	Long lạc mạch, khí hoà ở đồng bằng
Huyệt	Thành trên đồng bằng An Nhơn, có tháp Cánh Tiên	Lưng tựa tây, mặt hướng đông
Sa	Đồi gò xung quanh, có tháp Bánh Ít, tháp Đôi…	Sa được "thánh hoá" bằng tháp
Thuỷ	Sông Côn đổ vào đầm Thị Nại	Thuỷ tụ minh đường trước khi ra biển
Thuỷ khẩu	Cửa đầm Thị Nại ra biển	Kín, thuận cảng biển; dễ bị tấn công từ biển
Kế thừa	Hoàng Đế thành của Nguyễn Nhạc	Đất tốt được nhiều thời kỳ chọn lại

Bài học cho người làm nhà ở miền Trung

• Hướng theo hình thế, không theo khuôn mẫu. Ở duyên hải miền Trung, núi phía tây, biển phía đông; nhà quay về đông, đông nam thường thuận với hình thế. Nhưng cần kiểm tra thêm hướng gió bão và nắng chiều.
• Nước tụ tốt hơn nước tuột. Một ao, hồ nhỏ trước nhà giữ nước lại tốt hơn một con mương thẳng dẫn nước đi thẳng ra xa.
• Tận dụng điểm cao tự nhiên. Như người Chăm dựng tháp trên đồi, các công trình quan trọng – nhà thờ, am miếu, khu mộ – nên đặt ở chỗ cao ráo, khô thoáng.
• Tôn trọng di sản. Khi chọn đất gần các di tích, cần tuân thủ quy định bảo vệ di tích và giữ cảnh quan, không san gạt đồi tháp.

Ảnh bìa: Cụm tháp Bánh Ít trên đồi, Bình Định – Ms Sarah Welch, CC0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Bài trước: Phượng Hoàng Trung Đô của Quang Trung
• Bài tiếp theo: Trà Kiệu (Simhapura) – kinh đô Chăm Pa cổ bên sông Thu Bồn
• Long mạch là gì: sơn long và thuỷ long
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Thành Đồ Bàn ở đâu?

Ở vùng An Nhơn, tỉnh Bình Định. Trong khu thành cũ còn tháp Cánh Tiên.

Đồ Bàn là kinh đô Chăm Pa trong bao lâu?

Vijaya là trung tâm chính trị của Chăm Pa từ khoảng thế kỷ XI đến năm 1471, khi vua Lê Thánh Tông chiếm thành.

Người Chăm có dùng phong thuỷ không?

Người Chăm chọn đất và dựng tháp theo vũ trụ quan Ấn Độ giáo, Phật giáo, không theo phong thuỷ Trung Hoa. Tuy vậy, nhiều nguyên lý về hình thế như tựa núi, hướng về khoảng mở, gần nước đều có điểm tương đồng.

Vì sao tháp Chăm thường quay về hướng Đông?

Theo tín ngưỡng, hướng Đông là hướng mặt trời mọc và của các vị thần. Ở miền Trung, hướng đông cũng là hướng ra đồng bằng và biển – khoảng mở tự nhiên của vùng đất.

Hoàng Đế thành của Tây Sơn có liên quan gì đến Đồ Bàn?

Nguyễn Nhạc xây Hoàng Đế thành trên nền thành Đồ Bàn cũ vào thế kỷ XVIII, nên di tích hiện nay là sự chồng lớp của nhiều thời kỳ.