Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 13 · Công Quy 2
欽定協紀辨方書 · 卷十三 · 公規二
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.
Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 13 là phần Công Quy 2 (公規二), nối tiếp quyển 12 sang bầu trời ban đêm. Quyển này gồm ba phần: Canh Lậu Trung Tinh (cách chia năm canh và sao nào đứng giữa trời ở mỗi canh, cho từng tiết khí ở kinh đô), Tinh Đồ (bản đồ sao) và Bộ Thiên Ca (bài ca "đi bộ trên trời" mô tả Tam Viên và Nhị Thập Bát Tú). Với người học phong thuỷ, đây là chỗ hiểu tên các tú, các viên mà la kinh, trạch nhật và Huyền Không vẫn dùng. Bài này dịch các đoạn chính, giảng phép chia canh, cách đọc bảng trung tinh và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Quyển 13 Công Quy 2 của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư dạy cách chia đêm thành năm canh theo phép của Khâm Thiên Giám đời Thanh: khởi canh sau khi mặt trời lặn 8 khắc, dứt canh (toản điểm) trước khi mặt trời mọc 9 khắc, khoảng giữa chia đều năm phần. Sách lập bảng giờ của hôn, năm canh, toản điểm, đán và ngôi sao đứng ở kinh tuyến (trung tinh) cho từng 5 độ hoàng kinh. Sau đó là bản đồ sao và Bộ Thiên Ca mô tả Tử Vi viên, Thái Vi viên, Thiên Thị viên và hai mươi tám tú của bốn phương. Ý chính: thời gian ban đêm được đo bằng sao, cũng như thời gian ban ngày được đo bằng bóng mặt trời.
"Trời có tinh tú, đất có sơn xuyên." Thầy Vũ Giới vẫn dạy: hai mươi tám tú trên la kinh không phải chữ để trang trí, mà là bầu trời thật xoay trên đầu ngôi nhà.

Canh lậu và trung tinh là gì, có từ bao giờ – 更漏中星
Canh lậu là phép chia đêm thành năm canh, đo bằng đồng hồ nước (lậu khắc). Trung tinh là ngôi sao đi qua kinh tuyến (đứng giữa trời phía nam) ở mỗi thời điểm. Lời đề của quyển 13 kể lại lai lịch của cả hai.
Nguyên văn – 原文
星鳥星火,肇於虞書;昏中旦中,詳於月令。中星之來尚矣。周禮司寤氏掌夜時,以星分夜;漢儀晝漏盡,夜漏起,省中黃門持五夜,又名五更。此更漏中星所由昉也。
Dịch: "Sao Điểu", "sao Hoả" bắt đầu từ thiên Nghiêu Điển của sách Thượng Thư; sao đứng giữa trời lúc chiều tối, lúc rạng sáng được chép kỹ ở thiên Nguyệt Lệnh. Trung tinh có từ rất lâu. Sách Chu Lễ có chức Tư Ngụ thị giữ giờ ban đêm, lấy sao mà chia đêm; nghi chế nhà Hán, lậu ban ngày hết thì lậu ban đêm bắt đầu, hoàng môn trong cung cầm "ngũ dạ", còn gọi là ngũ canh. Đó là chỗ khởi đầu của canh lậu và trung tinh.
Giảng: "Nhật trung tinh điểu" (ngày giữa xuân, sao Điểu đứng giữa trời lúc chiều tối) và "nhật vĩnh tinh hoả" (ngày dài nhất, sao Hoả tức Tâm tú đứng giữa trời) là hai câu cổ nhất về thiên văn trong kinh sách Trung Hoa. Người xưa xác định mùa bằng cách nhìn sao nào ở giữa trời lúc hoàng hôn. Phép trung tinh của Hiệp Kỷ là bản tính toán chính xác của cùng ý ấy, cho từng 5 độ đường đi của mặt trời.

Với trạch nhật, canh giờ ban đêm quan trọng vì nhiều việc như an táng, nhập trạch, cất nóc được làm vào giờ sớm (Dần, Mão), là khi trời còn tối. Biết canh nào ứng giờ nào, sao nào đang ở giữa trời, là biết chính xác "lúc" mình chọn.
Năm canh chia thế nào: phép Thụ Thời lịch và phép Khâm Thiên Giám – 更點之制
Sách ghi rõ rằng cách chia canh xưa nay có khác nhau, rồi so phép của lịch Thụ Thời đời Nguyên với phép mà quan Khâm Thiên Giám đời Thanh truyền dùng. Đây là mục so sánh, nên dưới đây đặt hai sơ đồ liền nhau.
Nguyên văn – 原文
然古今更點之制亦微有不同。元授時之法,於日入後日出前減去晨昏分各二刻半,餘為夜時,分為五更,每更又分為五點,於初更三點時起更,五更三點時攢點。今臺官相傳之法,則於日入後八刻起更,日出前九刻攢點,計起更至攢點共若干時刻,五分之以為五更。日出前減朦影刻分為旦刻,日入後加朦影刻分為昏刻。
日入至日出計四十八刻,減一更距日入後八刻、攢點距日出前九刻,餘三十一刻,以五分之,得六刻三分,自一更遞加之,即得各更時刻也。
Dịch: Nhưng chế độ canh điểm xưa nay cũng hơi khác nhau. Phép của lịch Thụ Thời đời Nguyên: trước khi mặt trời mọc và sau khi mặt trời lặn trừ đi phần sớm, phần tối mỗi bên hai khắc rưỡi, còn lại là giờ đêm, chia làm năm canh, mỗi canh lại chia năm điểm; đến điểm ba canh một thì khởi canh, đến điểm ba canh năm thì toản điểm (dứt canh). Nay phép các quan đài truyền dùng thì: sau khi mặt trời lặn 8 khắc khởi canh, trước khi mặt trời mọc 9 khắc toản điểm, tính từ khởi canh đến toản điểm được bao nhiêu thời khắc, chia năm làm năm canh. Trước khi mặt trời mọc trừ số khắc mông ảnh là khắc đán (rạng sáng); sau khi mặt trời lặn cộng số khắc mông ảnh là khắc hôn (chạng vạng).
Từ mặt trời lặn đến mặt trời mọc tính được 48 khắc (ngày xuân phân), trừ canh một cách lúc lặn 8 khắc, toản điểm cách lúc mọc 9 khắc, còn 31 khắc, chia năm được 6 khắc 3 phân; từ canh một cộng dần sẽ được giờ của mỗi canh.
Giảng: Hai phép khác nhau ở chỗ lấy mốc. Phép Thụ Thời lấy mốc là khoảng mờ sáng, mờ tối cố định (2,5 khắc, khoảng 37 phút), rồi chia cả đêm thành 25 điểm; tiếng trống khởi canh lại đánh ở điểm thứ ba. Phép đời Thanh lấy mốc cố định 8 khắc (2 giờ) sau lúc lặn và 9 khắc (2 giờ 15 phút) trước lúc mọc. Ngày xuân phân ở Bắc Kinh, mặt trời lặn đầu giờ Dậu chính (18 giờ), nên canh một bắt đầu khoảng 20 giờ, mỗi canh dài 6 khắc 3 phân (khoảng 1 giờ 33 phút), và toản điểm khoảng 3 giờ 45 sáng.


Hệ quả quan trọng: canh không có độ dài cố định. Đêm đông chí dài nên mỗi canh dài hơn; đêm hạ chí ngắn nên mỗi canh ngắn lại. "Canh ba" không phải lúc nào cũng là nửa đêm theo đồng hồ, dù sách tính sao cho canh ba luôn bao quanh giờ Tý.
Hai đồ hình: vòng địa bình và lý của nhật quỹ – 第一圖、第二圖
Trước khi vào bảng số, sách mô tả hai đồ hình giải thích cách tính. Đồ thứ hai được sách nói thẳng là "lý của nhật quỹ" (đồng hồ mặt trời).
Nguyên văn – 原文
第二圖外層三百六十度,地平經度也;次內十二時九十六刻,地平刻分也。時刻之在赤道其度常均,而在地平則闊狹不等……故子午卯酉四正之位不移,而子午前後則狹,卯酉前後則闊也。次內圓者為節氣線,曲者為節氣時刻線……最內一層為地平二十四方位。以明此圖即晷表之理:日在南則影在北,日在東則影在西也。夜無日影,以晝例夜也。
Dịch: Đồ thứ hai: lớp ngoài 360 độ là độ kinh của mặt đất; lớp trong là 12 giờ 96 khắc, là khắc phân trên mặt đất. Thời khắc trên xích đạo thì độ luôn đều, mà trên mặt đất thì rộng hẹp không đều… nên bốn vị trí chính Tý Ngọ Mão Dậu không dời, mà trước sau Tý Ngọ thì hẹp, trước sau Mão Dậu thì rộng. Lớp trong nữa, đường tròn là đường tiết khí, đường cong là đường thời khắc của tiết khí… Lớp trong cùng là 24 phương vị của mặt đất. Để làm sáng rằng đồ này chính là lý của nhật quỹ: mặt trời ở nam thì bóng ở bắc, mặt trời ở đông thì bóng ở tây. Đêm không có bóng mặt trời, thì lấy ngày để suy ra đêm.
Giảng: Đồ hình này gần như một chiếc la kinh nằm ngang có thêm vòng giờ: 360 độ, 96 khắc và 24 sơn xếp đồng tâm. Điểm tinh tế là sách chỉ ra giờ trên mặt đất (theo phương vị bóng nắng) không đều như giờ trên xích đạo: quanh chính trưa và nửa đêm, bóng quay nhanh nên các khắc "hẹp"; quanh sáng và chiều, bóng quay chậm nên các khắc "rộng". Ai từng đặt nhật quỹ nằm ngang sẽ thấy đúng như vậy.

Câu "lấy ngày để suy ra đêm" là cách nghĩ đẹp của thiên văn cổ: ban đêm mặt trời vẫn đi dưới mặt đất theo đúng quỹ đạo, chỉ là không thấy bóng, nên giờ đêm vẫn tính được bằng hình học như giờ ngày.
Bảng trung tinh: sao nào đứng giữa trời ở mỗi canh – 昏旦更點中星
Phần lớn quyển 13 là bảng: mỗi tiết khí (và mỗi 5 độ trong tiết) ghi giờ của hôn, năm canh, toản điểm, đán và ngôi sao sáng gần kinh tuyến nhất ở từng mốc, kèm số độ lệch đông hay tây.
Nguyên văn – 原文
春分戌宮初度:昏刻戌初二刻五分,北河三偏西一度二十分;一更戌正初刻,鬼宿一偏東四度十四分;二更亥初二刻三分,張宿一偏東一度三十分;三更子初初刻六分,翼宿一偏西四度三十八分;四更子正二刻九分,角宿一偏東八度十分;五更丑正初刻十二分,大角偏西一度五十七分;攢點寅初三刻,房宿一偏西二十一分;旦刻寅正一刻十分,尾宿一偏東一度二十五分。
Dịch: Xuân phân, mặt trời ở độ đầu cung Tuất: khắc hôn ở đầu giờ Tuất 2 khắc 5 phân, sao Bắc Hà thứ ba lệch tây 1°20′; canh một ở đầu giờ Tuất chính, sao thứ nhất của tú Quỷ lệch đông 4°14′; canh hai ở đầu giờ Hợi 2 khắc 3 phân, sao thứ nhất của tú Trương lệch đông 1°30′; canh ba ở đầu giờ Tý 6 phân, sao thứ nhất của tú Dực lệch tây 4°38′; canh bốn ở giờ Tý chính 2 khắc 9 phân, sao thứ nhất của tú Giác lệch đông 8°10′; canh năm ở giờ Sửu chính 12 phân, sao Đại Giác lệch tây 1°57′; toản điểm ở đầu giờ Dần 3 khắc, sao thứ nhất của tú Phòng lệch tây 21′; khắc đán ở giờ Dần chính 1 khắc 10 phân, sao thứ nhất của tú Vĩ lệch đông 1°25′.
Giảng: Đọc theo thứ tự, ta thấy cả đêm xuân phân là một cuộc đi qua kinh tuyến của chòm Chu Tước phương nam (Quỷ, Trương, Dực) rồi đến chòm Thanh Long phương đông (Giác, Phòng, Vĩ). Đó chính là câu "nhật trung tinh điểu" của Thượng Thư: giữa xuân, chiều tối thấy chòm Điểu (Chu Tước) ở giữa trời. Ngày hạ chí, lúc chạng vạng sao Phòng đã ở kinh tuyến và lúc toản điểm là sao thứ nhất của chòm Thiên Tân (chòm Thiên Nga); ngày đông chí, chiều tối là sao Thổ Tư Không (Diphda) và lúc toản điểm là tú Dực.

| Mốc (xuân phân) | Giờ theo sách | Giờ đồng hồ (ước) | Trung tinh |
|---|---|---|---|
| Hôn | Tuất sơ 2 khắc 5 phân | 19:35 | Bắc Hà 3 (Pollux) |
| Canh một | Tuất chính sơ khắc | 20:00 | Quỷ tú 1 |
| Canh hai | Hợi sơ 2 khắc 3 phân | 21:33 | Trương tú 1 |
| Canh ba | Tý sơ sơ khắc 6 phân | 23:06 | Dực tú 1 |
| Canh bốn | Tý chính 2 khắc 9 phân | 00:39 | Giác tú 1 (Spica) |
| Canh năm | Sửu chính sơ khắc 12 phân | 02:12 | Đại Giác (Arcturus) |
| Toản điểm | Dần sơ 3 khắc | 03:45 | Phòng tú 1 |
| Đán | Dần chính 1 khắc 10 phân | 04:25 | Vĩ tú 1 |

Tam Viên: Tử Vi, Thái Vi, Thiên Thị – 三垣
Sau bảng số, sách đặt Tinh Đồ và chép Bộ Thiên Ca, bài ca tương truyền của Đan Nguyên Tử đời Tuỳ, Đường, mô tả từng chòm sao theo lối "đi bộ trên trời". Phần đầu bài ca là Tam Viên, ba "bức tường thành" của bầu trời.
Nguyên văn – 原文
紫微垣:中元北極紫微宮,北極五星在其中,大帝之坐第二珠,第三之星庶子居,第一號曰為太子,四為后宮五天樞。
太微垣:上元天庭太微宮,昭昭列象布蒼穹。端門只是門之中,左右執法門西東。
天市垣:下元一宮名天市,兩扇垣墻二十二。當門六箇黑市樓,門左兩星是車肆……帝座一星常光明。
Dịch: Tử Vi viên: trung nguyên là cung Tử Vi ở Bắc Cực, năm sao Bắc Cực nằm trong đó; ngôi của Đại Đế là viên ngọc thứ hai, sao thứ ba là chỗ của con thứ, sao thứ nhất gọi là Thái Tử, thứ tư là Hậu Cung, thứ năm là Thiên Khu.
Thái Vi viên: thượng nguyên là cung Thái Vi, sân của trời, các tượng sáng ngời bày khắp vòm xanh. Đoan Môn là cửa chính giữa, Chấp Pháp trái phải ở hai bên cửa đông tây.
Thiên Thị viên: hạ nguyên một cung tên là Thiên Thị, hai cánh tường thành hai mươi hai sao. Ngay cửa sáu sao mờ là Thị Lâu, bên trái cửa hai sao là Xa Tứ… sao Đế Toạ một ngôi luôn sáng.
Giảng: Tam Viên là ba vùng trời được hình dung như ba toà thành: Tử Vi viên quanh Bắc Cực (cung vua), Thái Vi viên ở phía trên chòm Dực, Chẩn (triều đình, chỗ quan lại), Thiên Thị viên ở phía trên tú Phòng, Tâm, Vĩ (chợ trời). Thứ tự "thượng, trung, hạ nguyên" trong bài ca là thứ tự của ba viên. Trong phong thuỷ, tên các viên được dùng để gọi các cục đất quý: "Tử Vi viên cục", "Thái Vi viên cục", "Thiên Thị viên cục" trong các sách long mạch đều mượn hình tượng này.


Hai mươi tám tú của bốn phương trong Bộ Thiên Ca – 四象二十八宿
Phần chính của Bộ Thiên Ca đi qua hai mươi tám tú theo bốn tượng: Thanh Long phương đông, Huyền Vũ phương bắc, Bạch Hổ phương tây, Chu Tước phương nam. Mỗi tú được tả bằng hình dạng dễ nhớ.
Nguyên văn – 原文
東方蒼龍七宿:角兩星,南北正直着……亢四星,恰似彎弓狀……房四星,直下主明堂……心三星,中央色最深……尾九星如鈎,蒼龍尾……箕四星,形狀似簸箕。
北方玄武七宿:斗六星,其狀似北斗……西方白虎七宿:奎腰細頭尖似破鞋,一十六星繞鞋生……南方朱雀七宿:井八星橫列河中靜……柳八星曲頭垂似柳……軫四星似張翼相近。
Dịch: Bảy tú Thương Long phương đông: tú Giác hai sao, nam bắc thẳng hàng… tú Cang bốn sao, giống như cánh cung cong… tú Phòng bốn sao thẳng xuống, chủ Minh Đường… tú Tâm ba sao, sao giữa màu đậm nhất… tú Vĩ chín sao như cái móc, là đuôi rồng xanh… tú Cơ bốn sao, hình như cái nia.
Bảy tú Huyền Vũ phương bắc: tú Đẩu sáu sao, hình như Bắc Đẩu… Bảy tú Bạch Hổ phương tây: tú Khuê eo nhỏ đầu nhọn như chiếc giày rách, mười sáu sao vây quanh chiếc giày… Bảy tú Chu Tước phương nam: tú Tỉnh tám sao bày ngang giữa sông Ngân yên lặng… tú Liễu tám sao đầu cong rủ như cành liễu… tú Chẩn bốn sao giống Trương, Dực, nằm gần nhau.
Giảng: Hai mươi tám tú là trục chính của thiên văn và lịch pháp Trung Hoa: Đông (Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ), Bắc (Đẩu, Ngưu, Nữ, Hư, Nguy, Thất, Bích), Tây (Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chuỷ, Sâm), Nam (Tỉnh, Quỷ, Liễu, Tinh, Trương, Dực, Chẩn). Câu "tú Tâm ba sao, sao giữa màu đậm nhất" tả đúng sao Antares màu đỏ; "tú Vĩ như cái móc" tả đúng đuôi chòm Bọ Cạp. Học thuộc bài ca này là có trong tay một bản đồ sao bằng lời.

Cần phân biệt rõ: hai mươi tám tú ở đây là chòm sao thật trên bầu trời. Còn "hai mươi tám tú trực ngày" trong lịch là phép đánh số ngày, như quyển 1 đã khảo, không phải sao thật chiếu xuống ngày đó.

Bộ Thiên Ca và Nghi Tượng Chí: sao cổ và sao đo mới – 步天歌、儀象志
Sau mỗi đoạn Bộ Thiên Ca, các quan soạn sách thêm một dòng "án", so số sao trong bài ca cổ với số sao đo được trong Nghi Tượng Chí (sách đo sao của Khâm Thiên Giám đời Khang Hy).
Nguyên văn – 原文
按星經步天歌五帝內座五星、內廚二星……今儀象志無;傳舍九星,今八星;華蓋八星,今四星;天牢六星,今一星;六甲六星,今一星。
按星經步天歌積水一星、天稷五星、天廟十四星、東甌五星、土司空四星、軍門二星、器府三十二星,今儀象志無;軍市十三星,今十星……老人星在京師地平下,故不入圖。
Dịch: Xét: theo Tinh Kinh và Bộ Thiên Ca, Ngũ Đế Nội Toạ năm sao, Nội Trù hai sao… nay Nghi Tượng Chí không có; Truyền Xá chín sao, nay tám sao; Hoa Cái tám sao, nay bốn sao; Thiên Lao sáu sao, nay một sao; Lục Giáp sáu sao, nay một sao.
Xét: theo Tinh Kinh và Bộ Thiên Ca, Tích Thuỷ một sao, Thiên Tắc năm sao, Thiên Miếu mười bốn sao, Đông Âu năm sao, Thổ Tư Không bốn sao, Quân Môn hai sao, Khí Phủ ba mươi hai sao, nay Nghi Tượng Chí không có; Quân Thị mười ba sao, nay mười sao… Sao Lão Nhân ở dưới đường chân trời của kinh đô, nên không đưa vào bản đồ.
Giảng: Những dòng "án" này cho thấy tinh thần của Hiệp Kỷ: không chép sách cổ một cách mù quáng, mà đối chiếu với quan sát thật. Nhiều chòm sao trong Bộ Thiên Ca là sao rất mờ hoặc vị trí đã khác sau hơn nghìn năm tuế sai, nên Nghi Tượng Chí đo lại không thấy đủ. Sao Lão Nhân (Canopus) quá gần nam cực trời, ở Bắc Kinh không bao giờ mọc lên khỏi chân trời, nên sách bỏ khỏi bản đồ. Đây là tinh thần khoa học giống với cách sách gạt các thần sát "không có gốc" ở những quyển trước.

Ở Việt Nam, vĩ độ thấp hơn nhiều, nên sao Lão Nhân thấy được thấp ở chân trời phía nam vào những đêm đầu năm. Đây là một ví dụ nhỏ về việc phải điều chỉnh tư liệu Bắc Kinh theo nơi mình sống.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quyển 13 khép lại phần Công Quy bằng bầu trời đêm. Theo Thầy Vũ Giới, người học phong thuỷ cần có ít nhất một lần đứng ngoài trời, nhìn Bắc Đẩu, tìm tú Tâm đỏ ở phía nam vào mùa hè, để hiểu rằng vòng tinh tú trên la kinh là bầu trời thật đang quay. Lý khí không phải con số trên giấy, mà là khí của trời đất có chu kỳ, có phương vị.

Phong Thuỷ Liên Hoa đọc quyển 13 theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa: ban ngày khí đi theo mặt trời, ban đêm khí đi theo tinh tú; canh giờ là nhịp nhỏ của khí trong một ngày đêm, cũng như tiết khí là nhịp của khí trong một năm. Chọn giờ cất nóc, nhập trạch, an táng lúc rạng sáng là chọn đúng lúc khí dương bắt đầu lên.
Phong Thuỷ Liên Hoa giữ ba nguyên tắc khi dùng quyển 13:
- Giờ là giờ thật tại chỗ. Bảng canh giờ tính cho Bắc Kinh; ở Việt Nam phải tính theo giờ mặt trời mọc lặn tại nơi xây dựng.
- Tên tú là sao thật, trực tú là phép đếm. Đừng lẫn hai cái khi đọc lịch.
- Hình trước, khí sau. "Nhất hình nhì khí": chọn được giờ đẹp mà nhà phạm hình sát thì giờ cũng không cứu được.
Đó là lý pháp. Phép phối giờ với toạ hướng, với cục phi tinh và tuổi gia chủ là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp về canh giờ và tinh tú
Quyển 13 giúp sửa vài cách hiểu sai quen thuộc về "canh", "giờ" và "sao".

- "Mỗi canh dài đúng hai tiếng." Theo phép Khâm Thiên Giám, canh dài ngắn theo mùa; ngày xuân phân ở Bắc Kinh mỗi canh khoảng 1 giờ 33 phút.
- "Canh một bắt đầu lúc trời tối." Canh một bắt đầu sau khi mặt trời lặn 8 khắc (khoảng 2 giờ), lúc ấy đã qua chạng vạng từ lâu.
- "Hai mươi tám tú trực ngày là sao chiếu xuống." Hai mươi tám tú trên trời là chòm sao thật; trực tú theo ngày chỉ là phép đánh số ngày.
- "Tử Vi viên chỉ là tên một môn bói." Tử Vi viên là vùng trời quanh Bắc Cực trong thiên văn cổ; các môn khác chỉ mượn tên.
- "Sách cổ chép sao thế nào thì trời đúng như thế." Chính Hiệp Kỷ đã đối chiếu và ghi rõ nhiều chòm sao trong Bộ Thiên Ca nay đo không còn đủ số sao.
Ghi nhớ nhanh quyển 13:
| Mục | Một câu để nhớ |
|---|---|
| Trung tinh | Sao đứng giữa trời phía nam ở mỗi lúc; xưa dùng để định mùa |
| Chia canh đời Thanh | Khởi canh sau lặn 8 khắc, toản điểm trước mọc 9 khắc, giữa chia năm |
| Chia canh đời Nguyên | Trừ hai đầu 2,5 khắc, chia năm canh, mỗi canh năm điểm |
| Hôn, đán | Hôn = lặn + mông ảnh; đán = mọc − mông ảnh |
| Nhật quỹ | Mặt trời nam thì bóng bắc, mặt trời đông thì bóng tây; lấy ngày suy đêm |
| Tam Viên | Tử Vi quanh Bắc Cực, Thái Vi trên Dực Chẩn, Thiên Thị trên Phòng Tâm Vĩ |
| 28 tú | Đông Thanh Long, Bắc Huyền Vũ, Tây Bạch Hổ, Nam Chu Tước, mỗi tượng bảy tú |
Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 13 "Công Quy 2", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài dịch lời đề, phép chia canh, mô tả hai đồ hình, mục trung tinh ngày xuân phân và các đoạn tiêu biểu của Bộ Thiên Ca; bảng trung tinh của các tiết khác và toàn văn Bộ Thiên Ca không dịch. Giờ đồng hồ trong bảng do Phong Thuỷ Liên Hoa quy đổi (giờ mặt trời thật tại Bắc Kinh, 1 khắc 15 phút), tên sao phương Tây ghi thêm để dễ nhận. Hiệu đính: bản chép dùng 㸃, 圏, 黒, 箇 cho 點, 圈, 黑, 個; câu "天津一偏西一偏四十三分" (hạ chí, toản điểm) chữ "偏" thứ hai thừa, đọc là "偏西一度四十三分" hoặc "四十三分" theo các dòng lân cận. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.
Bài trước: Quyển 12 · Công Quy 1: trâu xuân, 72 hậu và nguyệt tướng
Bài sau: Quyển 14 · Niên Biểu 1: bảng năm Giáp Tý – Quý Dậu (1984–1993)
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La Kinh Liên Hoa: xem vòng hai mươi tám tú và 24 sơn đồng tâm như đồ hình nhật quỹ của quyển 13.
- Trạch Cát Liên Hoa: tra giờ can chi và tiết khí khi chọn giờ sớm.
- Lập Cục Pháp: định cục bằng hình trước khi chọn giờ.
Bài liên quan
- Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 12 Công Quy 1
- Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 1 Bản Nguyên
- Toàn bộ chuyên mục Hiệp Kỷ Biện Phương Thư
- Chuyên mục Trạch Nhật
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Muốn học thiên văn cơ sở cho phong thuỷ: tinh tú, la kinh, canh giờ và cách chọn giờ đúng tại nơi mình ở, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Quyển 13 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷十三論何事?
Quyển 13 là Công Quy 2: phép chia năm canh ban đêm, bảng giờ hôn, canh, toản điểm, đán và trung tinh cho từng tiết khí ở kinh đô, đồ hình nhật quỹ, bản đồ sao và Bộ Thiên Ca về Tam Viên, hai mươi tám tú.
Một canh dài bao lâu? – 一更幾刻?
Theo phép đời Thanh, canh không cố định: lấy khoảng từ sau lặn 8 khắc đến trước mọc 9 khắc chia năm. Đêm xuân phân ở Bắc Kinh mỗi canh 6 khắc 3 phân, khoảng 1 giờ 33 phút; đêm đông dài hơn, đêm hè ngắn hơn.
Trung tinh là gì? – 中星何謂?
Trung tinh là ngôi sao đi qua kinh tuyến, đứng giữa trời phía nam ở một thời điểm. Từ thời Thượng Thư người xưa đã dùng sao đứng giữa trời lúc chạng vạng để định mùa.
Tam Viên là những viên nào? – 三垣何謂?
Tử Vi viên quanh Bắc Cực, Thái Vi viên ở phía trên tú Dực, Chẩn, và Thiên Thị viên ở phía trên tú Phòng, Tâm, Vĩ. Bộ Thiên Ca gọi lần lượt là trung nguyên, thượng nguyên, hạ nguyên.
Bộ Thiên Ca là gì? – 步天歌何書?
Là bài ca thiên văn tương truyền của Đan Nguyên Tử đời Tuỳ, Đường, mô tả hình dạng và vị trí các chòm sao theo Tam Viên và hai mươi tám tú. Hiệp Kỷ chép lại và đối chiếu với số sao đo trong Nghi Tượng Chí đời Thanh.








