💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 12 Công Quy 1: trâu xuân, 72 hậu và nguyệt tướng

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 12 Công Quy 1: trâu xuân, 72 hậu và nguyệt tướng

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 12 · Công Quy 1
欽定協紀辨方書 · 卷十二 · 公規一
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 12 là phần Công Quy 1 (公規一), tức "phép tắc chung" mà quan Khâm Thiên Giám phải nắm trước khi bàn thần sát. Quyển này gần như không nói ngày tốt xấu. Nó ghi lịch tế lễ của triều đình, phép đắp trâu đất và thần Câu Mang trong lễ đón xuân, các ngày tiết trong năm, bảy mươi hai hậu khí tượng, ngày mặt trời qua cung, giờ mặt trời mọc lặn, độ dài ngày đêm và phương mặt trời mọc lặn theo từng tiết khí ở kinh đô Bắc Kinh. Với người học phong thuỷ, đây là quyển nối trạch nhật với thiên văn thật. Bài này dịch các đoạn chính, giảng từng mục và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trả lời nhanh: Quyển 12 Công Quy 1 của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư gồm tám mục: Tự Điển (lịch tế lễ của triều đình), Xuân Ngưu Kinh (màu sắc trâu đất và thần Câu Mang theo can chi năm và ngày lập xuân), Tuế Thời Kỷ Sự (đón xuân, mấy rồng trị thuỷ, ngày xã, tam phục, mùa mai), Khí Hậu (72 hậu), Nhật Triền Quá Cung (mặt trời vào cung nào ở mỗi trung khí, tức nguyệt tướng), giờ mặt trời mọc lặn và độ dài ngày đêm, phương mặt trời mọc lặn, và Mông Ảnh (thời gian rạng đông, chạng vạng). Điểm cốt lõi: nguyệt kiến theo tiết khí là chuôi Bắc Đẩu, nguyệt tướng theo trung khí là mặt trời; hai cái phải phân biệt.

"Ngửa xem thiên văn, cúi xét địa lý." Thầy Vũ Giới vẫn nhắc: người học trạch nhật mà chưa từng ngắm mặt trời mọc ở đâu trong ngày đông chí thì chưa thật hiểu chữ "thời".

Tranh Canh Chức Đồ cảnh cày ruộng mùa xuân
Một tờ Canh Chức Đồ (tranh cày cấy và dệt cửi) đời Thanh, cảnh làm ruộng đầu mùa xuân. Tranh: Chu Khuê, Tiêu Bỉnh Trinh (đời Thanh). Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Công Quy là gì, vì sao sách chọn ngày phải nói đến khí hậu – 公規

Công Quy là phần ghi những phép tắc mà cơ quan làm lịch của nhà nước phải giữ, gồm hai quyển 12 và 13. Lời đề quyển 12 nói rõ thứ tự ưu tiên của nghề làm lịch.

Nguyên văn – 原文

司天之職,首重氣候。推晝夜永短,以辨寒暑之進退;察經緯躔舍,以識中星之推移,皆所以奉天而為協紀之本。至於致祭迎春,尤關鉅典,載諸掌故,昭舊職也。作公規。

Dịch: Chức coi việc trời, trước hết trọng khí hậu. Suy ngày đêm dài ngắn để phân biệt nóng lạnh tiến lui; xét chỗ ở của các sao theo kinh vĩ để biết sao giữa trời dời đổi; đều là để kính theo trời mà làm gốc cho việc "hiệp kỷ". Đến như dâng tế, đón xuân càng là điển lễ lớn, chép vào sổ sách cũ để làm sáng chức phận xưa. Vì vậy làm phần Công Quy.

Giảng: Câu "trước hết trọng khí hậu" (首重氣候) là chìa khoá. Tên bộ sách là "Hiệp Kỷ", tức hoà hợp với kỷ của trời; mà kỷ của trời trước hết là nhịp nóng lạnh, ngày dài ngày ngắn, chỗ mặt trời và các sao. Thần sát chỉ là những ký hiệu đặt lên nhịp ấy. Vì vậy sau mười một quyển về lý và nghi kỵ, các quan soạn sách dừng lại hai quyển để ghi đúng các số liệu thiên văn của kinh đô.

Quyển 12 kê tám mục: Tự Điển, Xuân Ngưu Kinh, Tuế Thời Kỷ Sự, Khí Hậu, Nhật Triền Quá Cung, Nhật Xuất Nhập Trú Dạ Thời Khắc, Nhật Xuất Nhập Phương Vị, Mông Ảnh Hạn. Quyển 13 tiếp theo với canh giờ ban đêm, trung tinh và bản đồ sao.

Người nông dân cấy lúa
Cấy lúa đầu vụ. Phần Công Quy của quyển 12 ghi khí hậu, tiết khí làm nền cho việc chọn ngày nông vụ. Ảnh: Andrew Crump, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Tự Điển: lịch tế lễ của triều đình nhà Thanh – 祀典

Mục đầu tiên ghi các lễ tế lớn trong năm và ngày tiến hành. Đây là phần "việc công" đúng nghĩa của chữ Công Quy.

Nguyên văn – 原文

正月上辛日祈穀於上帝;冬至大祀天於圜丘;夏至大祀地於方澤;春分卯時祭大明於朝日壇;秋分酉時祭夜明於夕月壇;四孟月朔時享太廟,孟春同日祭太歲月將之神……仲春仲秋上丁日祭先師孔子;仲春仲秋上戊日祭社稷壇……季春亥日祭先農壇。

Dịch: Ngày Tân đầu tháng Giêng cầu được mùa với Thượng Đế; ngày đông chí đại tế trời ở Viên Khâu; ngày hạ chí đại tế đất ở Phương Trạch; giờ Mão ngày xuân phân tế mặt trời ở đàn Triêu Nhật; giờ Dậu ngày thu phân tế mặt trăng ở đàn Tịch Nguyệt; ngày mồng một bốn tháng đầu mùa tế hưởng Thái Miếu, tháng Giêng cùng ngày tế thần Thái Tuế và Nguyệt Tướng… Ngày Đinh đầu tháng hai và tháng tám tế Tiên sư Khổng Tử; ngày Mậu đầu tháng hai và tháng tám tế đàn Xã Tắc… ngày Hợi tháng ba tế đàn Tiên Nông.

Giảng: Lịch tế lễ này cho thấy cách chọn ngày của nhà nước dựa trên ba lớp. Lớp thứ nhất là tiết khí thiên văn: đông chí tế trời, hạ chí tế đất, xuân phân tế mặt trời lúc mặt trời mọc (giờ Mão), thu phân tế mặt trăng lúc chiều tối (giờ Dậu). Lớp thứ hai là can của ngày: ngày Tân đầu tháng cầu cốc, ngày Đinh tế Khổng Tử, ngày Mậu tế Xã Tắc (Mậu thuộc Thổ, hợp với thần đất). Lớp thứ ba là chi của ngày: ngày Hợi tháng ba tế Tiên Nông, ngày Kỷ tháng ba tế Tiên Tàm.

Trung Sơn Đường ở đàn Xã Tắc Bắc Kinh
Trung Sơn Đường trong khuôn viên đàn Xã Tắc, Bắc Kinh, nơi triều Thanh tế thần Đất và thần Lúa theo Tự Điển. Ảnh: ScareCriterion12, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đáng chú ý là thần Thái Tuế và Nguyệt Tướng được tế chính thức hai lần mỗi năm (đầu xuân và cuối năm). Như vậy Thái Tuế không phải một "ông thần dữ" của dân gian, mà là thần của năm trong hệ lễ nhà nước, được kính chứ không chỉ được kiêng.

Xuân Ngưu Kinh: trâu đất và thần Câu Mang mang màu gì – 春牛經

Lễ đón xuân có tục đắp trâu đất (xuân ngưu) và tượng thần Câu Mang (mang thần, thần cai quản mùa xuân, cây cỏ). Xuân Ngưu Kinh quy định từng chi tiết theo can chi của năm và của ngày lập xuân.

Nguyên văn – 原文

造春牛芒神,用冬至後辰日於歲德方取水土成造,用桑柘木為胎骨。牛身高四尺,象四時;頭至尾樁長八尺,象八節。牛頭色視年干……牛身色視年支……牛腹色視年納音……牛尾長一尺二寸,象十二月。

芒神身高三尺六寸五分,象三百六十五日。芒神老少視年支:寅申巳亥年面如老人像,子午卯酉年面如少壯像,辰戌丑未年面如童子像……芒神鞭杖用柳枝,長二尺四寸,象二十四氣。

Dịch: Đắp trâu xuân và thần Câu Mang: dùng ngày Thìn sau đông chí, lấy nước và đất ở phương Tuế Đức mà nặn, dùng gỗ dâu tằm làm cốt. Thân trâu cao bốn thước, tượng bốn mùa; từ đầu đến cọc đuôi dài tám thước, tượng tám tiết. Màu đầu trâu theo can năm… màu thân trâu theo chi năm… màu bụng trâu theo nạp âm năm… đuôi trâu dài một thước hai tấc, tượng mười hai tháng.

Thần Câu Mang cao ba thước sáu tấc năm phân, tượng ba trăm sáu mươi lăm ngày. Thần già hay trẻ theo chi năm: năm Dần Thân Tị Hợi mặt như ông già, năm Tý Ngọ Mão Dậu mặt như người trai tráng, năm Thìn Tuất Sửu Mùi mặt như đứa trẻ… Roi của thần dùng cành liễu, dài hai thước bốn tấc, tượng hai mươi bốn tiết khí.

Giảng: Toàn bộ con trâu là một cuốn lịch bằng đất. Kích thước ứng bốn mùa, tám tiết, mười hai tháng, 365 ngày, 24 khí. Màu sắc ứng ngũ hành: Giáp Ất xanh, Bính Đinh đỏ, Mậu Kỷ vàng, Canh Tân trắng, Nhâm Quý đen; chi Hợi Tý đen, Dần Mão xanh, Tị Ngọ đỏ, Thân Dậu trắng, Thìn Tuất Sửu Mùi vàng. Đầu theo can năm, thân theo chi năm, bụng theo nạp âm năm; sừng tai đuôi theo can ngày lập xuân, chân theo chi ngày lập xuân, móng theo nạp âm ngày lập xuân. Người nông dân nhìn trâu xuân là biết năm ấy can chi gì, nạp âm gì.

Sơ đồ trâu xuân và phép phối màu theo can chi
Sơ đồ 1: trâu xuân, mỗi bộ phận lấy màu theo can, chi, nạp âm của năm hay của ngày lập xuân. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)
Sơ đồ thần Câu Mang già hay trẻ theo chi năm
Sơ đồ 2: thần Câu Mang đặt cạnh trâu xuân: tuổi mặt theo chi năm, áo và đai theo chi ngày lập xuân, vị trí đứng trước hay sau trâu theo khoảng cách giữa lập xuân và Tết. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Chi tiết hay nhất là vị trí của thần Câu Mang: nếu lập xuân rơi trong vòng năm ngày trước hoặc sau ngày mồng một Tết thì thần "bận", đứng ngang với trâu; lập xuân trước Tết quá năm ngày thì thần "bận sớm", đứng trước trâu; lập xuân sau Tết quá năm ngày thì thần "nhàn muộn", đứng sau trâu. Năm dương thần đứng bên trái trâu, năm âm đứng bên phải. Dân gian xưa nhìn tượng thần mà biết năm đó việc đồng áng nên làm sớm hay muộn.

Màu áo của thần cũng có lý ngũ hành chặt chẽ: lấy hành khắc chi ngày lập xuân làm màu áo, hành được chi ngày sinh làm màu đai. Ngày Hợi Tý (Thuỷ) thì áo vàng (Thổ khắc Thuỷ), đai xanh (Thuỷ sinh Mộc); ngày Dần Mão (Mộc) thì áo trắng, đai đỏ.

Tuế Thời Kỷ Sự: đón xuân, mấy rồng trị thuỷ, ngày xã, tam phục – 歲時紀事

Mục thứ ba ghi những ngày lễ tiết và các phép tính dân gian quen thuộc trong năm, mỗi phép đều có quy tắc can chi rõ ràng.

Nguyên văn – 原文

迎春:先設春牛勾芒神於東郊,牛頭東向。立春先一日,府州縣官吏綵仗鼓樂迎春於東郊……至立春本日,用綵仗鞭春牛,蓋即出土牛送寒氣之遺意也。龍治水:視元旦後第幾日得辰,即為幾龍治水也。二社:曆例曰,二分前後近戊為社。三伏:夏至後三庚為初伏,四庚為中伏,立秋後初庚為末伏。霉天:芒種後逢丙入,小暑後逢未出。

Dịch: Đón xuân: trước hết đặt trâu xuân và thần Câu Mang ở ngoại ô phía đông, đầu trâu quay về đông. Trước lập xuân một ngày, quan lại phủ châu huyện dùng nghi trượng màu, trống nhạc đón xuân ở ngoại ô phía đông… Đến chính ngày lập xuân, dùng roi màu quất trâu xuân, ấy là ý xưa "đem trâu đất ra để tiễn khí lạnh". Rồng trị thuỷ: xem sau ngày mồng một Tết, ngày thứ mấy gặp ngày Thìn thì gọi là mấy rồng trị thuỷ. Hai ngày xã: lệ lịch nói, ngày Mậu gần xuân phân, thu phân nhất là ngày xã. Tam phục: ngày Canh thứ ba sau hạ chí là sơ phục, ngày Canh thứ tư là trung phục, ngày Canh đầu tiên sau lập thu là mạt phục. Mùa mai (mưa dầm): sau mang chủng gặp ngày Bính thì vào, sau tiểu thử gặp ngày Mùi thì ra.

Giảng: Mỗi phép tính ở đây là một "đồng hồ nhỏ" chạy trên vòng can chi. "Mấy rồng trị thuỷ" mà lịch Tết vẫn in chính là đếm từ mồng một đến ngày Thìn đầu tiên: ngày Thìn là "rồng". Ngày xã (tế thần đất) lấy ngày Mậu (Thổ) gần xuân phân và thu phân. Tam phục lấy ngày Canh (Kim) vì giữa hè Hoả vượng, Kim "phục" (ẩn) xuống; đó cũng là lý do quyển 10 ghi ngày Phục kỵ tắm gội.

Trâu cày ruộng nước
Trâu cày ruộng nước: tục rước trâu xuân là để nhắc mùa cày bắt đầu từ tiết lập xuân. Ảnh: udeyismail, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Tục quất trâu xuân để "tiễn khí lạnh" có từ thời Chu, Hán, và đã lan sang Việt Nam: triều Nguyễn cũng có lễ Tiến Xuân Ngưu với trâu đất và tượng Câu Mang.

Bảy mươi hai hậu: mỗi tiết khí ba dấu hiệu của trời đất – 七十二候

Mục Khí Hậu chép bảy mươi hai hậu, mỗi tiết khí ba hậu, mỗi hậu khoảng năm ngày, mỗi hậu gắn với một dấu hiệu của chim muông, cây cỏ, sấm gió.

Nguyên văn – 原文

立春:東風解凍,蟄蟲始振,魚陟負冰。雨水:獺祭魚,候鴈北,草木萌動。驚蟄:桃始華,倉庚鳴,鷹化為鳩。春分:玄鳥至,雷乃發聲,始電……秋分:雷始收聲,蟄蟲坯戶,水始涸……冬至:蚯蚓結,麋角解,水泉動。

Dịch: Lập xuân: gió đông làm tan băng, sâu bọ ngủ đông bắt đầu cựa, cá ngoi lên đội băng. Vũ thuỷ: rái cá bày cá như tế, chim nhạn bay về bắc, cây cỏ nảy mầm. Kinh trập: hoa đào bắt đầu nở, chim vàng anh hót, chim ưng hoá chim cưu. Xuân phân: chim én về, sấm bắt đầu vang, bắt đầu có chớp… Thu phân: sấm bắt đầu thu tiếng, sâu bọ đắp đất bịt cửa hang, nước bắt đầu cạn… Đông chí: giun đất cuộn mình, sừng nai rụng, mạch nước ngầm động.

Giảng: Bảy mươi hai hậu là "lịch sống" của nông dân phương bắc từ thời Lễ Ký Nguyệt Lệnh. Hiệp Kỷ chép lại không phải để xem ngày tốt xấu, mà để nhắc người chọn ngày rằng tiết khí không phải con số trên giấy: lúc sấm bắt đầu vang (xuân phân) là lúc khí dương bung ra khỏi đất; lúc sấm thu tiếng (thu phân) là lúc khí dương rút vào. Phép động thổ, gieo trồng, cưới hỏi đều phải thuận theo nhịp ấy.

Cành hoa đào nở
Hoa đào nở, một trong những "hậu" báo tiết kinh trập (đào thuỷ hoa). Ảnh: 松岡明芳, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Người Việt ở vùng nhiệt đới đọc bảy mươi hai hậu cần linh hoạt: hoa đào nở, chim nhạn về đúng với Bắc Bộ hơn Nam Bộ. Điều đáng học là phương pháp: quan sát tự nhiên tại chỗ để biết khí đang ở đâu, chứ không thuộc lòng câu chữ.

Nhật Triền Quá Cung: nguyệt kiến khác nguyệt tướng thế nào – 日躔過宮

Đây là mục quan trọng nhất của quyển 12 với người học trạch nhật, vì nó giải thích phân biệt giữa nguyệt kiến và nguyệt tướng, hai trục chạy song song trong mọi phép chọn ngày giờ.

Nguyên văn – 原文

每月中氣過宮:雨水日躔亥宮初度,是為娵訾之次;春分日躔戌宮初度,是為降婁之次;穀雨日躔酉宮初度,是為大梁之次……冬至日躔丑宮初度,是為星紀之次;大寒日躔子宮初度,是為玄枵之次。故月將正月在亥,二月在戌,三月在酉……十二月在子。月建視節氣,斗杓也;月將視中氣,太陽也。

Dịch: Mỗi tháng đến trung khí thì mặt trời qua cung: vũ thuỷ, mặt trời ở độ đầu cung Hợi, đó là thứ Tưu Tư; xuân phân, mặt trời ở độ đầu cung Tuất, đó là thứ Giáng Lâu; cốc vũ, mặt trời ở độ đầu cung Dậu, đó là thứ Đại Lương… đông chí, mặt trời ở độ đầu cung Sửu, đó là thứ Tinh Kỷ; đại hàn, mặt trời ở độ đầu cung Tý, đó là thứ Huyền Hiêu. Cho nên nguyệt tướng tháng Giêng ở Hợi, tháng hai ở Tuất, tháng ba ở Dậu… tháng chạp ở Tý. Nguyệt kiến xem theo tiết khí, ấy là chuôi sao Đẩu; nguyệt tướng xem theo trung khí, ấy là mặt trời.

Giảng: Câu cuối là định nghĩa mà mọi người học chọn ngày phải thuộc: nguyệt kiến là chuôi Bắc Đẩu, đổi theo tiết khí (lập xuân, kinh trập…); nguyệt tướng là mặt trời, đổi theo trung khí (vũ thuỷ, xuân phân…). Nguyệt kiến chạy thuận (Dần, Mão, Thìn…), nguyệt tướng chạy nghịch (Hợi, Tuất, Dậu…), nên hai cái luôn tạo thành cặp lục hợp: tháng Giêng kiến Dần, tướng Hợi, Dần Hợi hợp. Đây chính là gốc thiên văn của lục hợp đã nói ở quyển 1.

Sơ đồ nguyệt kiến chạy thuận, nguyệt tướng chạy nghịch
Sơ đồ: vòng ngoài nguyệt kiến (chuôi Đẩu, theo tiết) chạy thuận, vòng trong nguyệt tướng (mặt trời, theo trung khí) chạy nghịch; mỗi cặp đối nhau là một cặp lục hợp. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại)

Một chỗ hay nhầm: tháng âm lịch và tháng tiết khí không trùng nhau. Nguyệt kiến tháng Dần bắt đầu từ ngày lập xuân, không phải từ mồng một Tết; nguyệt tướng Hợi bắt đầu từ ngày vũ thuỷ, nửa tháng sau. Lịch chọn ngày của Hiệp Kỷ luôn tính theo tiết khí.

Ngày dài, đêm ngắn và phương mặt trời mọc lặn theo tiết – 晝夜永短、日出入方位

Hai mục tiếp theo là bảng số liệu tính cho kinh đô (độ cao cực bắc 39°55′): giờ mặt trời mọc lặn, số khắc ngày và đêm cho mỗi tiết, và góc lệch của chỗ mặt trời mọc lặn so với chính đông, chính tây. Đây là mục so sánh rõ nhất giữa hai cực của năm: đông chí và hạ chí.

Nguyên văn – 原文

蓋日行黃道與赤道斜交,春秋分日行正當交點,與地平交於卯酉,地平上下之度相等,故晝夜適均……春分以後日行赤道內,至夏至而極,其距等圈與地平交於寅戌……故晝長夜短……秋分以後日行赤道外,至冬至而極,其距等圈與地平交於辰申……故晝短夜長。

冬至日出辰方,正東偏南三十一度十八分;日入申方,正西偏南三十一度十八分……夏至日出寅方,正東偏北三十一度十八分;日入戌方,正西偏北三十一度十八分。

Dịch: Bởi mặt trời đi trên hoàng đạo cắt chéo xích đạo; xuân phân, thu phân mặt trời đi đúng giao điểm, giao với mặt đất ở Mão Dậu, số độ trên và dưới mặt đất bằng nhau, nên ngày đêm vừa đều… Sau xuân phân mặt trời đi phía trong xích đạo, đến hạ chí thì cực, vòng song song của nó giao với mặt đất ở Dần Tuất… nên ngày dài đêm ngắn… Sau thu phân mặt trời đi phía ngoài xích đạo, đến đông chí thì cực, vòng song song giao mặt đất ở Thìn Thân… nên ngày ngắn đêm dài.

Đông chí mặt trời mọc ở phương Thìn, lệch nam so với chính đông 31°18′; lặn ở phương Thân, lệch nam so với chính tây 31°18′… Hạ chí mặt trời mọc ở phương Dần, lệch bắc so với chính đông 31°18′; lặn ở phương Tuất, lệch bắc so với chính tây 31°18′.

Giảng: Đây là đoạn thiên văn chính xác đến từng phút góc. Ở Bắc Kinh, ngày hạ chí dài 59 khắc 5 phân (khoảng 14 giờ 50 phút), ngày đông chí chỉ 36 khắc 10 phân (khoảng 9 giờ 10 phút). Sách còn giải thích vì sao ở phương bắc chênh lệch lớn hơn, ở xích đạo ngày đêm luôn bằng nhau, và qua nam bán cầu thì ngược lại. Người Khâm Thiên Giám đời Càn Long đã dùng phép tính của thiên văn học phương Tây (Lịch Tượng Khảo Thành) để làm bảng này.

Sơ đồ ngày đông chí mặt trời mọc Thìn lặn Thân
Sơ đồ 1: ngày đông chí, mặt trời mọc ở Thìn, lặn ở Thân, cung ngày ngắn ở phía nam. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại theo số liệu quyển 12)
Sơ đồ ngày hạ chí mặt trời mọc Dần lặn Tuất
Sơ đồ 2: ngày hạ chí, mặt trời mọc ở Dần, lặn ở Tuất, cung ngày dài vòng lên phía bắc. Đặt cạnh sơ đồ đông chí để thấy chỗ mặt trời mọc lặn dịch hơn 62 độ trong năm. (Phong Thuỷ Liên Hoa vẽ lại theo số liệu quyển 12)

Với phong thuỷ nhà ở, số liệu này có ý nghĩa rất thực tế: nhà toạ bắc hướng nam nhận nắng sáng mùa đông từ phía đông nam (Thìn), còn mùa hè thì nắng sáng đến từ đông bắc (Dần), nắng chiều từ tây bắc (Tuất). Ở Việt Nam, vĩ độ thấp hơn Bắc Kinh (Hà Nội khoảng 21°, TP.HCM khoảng 11°) nên góc lệch nhỏ hơn, khoảng 25° ở Hà Nội và 24° ở TP.HCM, nhưng nguyên lý giống hệt.

TiếtMặt trời mọc (Bắc Kinh)Phương mọcNgày dài
Đông chíđầu giờ Thìn, 1 khắc 10 phânThìn, lệch nam 31°18′36 khắc 10 phân
Lập xuân, lập đôngchính Mão 3 khắc 12 phânẤt, lệch nam 21°33′40 khắc 6 phân
Xuân phân, thu phânchính Mãochính đông48 khắc
Lập hạ, lập thuđầu giờ Mão, 3 phânGiáp, lệch bắc 21°33′55 khắc 9 phân
Hạ chíchính Dần 2 khắc 5 phânDần, lệch bắc 31°18′59 khắc 5 phân

Mông Ảnh: rạng đông và chạng vạng dài bao lâu – 朦影

Mục cuối quyển 12 là mông ảnh, tức khoảng sáng mờ trước khi mặt trời mọc và sau khi mặt trời lặn. Đây là cơ sở để chia canh giờ ban đêm ở quyển 13.

Nguyên văn – 原文

朦影者,古所謂晨昏分也。太陽未出之先,已入之後,距地平下一十八度皆有光,故以十八度為朦影限……若夫北極出地四十八度半以上,則夏至之夜半猶有光,愈北則愈不夜矣。

Dịch: Mông ảnh là cái mà xưa gọi là "thần hôn phân" (phần sớm, phần tối). Trước khi mặt trời mọc và sau khi đã lặn, khi còn cách dưới mặt đất mười tám độ đều có ánh sáng, nên lấy mười tám độ làm giới hạn mông ảnh… Còn như nơi cực bắc cao trên mặt đất từ bốn mươi tám độ rưỡi trở lên, thì nửa đêm hạ chí vẫn còn sáng; càng lên bắc càng không có đêm.

Giảng: Mười tám độ dưới đường chân trời chính là giới hạn "hoàng hôn thiên văn" mà thiên văn học hiện đại vẫn dùng. Ở Bắc Kinh, mông ảnh ngắn nhất vào khoảng kinh trập, hàn lộ (6 khắc 4 phân, khoảng 1 giờ 34 phút) và dài nhất vào hạ chí (8 khắc 9 phân, khoảng 2 giờ 9 phút). Câu "càng lên bắc càng không có đêm" cho thấy các quan Khâm Thiên Giám đã biết hiện tượng đêm trắng ở vùng cực.

Bầu trời rạng đông trên con đường ven đồng
Rạng đông trên cánh đồng: khoảng mông ảnh, khi trời đã sáng mà mặt trời chưa lên. Ảnh: Dietmar Rabich, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Trong trạch nhật, mông ảnh quyết định ranh giới giữa "ngày" và "đêm" khi chọn giờ. Giờ Mão không phải lúc nào cũng là lúc mặt trời đã lên: mùa đông ở phương bắc, đầu giờ Thìn mặt trời mới mọc.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quyển 12 cho thấy trạch nhật chính thống luôn đứng trên nền thiên văn thật. Theo Thầy Vũ Giới, "đi từ gốc sẽ thấu triệt cái ngọn": gốc của nguyệt kiến là chuôi Bắc Đẩu, gốc của nguyệt tướng là mặt trời, gốc của tiết khí là chỗ mặt trời trên hoàng đạo. Người học chỉ thuộc tên thần sát mà không biết các gốc này thì dễ bị lịch dân gian dẫn sai.

Mặt trời lặn trên ruộng lúa
Mặt trời lặn trên ruộng lúa. Phương lặn của mặt trời đổi theo tiết, từ Thân (đông chí) đến Tuất (hạ chí). Ảnh: Güldem Üstün, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Phong Thuỷ Liên Hoa đọc quyển 12 cùng với vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa: mỗi tiết khí là một bước của khí; bảy mươi hai hậu là dấu hiệu khí đã đến hay chưa; phương mặt trời mọc lặn là chỗ khí dương vào nhà theo mùa. Ngày giờ và phương vị, vì thế, là hai mặt của cùng một chuyển động.

Phong Thuỷ Liên Hoa giữ ba nguyên tắc khi dùng quyển 12:

  • Tính theo tiết khí, không theo ngày âm lịch. Nguyệt kiến đổi ở ngày tiết, nguyệt tướng đổi ở ngày trung khí.
  • Đo nắng tại chỗ. Số liệu Bắc Kinh là mẫu; nhà ở Việt Nam phải tính theo vĩ độ nơi xây, và quan sát thật hướng nắng sáng, nắng chiều.
  • Hình trước, ngày sau. "Nhất hình nhì khí": nhà đón được nắng sáng, tránh được nắng chiều gắt là cái lợi lâu dài hơn bất kỳ ngày giờ nào.

Đó là lý pháp. Phép phối giờ khởi công với hướng nắng và toạ hướng cụ thể của công trình là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.

Những hiểu lầm thường gặp về tiết khí và giờ

Quyển 12 sửa được nhiều cách hiểu sai phổ biến về tiết khí, giờ và tục đón xuân.

Nhật quỹ ở Đài thiên văn cổ Bắc Kinh
Nhật quỹ ở Đài thiên văn cổ Bắc Kinh: dụng cụ đo bóng nắng để định giờ và tiết khí. Ảnh: Photografias, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
  • "Tháng Giêng bắt đầu từ mồng một Tết." Trong trạch nhật, tháng Dần bắt đầu từ ngày lập xuân; có năm lập xuân rơi trước Tết, có năm sau Tết.
  • "Nguyệt tướng và nguyệt kiến là một." Nguyệt kiến là chuôi Đẩu theo tiết, chạy thuận; nguyệt tướng là mặt trời theo trung khí, chạy nghịch.
  • "Mặt trời luôn mọc ở chính đông." Chỉ xuân phân, thu phân mới mọc chính đông; đông chí mọc ở Thìn, hạ chí mọc ở Dần.
  • "Giờ Mão là lúc mặt trời mọc." Ở Bắc Kinh mùa đông mặt trời mọc đầu giờ Thìn; mùa hè mọc giữa giờ Dần.
  • "Mấy rồng trị thuỷ là đoán mưa nhiều hay ít." Sách chỉ ghi cách đếm: ngày Thìn đầu tiên sau Tết là thứ mấy; không ghi lời đoán.

Ghi nhớ nhanh quyển 12:

MụcMột câu để nhớ
Lời đề"Chức coi việc trời, trước hết trọng khí hậu"
Tự ĐiểnĐông chí tế trời, hạ chí tế đất, xuân phân tế mặt trời, thu phân tế mặt trăng
Xuân NgưuTrâu đất là cuốn lịch: đầu theo can năm, thân theo chi năm, bụng theo nạp âm
Câu MangGià, trẻ theo chi năm; đứng trước, ngang, sau trâu theo lập xuân so với Tết
Kiến và TướngKiến là chuôi Đẩu theo tiết; Tướng là mặt trời theo trung khí; đối nhau thành lục hợp
Mặt trời mọcĐông chí ở Thìn, hạ chí ở Dần, xuân thu phân ở chính đông
Mông ảnhMặt trời dưới chân trời 18° thì hết sáng

Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 12 "Công Quy 1", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài dịch lời đề và các đoạn chính của tám mục; bảng giờ mặt trời mọc lặn cho từng 5 độ hoàng kinh, danh sách đầy đủ các lễ tế và 72 hậu chỉ trích phần tiêu biểu. Quy đổi khắc sang giờ theo hệ 96 khắc một ngày đêm của lịch Thanh (1 khắc 15 phút). Số liệu góc mặt trời mọc ở Hà Nội, TP.HCM do Phong Thuỷ Liên Hoa tính thêm, không có trong sách. Hiệu đính: bản chép lẫn 己 với 巳 ở "戊巳年", "己午年", "己亥日", "處暑己宮", bài sửa theo văn mạch (戊己, 巳午, 巳亥, 巳宮); chữ dị thể 㸃, 隂, 𤣥 đổi thành 點, 陰, 玄. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.

Bài trước: Quyển 11 · Dụng Sự: chọn ngày theo từng việc
Bài sau: Quyển 13 · Công Quy 2: năm canh, trung tinh và 28 tú

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

  • Trạch Cát Liên Hoa: tra ngày tiết khí, nguyệt kiến, nguyệt tướng của từng tháng.
  • La Kinh Liên Hoa: đặt hướng nhà và xem phương Thìn, Dần, Thân, Tuất nơi mặt trời mọc lặn theo mùa.
  • Lập Cục Pháp: định cục bằng hình trước khi chọn ngày.

Bài liên quan

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Muốn học trạch nhật từ gốc thiên văn, tiết khí, nguyệt kiến, nguyệt tướng đến cách đón nắng cho nhà ở, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Quyển 12 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷十二論何事?

Quyển 12 là Công Quy 1: lịch tế lễ triều đình, Xuân Ngưu Kinh, các ngày lễ tiết, 72 hậu, mặt trời qua cung (nguyệt tướng), giờ mặt trời mọc lặn, độ dài ngày đêm, phương mặt trời mọc lặn và mông ảnh, tính cho kinh đô Bắc Kinh.

Nguyệt kiến và nguyệt tướng khác nhau thế nào? – 月建月將何別?

Nguyệt kiến là chuôi sao Bắc Đẩu, đổi theo tiết khí và chạy thuận Dần, Mão, Thìn; nguyệt tướng là mặt trời, đổi theo trung khí và chạy nghịch Hợi, Tuất, Dậu. Kiến và tướng của cùng một tháng luôn là cặp lục hợp.

Trâu xuân và thần Câu Mang dùng để làm gì? – 春牛芒神何用?

Là tượng đắp trong lễ đón xuân; màu sắc, kích thước, vị trí đứng theo can chi và nạp âm của năm và ngày lập xuân, để cả dân chúng nhìn vào biết năm ấy khí ra sao, việc đồng áng nên sớm hay muộn.

Ngày đông chí mặt trời mọc ở hướng nào? – 冬至日出何方?

Theo sách, ở Bắc Kinh ngày đông chí mặt trời mọc ở phương Thìn, lệch nam 31°18′ so với chính đông, lặn ở phương Thân; ngày hạ chí mọc ở Dần, lặn ở Tuất. Ở Việt Nam góc lệch nhỏ hơn nhưng cùng chiều.

Mấy rồng trị thuỷ tính thế nào? – 幾龍治水如何算?

Xem sau ngày mồng một Tết, ngày thứ mấy gặp ngày Thìn đầu tiên thì gọi là mấy rồng trị thuỷ. Đây là phép đếm trên vòng can chi, sách không kèm lời đoán mưa nắng.

Từ khoá: ["hiệp kỷ biện phương thư" · "chọn ngày phong thủy" · "trạch nhật" · "công quy" · "xuân ngưu kinh" · "bảy mươi hai hậu" · "nguyệt tướng" · "tiết khí"]

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…