Phân khu chức năng đại đô thị theo phong thủy: ở, làm, học, sản xuất và nghỉ

Trong một ngôi nhà, phong thuỷ dạy rằng phòng ngủ cần tĩnh, bếp là nơi có lửa, phòng khách là nơi đón khí, nhà vệ sinh là nơi uế khí nên đặt khuất. Đại đô thị cũng giống một ngôi nhà rất lớn: có nơi để ở, nơi để làm việc, nơi buôn bán, nơi sản xuất, nơi chôn cất. Mỗi chức năng có bản chất khí riêng, và đặt chúng sai chỗ thì thành phố sẽ “ốm” theo những cách rất cụ thể: khu ở nằm cuối gió khói nhà máy, trường học sát trục xe tải, nghĩa trang ở đầu nguồn nước.

Theo Hình Pháp Liên Hoa, phân khu chức năng là việc đặt các khối động và tĩnh, các khối sạch và uế, vào đúng vị trí so với núi, nước và gió của vùng đất. Đây không phải chuyện chọn hướng tốt theo sao mà là đọc hình thế để mỗi khu nhận đúng loại khí nó cần và không làm hại khu bên cạnh.

Bài này tiếp nối bài 7 nguyên lý Hình Pháp cho đại đô thị. Với khu đô thị nhỏ, có bài tương tự về phân khu theo bát quái; bài này đi theo hướng khác, dựa trên động – tĩnh và núi – nước – gió.

Bản chất khí của từng loại chức năng

Chức năng	Bản chất khí	Cần gì từ hình thế
Hành chính, văn hoá trung tâm	Trang nghiêm, tụ	Đất cao vừa, có tựa, có minh đường rộng phía trước
Thương mại, dịch vụ	Động mạnh	Trên trục chính, gần cửa khí, gần điểm giao
Khu ở	Tĩnh, ổn định	Đầu gió, đầu nguồn nước, xa nguồn ồn, gần mặt nước và cây xanh
Giáo dục, y tế	Tĩnh, sạch	Đầu gió, yên tĩnh, dễ tiếp cận từ khu ở
Công nghiệp, nhà máy	Động, uế khí	Cuối gió, cuối nguồn nước, có vùng đệm xanh
Kho vận, cảng, bến xe	Động, xung	Gần cửa khí, trục giao thông lớn, tách khỏi khu ở
Nghĩa trang, xử lý chất thải	Âm, uế	Cuối gió, cuối nguồn, đất cao không ngập, có vành xanh cách ly

Hai nguyên tắc rút ra từ bảng này: tĩnh ở đầu, động ở trục, uế ở cuối. Đầu gió và đầu nguồn nước dành cho chức năng cần sạch và tĩnh; trục giao thông dành cho chức năng động; cuối gió và cuối nguồn dành cho chức năng tạo ra uế khí.

Đặt khu theo gió: đầu gió và cuối gió

Ở Việt Nam, gió mùa hè và gió mùa đông có hướng khác nhau theo vùng; mỗi thành phố cần đọc hướng gió chủ đạo của mình bằng số liệu khí tượng và quan sát thực địa. Nguyên tắc chung:

• Khu ở, trường học, bệnh viện: nằm ở phía đầu gió chủ đạo, để không khí tới họ là không khí sạch.
• Công nghiệp, xử lý rác, nhà máy điện: nằm ở phía cuối gió, có dải cây xanh cách ly đủ rộng.
• Hành lang gió: giữ các trục sông, đại lộ có cây làm đường dẫn gió mát vào lõi, không xây tường cao tầng chắn ngang.

Đặt khu theo nước: đầu nguồn và cuối nguồn

Thủy mạch không chỉ là cảnh quan mà là hệ thống cấp và thoát của thành phố. Theo Hình Pháp, nước đến mang khí sạch, nước đi mang khí uế. Vì vậy:

1. Nguồn cấp nước, khu ở, khu sinh thái đặt phía thượng nguồn.
2. Khu công nghiệp, trạm xử lý nước thải, bãi rác đặt phía hạ nguồn, có hệ thống xử lý trước khi xả.
3. Không đặt nghĩa trang, bãi rác trên vùng đất ngập hoặc vùng cấp nước ngầm.
4. Khu ở ven sông nên ở đoạn bờ bồi, nước ôm; xem bài phong thuỷ nhà ven sông.

Đặt khu theo núi và cao độ

Đất cao là nơi tựa và nơi an toàn trước lũ. Các công trình quan trọng, lâu dài (hành chính, bệnh viện lớn, trường đại học, trung tâm dữ liệu) nên ở đất cao vừa. Vùng trũng giữ lại làm hồ điều hoà, công viên, nông nghiệp đô thị. Khu ở mật độ cao không nên đặt vào vùng trũng nhất dù đất ở đó rẻ.

Quan hệ giữa các khu: vùng đệm và chuyển tiếp

Trong nhà, giữa phòng khách và phòng ngủ có hành lang; giữa bếp và phòng thờ có khoảng cách. Trong đô thị cũng cần vùng đệm giữa các khu có bản chất khí khác nhau.

• Khu ở – khu thương mại: chuyển tiếp bằng khu hỗn hợp thấp tầng, phố đi bộ, chợ dân sinh.
• Khu ở – công nghiệp: dải cây xanh cách ly, mặt nước, khu kho thấp tầng làm đệm; không cho khu ở bám sát tường nhà máy.
• Khu ở – trục giao thông lớn: dải cây, đường gom, công trình thương mại chắn phía ngoài.
• Trường học – trục xe tải: không cho trường học có cổng mở ra trục xe tải, kho vận.
• Nghĩa trang – khu ở: vành cây xanh dày, mặt nước; khoảng cách theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.

Vùng đệm là thứ thường bị cắt đầu tiên khi quỹ đất khan hiếm. Nhưng thiếu nó, các khu chức năng va vào nhau, khí lẫn lộn, và chi phí xã hội về sau (ô nhiễm, tắc đường, tranh chấp) lớn hơn nhiều so với giá trị đất tiết kiệm được.

Khu hỗn hợp: động và tĩnh trong cùng một khu

Đô thị hiện đại khuyến khích khu hỗn hợp: nhà ở trên, cửa hàng dưới, văn phòng xen kẽ. Hình Pháp không phản đối, nhưng nhắc nguyên tắc phân tầng: động ở tầng thấp và mặt đường lớn, tĩnh ở tầng cao và phía trong; lối vào khu ở tách khỏi lối vào thương mại. Đây chính là cách tổ chức đã trình bày trong bài nhà mặt đường lớn, áp dụng ở quy mô cả khu.

Ví dụ áp dụng cho một thành phố ven sông giả định

Giả sử một thành phố nằm bên bờ trái một con sông lớn chảy từ Tây Bắc xuống Đông Nam, phía Tây Bắc có dải đồi thấp, gió mùa hè thổi từ Đông Nam lên, gió mùa đông từ Đông Bắc xuống. Áp dụng các nguyên tắc trên, sơ đồ phân khu hợp Hình Pháp sẽ như sau:

• Trung tâm hành chính, văn hoá đặt trên đất cao vừa ở bờ bồi của khúc sông, tựa dải đồi phía Tây Bắc, nhìn ra sông.
• Khu ở chính trải dọc phía thượng nguồn và hai bên trung tâm, có hành lang xanh dọc các kênh nhánh dẫn gió mát mùa hè từ sông vào.
• Trường học, bệnh viện nằm trong khu ở, đầu gió, gắn với công viên.
• Thương mại, dịch vụ dọc trục đại lộ chính nối trung tâm với cửa ngõ và ga.
• Cảng, kho vận, khu công nghiệp đặt phía hạ nguồn, cuối gió mùa hè, có dải cây xanh và mặt nước cách ly.
• Bãi rác, trạm xử lý nước thải ở hạ nguồn xa hơn, đất cao không ngập, vành cây dày.
• Vùng trũng ven sông giữ làm công viên ngập nước, hồ điều hoà, không chia lô.

Sơ đồ này không phải là mẫu cố định; mỗi thành phố có địa hình, gió và nước riêng. Nhưng nó cho thấy cách Hình Pháp chuyển những khái niệm như tựa, minh đường, nước đến, nước đi thành các quyết định quy hoạch rất cụ thể.

Những lỗi phân khu thường gặp

• Khu công nghiệp đặt ở đầu gió hoặc thượng nguồn, khu ở phía dưới chịu khói và nước thải.
• Khu ở mật độ cao được đặt vào vùng trũng sau khi lấp hồ.
• Không có vành cách ly quanh bãi rác, nghĩa trang; khu dân cư tự phát bám sát.
• Trường học, bệnh viện nằm ngay nút giao lớn, kho vận.
• Thương mại lớn đặt sâu trong khu ở, kéo dòng xe xuyên qua các ngõ yên tĩnh.
• Toàn bộ vùng đệm bị chuyển thành đất ở để tăng quỹ đất.

Quy trình đọc phân khu một đồ án

1. Xác định hướng gió chủ đạo, hướng dòng chảy, vùng cao và vùng trũng của khu vực.
2. Tô màu các khu theo bản chất khí: tĩnh, động, uế.
3. Kiểm tra: tĩnh có ở đầu gió, đầu nguồn và đất an toàn không; uế có ở cuối gió, cuối nguồn không.
4. Kiểm tra vùng đệm giữa các khu khác bản chất.
5. Kiểm tra các công trình nhạy cảm (trường, bệnh viện) so với trục xe tải, kho vận.
6. Ghi hướng thực địa bằng la kinh web Liên Hoa; phác thảo sơ đồ trong Vẽ mặt bằng Liên Hoa.

Dự án quy hoạch cần tư vấn phong thuỷ tổng thể: Thầy Vũ Giới, TP.HCM 0988 964 636.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Quy hoạch đại đô thị: 7 nguyên lý Hình Pháp
• Quy hoạch đô thị nhỏ: phân khu bát quái
• Phong thuỷ nhà xưởng · Chuyên mục Quy hoạch đại đô thị

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc chung khi phân khu đô thị theo phong thuỷ là gì?

Tĩnh ở đầu (đầu gió, đầu nguồn, đất an toàn), động ở trục (giao thông, cửa khí), uế ở cuối (cuối gió, cuối nguồn, có vành cách ly).

Khu công nghiệp nên đặt ở đâu?

Cuối hướng gió chủ đạo, hạ nguồn dòng nước, gần trục giao thông lớn, có dải cây xanh và mặt nước cách ly với khu ở.

Vì sao không nên đặt khu ở vào vùng trũng?

Vùng trũng là nơi giữ nước của thành phố; đặt khu ở mật độ cao vào đó vừa mất chỗ thoát lũ vừa khiến cư dân chịu ngập.

Vùng đệm giữa các khu có cần thiết không?

Rất cần; thiếu vùng đệm thì khí các khu lẫn lộn, gây ô nhiễm, ồn và xung đột sử dụng đất về lâu dài.

Khu hỗn hợp có trái phong thuỷ không?

Không, nếu phân tầng đúng: động ở tầng thấp và mặt đường, tĩnh ở tầng cao và phía trong, lối vào khu ở tách riêng.