Một đại đô thị là cơ thể sống khổng lồ: hàng triệu người, hàng nghìn km đường, hàng trăm km sông kênh, hàng chục khu chức năng. Khi bàn phong thuỷ ở quy mô này, không thể dùng cách xem hướng cửa của một ngôi nhà. Phải quay về gốc của Hình Pháp: đọc núi, đọc nước, đọc dòng khí của cả một vùng đất, rồi xem thành phố đã được đặt vào đó ra sao.
Lịch sử cho thấy những kinh đô, thành phố lâu bền thường được chọn đất và tổ chức rất kỹ. Kinh thành Huế tựa núi Ngự Bình, nhìn ra sông Hương; Thăng Long nằm trong vòng tay sông Hồng và hệ hồ đầm; Gia Định – Sài Gòn mọc trên vùng đất cao giữa mạng sông rạch. Phong thuỷ cổ gọi đó là “tàng phong tụ khí”: chắn gió, giữ khí. Ngày nay, khi các đô thị lớn mở rộng nhanh, nhiều nguyên lý này bị bỏ qua, và hậu quả hiện ra dưới dạng ngập lụt, ùn tắc, nóng bức, mất mặt nước.
Bài này là bài mở đầu chuyên mục Quy hoạch đại đô thị, trình bày bảy nguyên lý Hình Pháp Liên Hoa cho thành phố lớn. Với khu đô thị nhỏ và vừa, Liên Hoa đã có hai loạt bài riêng: quy hoạch đô thị nhỏ và đô thị vừa.
Nguyên lý 1: Đọc long mạch và thủy mạch của cả vùng
Một đại đô thị không đứng một mình mà nằm trong một vùng địa lý: có dãy núi phía xa, có hệ thống sông lớn, có biển hoặc đồng bằng. Hình Pháp gọi đây là “đại cục”. Trước khi bàn bất cứ khu nào, phải hiểu đại cục: núi tựa ở đâu, nước đến từ đâu và đi về đâu, gió mùa thổi từ hướng nào, vùng trũng và vùng cao nằm ở đâu.
- Long mạch: dãy núi, đồi, gò, vùng đất cao; là nơi tựa và nơi thoát lũ tự nhiên.
- Thủy mạch: sông chính, sông nhánh, kênh rạch, hồ đầm; là nơi dẫn khí, thoát nước, giao thương.
- Phong: hướng gió mùa và gió bão; quyết định nơi cần chắn, nơi cần mở.
Các quyết định lớn như hướng mở rộng thành phố, vị trí trung tâm hành chính, khu công nghiệp, sân bay, nên thuận với đại cục: mở rộng về phía đất cao, tránh lấp vùng trũng giữ nước, đặt công nghiệp cuối hướng gió và cuối dòng nước.
Nguyên lý 2: Lõi và vành – thành phố có trung tâm và có biên
Theo Hình Pháp, khí cần một nơi để tụ (lõi) và một vòng bao để giữ (vành). Đô thị lớn khoẻ mạnh có lõi lịch sử, lõi hành chính, lõi thương mại rõ ràng và có những vành đai tự nhiên hoặc nhân tạo: vành sông, vành cây xanh, vành đường. Đô thị lan tràn không lõi không vành thì khí tán, người dân phải đi rất xa cho mọi nhu cầu.
| Thành phần | Vai trò Hình Pháp | Ví dụ hình thái |
|---|---|---|
| Lõi trung tâm | Huyệt, nơi khí tụ đặc nhất | Khu phố cổ, quảng trường, trung tâm hành chính |
| Vành trong | Thành, giữ khí cho lõi | Sông, hồ, đường vành đai thứ nhất có cây xanh |
| Vùng giữa | Thân, nơi khí phân bố đều | Các khu dân cư, khu hỗn hợp |
| Vành ngoài | Hộ sa, chắn và lọc | Hành lang xanh, vùng nông nghiệp, rừng ven đô |
Nguyên lý 3: Trục chính và điểm tụ
Một đại đô thị cần vài trục khí chính rõ ràng: trục sông, trục đại lộ nghi lễ, trục thương mại. Mỗi trục phải có điểm đầu (cửa ngõ) và điểm cuối (điểm tụ). Trục không điểm tụ là trục chảy mãi, khí đi qua mà không ở lại. Chi tiết về trục khí đã có trong chuyên mục Trục khí đô thị và bài trục khí đô thị là gì.
Trong quy hoạch đại đô thị, điểm tụ thường là: quảng trường trung tâm, công viên lớn, hồ lớn, khu công trình văn hoá. Đặt những công trình này đúng điểm cuối của trục chính là cách cổ điển và hiệu quả nhất để giữ khí cho thành phố.
Nguyên lý 4: Đa trung tâm – nhiều huyệt nhỏ quanh huyệt lớn
Khi thành phố vượt quá vài triệu dân, một lõi duy nhất sẽ quá tải: mọi dòng người dồn về một điểm, giao thông tắc nghẽn, khí xung ở lõi và khí yếu ở vùng ngoài. Hình Pháp có hình ảnh “một long nhiều huyệt”: trên một mạch núi dài có nhiều điểm tụ khí. Áp dụng vào đô thị, đó là mô hình đa trung tâm: mỗi vùng có lõi riêng với đầy đủ việc làm, trường học, chợ, công viên, nối với lõi chính bằng trục giao thông công cộng.
- Mỗi trung tâm vùng nên nằm ở chỗ đất cao, có mặt nước hoặc công viên làm minh đường.
- Trung tâm vùng nối với lõi chính bằng trục giao thông công cộng, không chỉ bằng đường ô tô.
- Khoảng giữa các trung tâm giữ lại hành lang xanh, mặt nước, không lấp kín.
Nguyên lý 5: Phân tầng mật độ và chiều cao
Trong Hình Pháp, núi cao làm tựa ở phía sau, đồi thấp hơn ở hai bên, đất bằng ở phía trước. Áp vào đô thị, chiều cao công trình nên tạo thành một “dáng núi” hợp lý: cao ở lõi và các trung tâm, thấp dần ra ven sông, ven công viên, để không che chắn minh đường và không tạo các bức tường chắn gió.
- Ven sông, ven hồ lớn: công trình thấp hoặc lùi xa, để nhiều người cùng được hưởng mặt nước.
- Khu cao tầng: tập trung theo cụm, có khe gió giữa các cụm, không xây thành dải tường liên tục chắn hướng gió mùa hè.
- Khu phố cổ, di sản: giữ chiều cao thấp, làm “minh đường văn hoá” cho thành phố.
Nguyên lý 6: Giữ mặt nước và hành lang xanh
Mặt nước và cây xanh là phổi và thận của đại đô thị. Theo Hình Pháp, chúng vừa là nơi tụ khí, vừa là nơi điều hoà âm dương giữa khối bê tông nóng và không gian mát. Theo kỹ thuật, chúng giữ nước mưa, giảm ngập, giảm đảo nhiệt.
- Không lấp vùng trũng giữ nước tự nhiên: hồ, đầm, ruộng trũng là nơi thành phố gửi nước khi mưa lớn; lấp chúng là chuyển nước sang nhà dân.
- Giữ sông, kênh hở: không cống hoá các dòng chảy chính; nếu đã cống hoá, cân nhắc mở lại khi cải tạo.
- Hành lang xanh liên tục: nối công viên, ven sông, ven kênh thành mạng lưới để gió và người đi xuyên qua thành phố.
Chi tiết hơn về mặt nước có trong chuyên mục Cảnh quan thủy mạch.
Nguyên lý 7: Mở đúng cửa khí cho thành phố
Cửa khí của đại đô thị là nơi người và hàng hoá đi vào: cửa ngõ đường bộ, ga đường sắt, cảng, sân bay. Hình Pháp ưa cửa khí rõ ràng, có không gian đón (quảng trường ga, công viên cửa ngõ) và dẫn khí vào lõi bằng một trục đẹp. Cửa ngõ chỉ là nút giao chằng chịt, kho bãi lộn xộn thì khí vào đã loạn ngay từ đầu.
Áp dụng bảy nguyên lý khi đánh giá một đồ án
| Câu hỏi kiểm tra | Nguyên lý |
|---|---|
| Đồ án có bản đồ đại cục núi, sông, gió, vùng trũng không? | 1 |
| Lõi trung tâm và các vành có rõ không? | 2 |
| Mỗi trục chính có điểm tụ không? | 3 |
| Có trung tâm vùng đủ chức năng và nối bằng giao thông công cộng không? | 4 |
| Chiều cao có thấp dần ra phía nước và có khe gió không? | 5 |
| Diện tích mặt nước, vùng trũng có được giữ không? | 6 |
| Cửa ngõ có không gian đón và trục dẫn vào không? | 7 |
Với người dân và nhà đầu tư, bảy câu hỏi này cũng giúp đọc một khu vực đang phát triển: khu nào nằm gần điểm tụ, khu nào nằm trên trục, khu nào sẽ bị lấp mặt nước và có nguy cơ ngập.
Phong thuỷ đô thị không phải là chuyện linh vật
Ở quy mô thành phố, đôi khi người ta nói tới chuyện đặt tượng, cột, công trình “trấn yểm” ở những vị trí đặc biệt. Liên Hoa không theo hướng đó. Phong thuỷ đô thị trong học thuật Liên Hoa là đọc hình thế tự nhiên và tổ chức không gian sao cho khí lưu thông, tụ đúng chỗ, con người sống khoẻ và an toàn. Mọi biểu tượng đô thị nên được nhìn như công trình văn hoá và cảnh quan, không phải công cụ trấn yểm.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web – ghi hướng trục, hướng sông và hướng gió tại thực địa.
- Vẽ mặt bằng 2D–3D – phác thảo sơ đồ lõi, vành, trục cho khu vực nghiên cứu.
- Lập cục pháp – phân tích từng khu chức năng sau khi đã đọc đại cục.
Bài liên quan
- Quy hoạch khu đô thị theo phong thuỷ
- Đô thị vừa: định nghĩa và khung phong thuỷ
- Phong thuỷ dự án quy hoạch · Kiến trúc phong thuỷ · Chuyên mục Quy hoạch đại đô thị
Câu hỏi thường gặp
Phong thuỷ có áp dụng được cho cả một thành phố không?
Có, qua Hình Pháp: đọc núi, nước, gió của cả vùng (đại cục), rồi tổ chức lõi, vành, trục và điểm tụ cho phù hợp.
Vì sao đại đô thị nên đa trung tâm?
Một lõi duy nhất sẽ quá tải, khí xung ở lõi và yếu ở ngoài; nhiều trung tâm vùng giúp khí phân bố đều và giảm di chuyển.
Lấp hồ, ao để xây dựng có ảnh hưởng gì?
Mất nơi giữ nước và điểm tụ khí; nước mưa chuyển sang đường phố và nhà dân, gây ngập và nóng hơn.
Chiều cao công trình nên phân bố thế nào?
Cao ở lõi và trung tâm vùng, thấp dần ra phía sông hồ, có khe gió giữa các cụm cao tầng.
Có cần công trình trấn yểm cho thành phố không?
Không. Liên Hoa xem phong thuỷ đô thị là tổ chức không gian theo hình thế tự nhiên, không phải đặt vật trấn.
