Phong cách nhiệt đới hiện đại: vật liệu, che nắng, thông gió đúng cách

Phong cách nhiệt đới hiện đại xuất hiện ngày càng nhiều trên các mẫu nhà phố, nhà vườn và biệt thự nghỉ dưỡng: mái đua sâu, lam gỗ hoặc lam bê tông, gạch thông gió, cây xanh len vào trong nhà, mặt nước sát hiên. Nó được ưa chuộng vì vừa mang hơi thở đương đại, vừa có vẻ mát mẻ, gần gũi với khí hậu Việt Nam. Tuy vậy, nhiều công trình chỉ học được vẻ ngoài – đắp lam trang trí, trồng cây trong phòng kín – mà bỏ quên chức năng che nắng, thông gió vốn là cốt lõi của phong cách này.

Trang đã có bài về kiến trúc nhiệt đới Việt Nam nói chung, đi từ khí hậu, nhà truyền thống đến các nguyên tắc thích ứng. Bài này tập trung vào phong cách nhiệt đới hiện đại như một ngôn ngữ thiết kế cụ thể: nhận diện nó qua những đặc điểm nào, chọn vật liệu gì, làm che nắng và thông gió ra sao cho đúng, và nhìn nó qua lăng kính phong thuỷ của Liên Hoa.

Điểm gặp nhau giữa phong cách nhiệt đới hiện đại và Hình Pháp rất rõ: cả hai đều coi trọng việc dẫn khí, đón sáng, giữ âm dương cân bằng. Một ngôi nhà mát tự nhiên, sáng dịu, có cây có nước đúng chỗ là ngôi nhà mà khí sống động và người ở thấy dễ chịu. Ngược lại, một ngôi nhà nhiệt đới làm sai – cây úng trong phòng kín, nước đọng sau nhà, lam che hết ánh sáng – lại sinh ẩm thấp, âm khí nặng.

Nhận diện phong cách nhiệt đới hiện đại

Có thể nhận ra phong cách nhiệt đới hiện đại qua sáu đặc điểm. Một công trình không cần có đủ cả sáu, nhưng thường có ít nhất bốn.

Đặc điểm	Biểu hiện	Chức năng thật
Mái đua sâu	Mái bằng hoặc mái dốc vươn xa khỏi tường, độ vươn tính theo hướng nắng và chiều cao cửa	Che nắng xiên và mưa hắt cho tường, cửa
Lớp vỏ thứ hai	Lam gỗ, lam nhôm, gạch thông gió, lưới cây leo đặt cách cửa kính	Lọc nắng, giữ riêng tư, vẫn cho gió đi qua
Thông gió xuyên phòng	Cửa đối diện nhau, giếng trời, ô thoáng cao	Tạo dòng gió và hút khí nóng lên trên
Cây xanh và mặt nước	Sân trong, bồn cây ban công, hồ nước sát hiên	Làm mát vi khí hậu, tạo bóng râm
Vật liệu tự nhiên, thô mộc	Gỗ, đá, gạch nung, bê tông để trần, mây tre	Ít hấp nhiệt, già đi đẹp theo thời gian
Ranh giới trong – ngoài mờ	Hiên rộng, cửa xếp mở toàn phần, phòng khách nối sân	Mở rộng không gian sống ra ngoài trời

Khác với kiến trúc nhiệt đới truyền thống (nhà rường, nhà ba gian mái ngói), phong cách nhiệt đới hiện đại dùng khối hình học đơn giản, kết cấu bê tông cốt thép, kính lớn và đường nét gọn. Nó kế thừa tinh thần thích ứng khí hậu nhưng diễn đạt bằng ngôn ngữ đương đại.

Vật liệu: chọn theo khí hậu, không chỉ theo hình ảnh

Vật liệu quyết định ngôi nhà có thật sự mát và bền không. Một vài lựa chọn phổ biến và lưu ý khi dùng:

Gỗ và vật liệu giả gỗ

Gỗ cho cảm giác ấm và tự nhiên, rất hợp với lam, trần hiên, cửa. Nhưng gỗ tự nhiên ngoài trời ở khí hậu nóng ẩm cần xử lý chống mối mọt, chống tia cực tím và bảo dưỡng định kỳ. Với lam ngoài trời, nhiều công trình chọn nhôm vân gỗ hoặc gỗ nhựa composite để giảm bảo dưỡng; gỗ thật dành cho phần trong nhà hoặc dưới mái che.

Gạch nung, gạch thông gió

Gạch thông gió (gạch bông gió) là chi tiết đặc trưng, vừa lọc nắng vừa cho gió qua. Khi dùng cần tính hướng mưa: mảng gạch thông gió ở hướng mưa hắt sẽ cho nước tạt vào trong. Gạch nung trần cần chống rêu bằng lớp phủ phù hợp.

Bê tông trần và đá

Bê tông để trần, đá tự nhiên tạo vẻ thô mộc, khối vững. Tuy vậy, tường bê tông dày hướng tây sẽ tích nhiệt và toả nóng về đêm nếu không được che. Đá lát sân nên chọn loại nhám, không bóng, để tránh trơn trượt khi mưa và giảm chói.

Kính

Kính lớn là đặc trưng của sự hiện đại, nhưng trong phong cách nhiệt đới, kính luôn phải nằm sau một lớp che: mái đua, lam hoặc cây. Kính phơi thẳng ra nắng là cách nhanh nhất biến ngôi nhà thành nhà kính.

Theo ngũ hành, phong cách nhiệt đới hiện đại thường thiên về Mộc (gỗ, cây) và Thổ (gạch, đá, bê tông), có Thuỷ ở mặt nước. Đây là tổ hợp cân bằng và ấm áp. Cần tránh lạm dụng kim loại sáng bóng và kính phản quang, vì chúng làm mất tinh thần tự nhiên và tăng chói.

Che nắng: mái đua, lam và cây theo từng hướng

Không phải hướng nào cũng che nắng giống nhau. Nắng từ phía đông và tây chiếu xiên thấp, khó che bằng mái; nắng từ phía nam (ở Việt Nam) chiếu cao hơn vào mùa hè, mái đua che tốt. Vì vậy phong cách nhiệt đới hiện đại thường kết hợp nhiều lớp.

• Hướng tây: nắng chiều gắt nhất. Ưu tiên tường đặc, ít cửa; nếu cần cửa thì dùng lam đứng dày, cây tán rộng hoặc lớp gạch thông gió. Đây cũng là hướng nên đặt cầu thang, vệ sinh, kho làm lớp đệm nhiệt.
• Hướng đông: nắng sáng dịu hơn, có thể mở cửa nhiều hơn nhưng vẫn cần lam hoặc rèm cho phòng ngủ.
• Hướng nam: mái đua ngang và ô văng che hiệu quả; đây là hướng đón gió mát mùa hè ở nhiều vùng, nên mở cửa lớn.
• Hướng bắc: ít nắng trực tiếp, ánh sáng đều, thích hợp cửa kính lớn cho phòng làm việc; ở miền Bắc cần lưu ý gió lạnh mùa đông.

Lam che nắng cần tính khoảng cách nan và góc xoay để vẫn lấy được ánh sáng. Lam quá dày khiến trong nhà tối, phải bật đèn ban ngày – điều này đi ngược cả mục tiêu tiết kiệm năng lượng lẫn nguyên lý dương khí của phong thuỷ. Một phép thử đơn giản: đứng trong phòng giữa trưa, nếu vẫn đọc sách được mà không bật đèn và không thấy nắng chiếu thẳng vào người, lớp lam đã ổn.

Về phong thuỷ, lớp vỏ thứ hai còn có tác dụng như một tấm bình phong mềm: che bớt sát khí từ góc nhọn, cột điện, đường đâm thẳng, mà không chặn hẳn khí. Đây là cách xử lý bằng kiến trúc mà Liên Hoa luôn ưu tiên hơn là treo vật phẩm.

Thông gió xuyên phòng và giếng trời

Phong cách nhiệt đới hiện đại sống nhờ gió. Nguyên tắc chính là tạo đường gió vào – ra rõ ràng và dùng hiệu ứng ống khói để hút khí nóng lên cao.

1. Cửa vào và cửa ra: mỗi phòng nên có ít nhất hai mặt mở, tốt nhất là đối diện hoặc chéo nhau. Cửa đón gió đặt thấp hơn, cửa thoát đặt cao hơn.
2. Giếng trời: với nhà phố, giếng trời ở giữa hoặc cuối nhà vừa lấy sáng vừa làm ống hút gió. Mái giếng trời cần có khe thoát khí, không bịt kín.
3. Ô thoáng cao: đặt ô thoáng phía trên cửa đi, sát trần để khí nóng thoát. Kích thước ô thoáng có thể tra theo thước 52,2 như các lỗ thông thuỷ khác.
4. Tránh gió xuyên thẳng: đường gió tốt không có nghĩa là mở thẳng từ cửa trước ra cửa sau. Theo Hình Pháp, khí đi thẳng thì không tụ; nên để đường gió hơi lượn, qua sân trong hoặc vách lam.

Chi tiết kỹ thuật về thông gió đã có trong bài thông gió tự nhiên nhà ở trên trang. Điểm cần nhấn ở đây là: trong phong cách nhiệt đới hiện đại, thông gió không phải chi tiết phụ mà là trục thiết kế. Bố cục phòng, vị trí cầu thang, giếng trời đều nên được quyết định cùng lúc với đường gió.

Cây xanh và mặt nước: đặt đúng chỗ để không thành ẩm thấp

Cây và nước làm nên chất "nhiệt đới", nhưng cũng là nguồn ẩm, côn trùng và chi phí bảo dưỡng. Một vài nguyên tắc:

• Cây trong nhà chỉ đặt ở nơi có ánh sáng trời và thông gió – sân trong, dưới giếng trời, ban công. Cây trong phòng kín, thiếu sáng sẽ úng và sinh mùi.
• Bồn cây trên mái, ban công phải có chống thấm và thoát nước tốt; thấm dột từ bồn cây là lỗi rất phổ biến.
• Mặt nước nên ở phía trước hoặc bên cạnh nhà, nơi có nắng, nước được lưu thông và lọc. Theo Hình Pháp, nước tụ phía trước (minh đường) là cát; nước đọng sau nhà, dưới cầu thang hay trong góc tối là điều nên tránh.
• Cây lớn không trồng sát móng hoặc chắn ngay trước cửa chính; giữ khoảng thoáng cho lối vào.

Khi cây và nước được đặt đúng chỗ, chúng vừa làm mát vài độ cho vi khí hậu quanh nhà, vừa tạo cảm giác thư thái. Đó là sinh khí mà phong thuỷ mong muốn, không cần đến tiểu cảnh phức tạp hay vật phẩm đắt tiền.

Áp dụng theo từng loại nhà

Nhà phố

Với nhà phố mặt tiền hẹp, lớp vỏ thứ hai ở mặt tiền là chi tiết quan trọng nhất: một mảng lam hoặc gạch thông gió đặt cách cửa kính, kết hợp ban công trồng cây. Bên trong, giếng trời giữa nhà gánh vai trò lấy sáng và hút gió. Cầu thang đặt cạnh giếng trời để tận dụng luồng khí đi lên.

Nhà vườn

Nhà vườn có lợi thế đất rộng, có thể làm hiên sâu, sân trong và mặt nước phía trước. Khối nhà nên trải theo chiều đón gió chủ đạo, các phòng xếp thành dãy mỏng để gió xuyên qua dễ dàng. Mái dốc đua xa kết hợp trần thông gió giúp giảm nhiệt mái đáng kể.

Biệt thự

Biệt thự cho phép phối hợp đầy đủ sáu đặc điểm: mái đua, lam, sân trong, hồ nước, vật liệu tự nhiên, ranh giới trong – ngoài mờ. Rủi ro lớn nhất ở biệt thự là quá nhiều kính và hồ bơi đặt sai vị trí. Hồ bơi nên nằm ở phía trước hoặc bên cạnh, không ép sát sau lưng nhà.

Những lỗi khi chỉ học vẻ ngoài của phong cách

Từ thực tế tư vấn, có một số lỗi lặp lại ở các ngôi nhà gắn mác nhiệt đới hiện đại:

• Lam gắn sát kính, không có khe thoáng, khiến nhiệt vẫn truyền vào trong.
• Mái đua đẹp ở mặt tiền nhưng mặt tây lại để kính trơn không che.
• Gạch thông gió đặt ở hướng mưa hắt, nước tạt vào cầu thang.
• Cây trồng trong phòng khách kín điều hoà, chết sau vài tháng.
• Hồ nước làm sau nhà, thiếu nắng, rêu và muỗi.
• Gỗ thật ngoài trời không xử lý, cong vênh sau một mùa mưa.

Những lỗi này đều có thể tránh nếu thiết kế bắt đầu từ khí hậu và hướng nắng của chính khu đất, rồi mới đến hình thức. Gia chủ đang tìm mẫu có thể tham khảo kho mẫu nhà, rồi đưa phương án cho kiến trúc sư điều chỉnh theo hướng thực tế. Tại Hà Nội, KTS Vũ Minh (0917 798 886) hỗ trợ phần kiến trúc và dự toán; tại TP.HCM, Thầy Vũ Giới (0988 964 636) tư vấn phong thuỷ.

Bài liên quan

• Kiến trúc nhiệt đới Việt Nam: thích ứng nắng, gió, mưa và phong thuỷ
• Thông gió tự nhiên nhà ở
• Ánh sáng tự nhiên trong nhà ở

Câu hỏi thường gặp

Phong cách nhiệt đới hiện đại có hợp nhà phố hẹp không?

Có. Nhà phố có thể áp dụng qua giếng trời, lớp lam mặt tiền, ban công cây xanh và ô thoáng cao. Không cần sân vườn lớn vẫn có được tinh thần nhiệt đới nếu đường gió và ánh sáng được tổ chức tốt.

Phong cách nhiệt đới hiện đại khác kiến trúc nhiệt đới truyền thống thế nào?

Cùng tinh thần thích ứng khí hậu, nhưng phong cách hiện đại dùng khối hình học đơn giản, bê tông, kính và lam, thay vì mái ngói dốc và kết cấu gỗ truyền thống.

Lam che nắng có làm nhà tối không?

Có nếu lam quá dày hoặc gắn sai hướng. Cần tính khoảng cách nan và góc xoay theo hướng nắng để vẫn lấy được ánh sáng đủ đọc sách giữa ngày.

Đặt hồ nước ở đâu là hợp phong thuỷ?

Ưu tiên phía trước hoặc bên cạnh nhà, nơi có nắng và nước được lưu thông. Tránh hồ đọng phía sau nhà, dưới cầu thang hay trong góc tối.