Ánh sáng tự nhiên là thứ "vật liệu" rẻ nhất mà cũng quý nhất của một ngôi nhà. Không tốn tiền điện, không cần bảo trì, nhưng quyết định gần như toàn bộ cảm giác khi sống trong đó: sáng sủa hay u ám, ấm áp hay lạnh lẽo, rộng rãi hay bí bách. Thế nhưng ở nhiều nhà phố, nhà ống Việt Nam, ánh sáng tự nhiên lại là thứ bị hy sinh đầu tiên khi tối ưu diện tích sử dụng.
Kiến trúc hiện đại xem ánh sáng tự nhiên là một nguyên lý thiết kế cốt lõi, đi cùng thông gió, công năng và tiết kiệm năng lượng. Phong thuỷ, theo cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, cũng đặt ánh sáng vào trung tâm: ánh sáng là dương khí, là sinh khí; một căn nhà thiếu sáng thường ẩm, bí và khiến người sống trong đó mệt mỏi. Hai cách nhìn ấy gặp nhau ở cùng một kết luận: thiết kế ánh sáng đúng từ đầu quan trọng hơn mọi vật phẩm trang trí về sau.
Bài viết này trình bày cách đưa ánh sáng tự nhiên vào nhà ở theo nguyên lý kiến trúc hiện đại kết hợp phong thuỷ khí: hiểu hướng nắng ở Việt Nam, bố trí cửa sổ, giếng trời, xử lý nắng gắt, và những lỗi thường gặp. Bài thuộc cụm Kiến Trúc của Liên Hoa.
Vì sao ánh sáng tự nhiên là nền tảng của ngôi nhà
Về mặt kiến trúc, ánh sáng tự nhiên giúp giảm điện chiếu sáng ban ngày, cải thiện sức khoẻ thị giác, giữ nhịp sinh học ổn định và làm không gian trông rộng hơn. Ánh nắng chiếu vào nhà còn giúp hong khô, hạn chế ẩm mốc, nhất là trong mùa nồm ở miền Bắc.
Về mặt phong thuỷ, học thuật Liên Hoa coi Hình Pháp là gốc: bố cục nhà, đường khí, ánh sáng và lối đi quyết định chất lượng sống. Ánh sáng là biểu hiện rõ nhất của dương khí. Một phòng khách sáng sủa khiến người ta muốn ngồi lại, một phòng ngủ có ánh sáng sáng sớm giúp thức dậy dễ dàng, một bếp sáng giúp nấu nướng sạch sẽ. Ngược lại, một góc nhà tối quanh năm thường trở thành nơi chất đồ, ẩm thấp, và dần bị bỏ quên.
Ánh sáng tốt không có nghĩa là càng nhiều càng tốt. Nắng gắt chiếu thẳng gây nóng, chói, làm bạc màu đồ đạc. Mục tiêu của thiết kế là ánh sáng đủ, đều, dịu, và kiểm soát được.
Hiểu hướng nắng ở Việt Nam trước khi thiết kế
Việt Nam nằm hoàn toàn ở Bắc bán cầu, trong vùng nhiệt đới. Mặt trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây, và vào giữa trưa thì nằm ở phía nam hoặc gần đỉnh đầu tuỳ mùa và tuỳ vĩ độ. Từ đặc điểm đó có thể rút ra một số nguyên tắc chung:
| Hướng mặt nhà, cửa sổ | Đặc điểm ánh sáng | Gợi ý xử lý |
|---|---|---|
| Đông | Nắng sáng, dịu, mát | Tận dụng cho phòng ngủ, bếp; che nhẹ nếu cần |
| Nam | Ánh sáng ổn định trong ngày; mùa đông mặt trời thấp chiếu sâu hơn | Có mái đua, ô văng để che nắng trưa mùa hè |
| Tây | Nắng chiều gắt, nóng, chiếu xiên sâu vào nhà | Hạn chế cửa lớn; dùng lam đứng, cây xanh, tường dày, rèm |
| Bắc | Ánh sáng tán xạ đều, ít nắng trực tiếp | Hợp phòng làm việc; miền Bắc lưu ý gió lạnh mùa đông |
Đây là các nguyên tắc chung, còn thực tế mỗi khu đất phụ thuộc nhà bên cạnh, cây lớn, độ cao công trình xung quanh. Trước khi chốt mặt bằng, nên quan sát khu đất vào buổi sáng và buổi chiều, hoặc dùng la kinh để xác định chính xác hướng các mặt nhà. Quý vị có thể dùng la kinh web Liên Hoa để đo hướng.
Các giải pháp đưa ánh sáng tự nhiên vào nhà
Cửa sổ: vị trí quan trọng hơn kích thước
Một cửa sổ đặt cao gần trần đưa ánh sáng vào sâu hơn một cửa sổ cùng kích thước đặt thấp. Cửa sổ ở hai mặt đối diện hoặc hai mặt kề nhau cho ánh sáng đều hơn so với chỉ một mặt. Với diện tích cửa sổ, một số tài liệu thiết kế dùng mức tham khảo thường dùng là diện tích cửa lấy sáng bằng khoảng một phần tám đến một phần năm diện tích sàn phòng; đây chỉ là mức tham khảo để định hướng, không phải con số bắt buộc, và cần điều chỉnh theo hướng nắng, độ sâu phòng.
Về kích thước thông thuỷ cửa sổ, ô thoáng, quý vị có thể đối chiếu thước Lỗ Ban 52,2 ngay trên bản vẽ để vừa đủ sáng vừa hợp phong thuỷ.
Giếng trời: lá phổi của nhà phố
Với nhà phố sâu, hai bên giáp nhà hàng xóm, giếng trời gần như là giải pháp duy nhất để đưa ánh sáng vào giữa nhà. Giếng trời đặt ở giữa hoặc cuối nhà, kết hợp cầu thang, giúp ánh sáng rơi xuống nhiều tầng. Nên có mái che mưa, lam hoặc kính có lớp cản nhiệt để tránh nóng. Đọc thêm bài giếng trời nhà phố.
Thông tầng, vách kính và ô thoáng
Khoảng thông tầng ở phòng khách, vách kính giữa các phòng, ô thoáng phía trên cửa đi giúp ánh sáng "chảy" từ phòng sáng sang phòng tối. Đây là cách xử lý hiệu quả cho phòng nằm giữa nhà không có tường ngoài.
Bề mặt phản xạ
Tường màu sáng, trần trắng, sàn sáng màu giúp ánh sáng phản xạ nhiều lần và lan sâu hơn. Ngược lại, tường tối màu, đồ gỗ sẫm kín tường hấp thụ ánh sáng khiến phòng tối hơn dù cửa sổ lớn.
Kiểm soát nắng gắt và nhiệt
Khí hậu nhiệt đới Việt Nam khiến bài toán ánh sáng luôn đi kèm bài toán nhiệt. Một số giải pháp kiến trúc phổ biến:
- Mái đua, ô văng, ban công: che nắng trưa cho cửa sổ hướng nam, vẫn cho ánh sáng tán xạ vào.
- Lam đứng, lam ngang: lam đứng hợp mặt đông, tây nơi nắng chiếu xiên; lam ngang hợp mặt nam.
- Mặt tiền hai lớp: lớp lam, cây xanh phía ngoài, lớp cửa kính phía trong, tạo khoảng đệm nhiệt.
- Cây xanh: cây tán rộng phía tây, giàn leo trên ban công che nắng chiều.
- Rèm hai lớp: rèm mỏng lọc sáng ban ngày, rèm dày khi cần tối.
Những giải pháp này cũng đúng với phong thuỷ: ánh sáng dịu, đều là dương khí ôn hoà; nắng gắt chiếu thẳng là dương khí quá mạnh, khiến người khó chịu, đồ đạc nhanh hỏng.
Ánh sáng theo từng không gian chức năng
- Phòng khách: cần sáng nhất, gắn với cửa chính và đường khí vào nhà. Nên có cửa sổ lớn hoặc thông tầng.
- Bếp: cần sáng để nấu nướng sạch sẽ, an toàn; đồng thời thông gió tốt. Tránh bếp hoàn toàn kín, không cửa sổ.
- Phòng ngủ: cần ánh sáng buổi sáng nhưng có khả năng che tối hoàn toàn khi ngủ. Hướng đông là lựa chọn tốt.
- Phòng thờ: sáng vừa phải, trang nghiêm, tránh nắng chiếu thẳng vào bàn thờ. Bàn thờ dùng thước 38,8.
- Phòng vệ sinh: nên có cửa sổ hoặc ô thoáng ra ngoài để vừa lấy sáng vừa thoát ẩm.
- Cầu thang: nên gắn với giếng trời hoặc cửa sổ, tránh cầu thang tối gây nguy hiểm.
Quy trình thiết kế ánh sáng cho nhà mới và nhà cải tạo
Ánh sáng tự nhiên cần được tính từ những nét vẽ đầu tiên, không phải bổ sung sau khi đã xây xong. Dưới đây là trình tự gợi ý mà đội ngũ kiến trúc Liên Hoa thường áp dụng.
- Khảo sát khu đất. Xác định hướng các mặt nhà, công trình và cây lớn xung quanh, mặt nào có thể mở cửa, mặt nào bị che.
- Đặt các không gian cần sáng vào mặt thuận lợi. Phòng khách, bếp, phòng sinh hoạt chung ưu tiên mặt có ánh sáng tốt; kho, phòng vệ sinh có thể đặt ở mặt kém hơn nhưng vẫn cần ô thoáng.
- Quyết định vị trí giếng trời, thông tầng. Với nhà phố, giếng trời thường gắn với cầu thang ở giữa nhà, chia nhà thành hai khối trước và sau đều có sáng.
- Bố trí cửa sổ và ô thoáng. Kiểm tra từng phòng xem có ít nhất một nguồn sáng tự nhiên trực tiếp hoặc gián tiếp không.
- Thiết kế che nắng. Mái đua, lam, ban công, cây xanh cho các mặt đông, tây, nam.
- Kiểm tra lại cùng nội thất. Đặt thử tủ, giường, bàn thờ trên mặt bằng để chắc chắn không che mất cửa sổ.
Với nhà cải tạo, khả năng thay đổi hạn chế hơn nhưng vẫn có nhiều cách: mở thêm ô thoáng trên cửa đi, thay cửa đặc bằng cửa kính mờ, mở một phần sàn làm thông tầng, thay mái tôn bằng tấm lấy sáng ở vị trí giếng trời cũ bị lấp, sơn lại tường, trần màu sáng. Mọi thay đổi liên quan kết cấu như mở sàn, mở tường chịu lực cần có kỹ sư kết cấu kiểm tra trước.
Những lỗi thường gặp về ánh sáng tự nhiên
- Lấp giếng trời để tăng diện tích. Thêm vài m² sàn nhưng biến cả lõi nhà thành vùng tối.
- Cửa sổ lớn hướng tây không che. Nóng, chói, phải đóng rèm cả ngày, cuối cùng vẫn bật đèn.
- Kính màu tối toàn bộ mặt tiền. Giảm nóng nhưng nhà tối quanh năm.
- Tủ cao che cửa sổ. Bố trí nội thất không tính đến cửa sổ làm mất ánh sáng đã thiết kế.
- Chỉ tính ánh sáng tầng trên cùng. Nhà nhiều tầng cần kiểm tra ánh sáng tầng 1, nơi thường tối nhất.
Cách tốt nhất để tránh những lỗi này là thử bố trí trên mặt bằng trước khi xây. App Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa cho phép vẽ cửa, phòng, xem phối cảnh 2D–3D; thư viện mẫu nhà có nhiều mặt bằng nhà phố đã bố trí giếng trời, thông tầng để tham khảo.
Cần tư vấn thiết kế ánh sáng cho căn nhà cụ thể, quý vị liên hệ KTS Vũ Minh tại Hà Nội: 0917 798 886.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- App Vẽ Mặt Bằng 2D–3D: bố trí cửa sổ, giếng trời, xem phối cảnh.
- Thư viện 550 mẫu nhà: mặt bằng có giếng trời, thông tầng.
- La kinh web: đo hướng các mặt nhà.
Bài liên quan
Câu hỏi thường gặp
Hướng nào lấy ánh sáng tự nhiên tốt nhất ở Việt Nam?
Nhìn chung, hướng đông cho nắng sáng dịu, hướng nam cho ánh sáng ổn định và dễ che nắng bằng mái đua; hướng tây cần che chắn kỹ vì nắng chiều gắt. Thực tế còn phụ thuộc công trình xung quanh.
Cửa sổ nên chiếm bao nhiêu diện tích sàn?
Một số tài liệu thiết kế dùng mức tham khảo thường dùng khoảng một phần tám đến một phần năm diện tích sàn phòng. Đây không phải con số bắt buộc; cần điều chỉnh theo hướng nắng và độ sâu phòng.
Nhà phố hai bên giáp nhà khác lấy sáng thế nào?
Dùng giếng trời, thông tầng, ô thoáng, vách kính trong nhà và bề mặt sáng màu để đưa ánh sáng vào giữa nhà.
Ánh sáng tự nhiên liên quan gì đến phong thuỷ?
Theo Liên Hoa, ánh sáng là biểu hiện của dương khí, là một trong những yếu tố gốc của Hình Pháp cùng bố cục, lối đi và đường khí. Nhà đủ sáng, ánh sáng dịu là nền tảng cho không gian sống tốt.
