Phần 2 của thiên Luận Khởi Tinh đi vào những câu hỏi thực hành khó nhất của thế quái: bát thuần quái có tồn tại không, thế quái "ký cung" xử lý thế nào, câu "Tỵ Bính nghi hướng thiên môn thượng" nghĩa là gì, 24 sơn sơn nào dùng thế được, và những cục dùng thế mà lại hỏng. Phần trước đã giới thiệu ai tinh khẩu quyết; bài này nên đọc sau bài phần 1.
Trả lời nhanh: Trong 24 sơn chỉ 13 sơn dùng thế được (Nhâm, Bính, Canh, Thân, Giáp Mão Ất, Thìn Tốn Tỵ, Sửu Cấn Dần); 11 sơn còn lại sao thế trùng với sao gốc nên thế cũng như không. Thế quái dùng ở hướng là chính: hướng có thế thì dùng hướng, hướng không có thì dùng sơn, có cả thì dùng cả. Dùng thế mà sao vẫn như cũ thì không được coi là vượng sơn vượng hướng. Kỳ diệu nhất là vận 5 Tuất sơn Thìn hướng và vận 8 Thìn sơn Tuất hướng: kiêm nhiều thì sơn hướng phi tinh chữ chữ giống nhau – vô biến hoá, vô sinh tức, táng thì hung.
"Hình pháp bất chân – lý khí vô dụng." — Thầy Vũ Giới
Bài dịch nguyên văn của Thẩm Trúc Nhưng, theo bản chấm câu và hiệu đính của Bạch Hạc Minh. Ý bàn của Bạch Hạc Minh được tóm bằng lời của người viết và ghi rõ.
Bát thuần quái và thế quái ký cung – 八純卦與替卦寄宮
Dịch nghĩa. Viên Hương Khê hỏi: phi tinh phối quái tham ngũ thác tống, không chỉ người làm địa lý chưa thấy mà người học Dịch cũng chưa thấy; chỉ Trương Tâm Ngôn trong bản sớ có tám thuần quái, bày hết chín vận 24 sơn hướng không có quẻ ấy, không biết có hay không? Ngũ Hoàng của thiên bàn gặp thế quái ký cung thì vẫn theo bàn nguyên vận chăng?
Đáp: tám thuần quái có trong thế quái – như vận 8, Thìn sơn Tuất hướng kiêm trái kiêm phải là tám thuần quái. Trạch đoán của Trọng Sơn, vận 6 Nhâm Bính kiêm Hợi Tỵ – đồ mộ tổ họ Chu – tám quốc đều là tượng quẻ; Nhâm thế Cự, thế Cự thì quái khí đã biến thành Khôn. Vì thế hào quẻ không khác hướng Nhâm Bính, mà tám quốc đều là quẻ ấy. Thế quái ký cung thì lấy sơn hướng phi tinh của trung cung làm đích (lấy sơn tinh ở trung cung làm chủ). Như vận 2 Nhâm sơn Bính hướng…
Vương Tắc Tiên ghi: vận 2 Giáp Canh dùng thế, tám quốc chữ chữ giống vận 2 Nhâm Bính hạ quái – đó cũng là cái diệu của ký cung tham biến.
"Tỵ Bính nghi hướng thiên môn thượng, Hợi Nhâm hướng đắc Tốn phong xuy" – 巳丙宜向天門上,亥壬向得巽風吹
Dịch nghĩa. Thuyết thế quái thật chiếu theo lời kinh. Kinh gọi là "kiêm Tham kiêm Phụ", Chương Trọng Sơn Trực Giải gọi là "trực đạt bổ cứu". Kinh lại nói "Tỵ Bính nên hướng lên thiên môn": Tỵ thuộc Tốn, Bính thuộc Ly, thiên môn là Càn – câu này nói Tỵ kiêm Bính thì hướng Càn được. "Hợi Nhâm hướng được gió Tốn thổi": Hợi thuộc Càn, Nhâm thuộc Khảm, Tốn thuộc gió – câu này nói Hợi kiêm Nhâm thì hướng Tốn được. Do đó mà xét: Tốn kiêm Ly được, Càn kiêm Khảm được – tức là xuất quái kiêm hướng; chỉ 4-9, 1-6, 2-7, 3-8 thì được. Thật ra đó chỉ là lời nói về vận Ngũ Hoàng.
Khí vận mỗi vận khác nhau, khí lưu hành cũng theo đó mà đổi; hợp thời thì cát, trái thời thì hung. Nếu cố chấp thuyết Ngũ Hoàng mà cho vận nào cũng vậy, cái tệ cũng như dùng tam hợp. Hai câu này lặp lại chữ "hướng", tức là trọng ở một sao đầu hướng, vì phép thế quái không ngoài việc lấy sao khởi để bổ cứu đầu hướng mà thôi.
Thẩm Tổ Miên dẫn ví dụ trong Âm trạch đoán – 沈祖綿引陰宅斷例
Dịch nghĩa. Thẩm Tổ Miên ghi: Âm trạch đoán của Trọng Sơn, đồ 16 mộ tổ Kê Trung Đường, Ngọ kiêm Tý Bính: toạ sơn ai tinh là 8, nên trên sơn phi tinh không dùng 8 mà dùng 7 nhập trung – vì tìm thế phải cầu cùng nguyên: Tý Ngọ kiêm hướng là thiên nguyên long; thiên nguyên của 8 là Cấn, "Cấn Bính Tân vị vị là Phá Quân", nên lấy 7 nhập trung; huyền không trọng khí lưu hành, Cấn thuộc dương nên thuận hành. Trên hướng ai tinh là 1, tức Nhâm, Nhâm ai Cự, nên lấy 2 nhập trung… Đồ 38 mộ tổ họ Chu, Nhâm Bính kiêm Hợi Tỵ, đồ 17 Ninh Ba phủ cơ Quý Đinh kiêm Sửu Mùi, đồ 35 mộ họ Tiền Tân Ất kiêm Dậu Mão… đều dùng thế.
Ông tổng kết: thế dùng ở hướng nhiều; cũng có khi sơn hướng cùng dùng; cũng có khi kiêm hướng mà không dùng thế. Đại để hướng có thế thì dùng hướng; hướng không có thì dùng sơn; sơn hướng đều có thì dùng cả; kiêm một, hai phân thì không cần tìm thế.
Bạch Hạc Minh nhắc trong lời bàn: các ví dụ trên đều dùng thế quái, khác với bàn phi tinh thông thường; muốn học thế quái, trước hết phải nghiên cứu cho thuộc bàn hạ quái.

Long nguyên nào táng hướng nguyên ấy – 何元之龍葬何元之向
Dịch nghĩa. Tính tình sơn thuỷ có khác; phàm chỗ chân long kết cấu không thể sai một li. Cho nên thiên nguyên long đến thì phải lấy hướng thiên nguyên long mà táng; nhân, địa hai nguyên long cũng vậy – lý nhất định, không thể giả mượn.
Giang Chí Y ghi: Bảo Chiếu Kinh nói "Tý Quý Ngọ Đinh thiên nguyên cung, Mão Dậu Tân Ất một đường đồng; nếu có sơn thuỷ cùng đến, nửa huyệt Càn Khôn Cấn Tốn cung" – chính là nghĩa này. Quý tức Tý, gần Tý là Quý, gọi là nửa; long ở Tý thì thành môn chính cách ở Ngọ… vì long với huyệt ắt phải qua bốn vị, với thuỷ khẩu cũng ắt qua bốn vị. Như thế thì nhân, địa hai nguyên cũng biết được; đó là then chốt bậc nhất của việc táng, người học phải nghiền ngẫm. Trình Tử nói: "Khi đến thời mà không táng thì không tốt" – chữ "thời" ý nghĩa sâu xa (thời tức đắc vận vượng sơn vượng hướng). Nhưng có một loại câu cú tiểu địa, thường long khí lẫn tạp, tuy không đúng thời, nếu phối hợp quái hào lý khí đắc pháp, táng xong cũng được phúc, như mộ tổ Kê Trung Đường trong Trọng Sơn trạch đoán.
13 sơn dùng thế được, 11 sơn không – 十三山可替、十一山不可
Dịch nghĩa. Dùng thế quái tức là nghĩa khai tông của Áo Ngữ; bốn câu Khôn Nhâm Ất đem nửa trong 24 chữ của toàn bàn lộ ra, mười hai chữ còn lại ẩn không thấy; hiểu điều này thì tranh cãi tự dứt, chỉ vì người chưa rõ lý Hà Lạc. Sách phong thuỷ Âu Dương Thuần tuy đem 24 chữ đều yết ra trong Phiếu Địa Lý Toát Yếu, chép có ca quyết, tiếc không nói nghĩa, khiến người học vẫn không có chính quỹ; mà đồ phối quẻ của Âu Dương càng tựa đúng mà sai, khiến người đọc sinh chướng ngại vô cùng.
Xưa Hồ Bá An hỏi lý này, ta vẽ đồ thuyết làm thư đáp. Người học có thể hiểu thế tinh của Âu Dương với khẩu quyết thế quái. Chỉ có hai cung Càn Tốn chữ nào cũng ai Vũ, ai cũng nghi; vì hai cung này với lệnh tinh Ngũ ở giữa, một tiến một lùi mà thôi. Nhà thiên văn gọi Càn Tốn là thiên môn địa hộ: thuận hành thì Càn là 6; nghịch hành thì Tốn cũng là 6; cho nên đối cung dịch vị mà khởi tinh. Như cung Càn ba chữ Tuất Càn Hợi: Càn tàng 6-5-4, Hợi là 6, Tuất là 4; nếu 5 nhập trung thuận hành, từ Tuất nghịch đến Thìn là 6, nên Thìn cũng ai Vũ. Cung Tốn ba chữ Thìn Tốn Tỵ: Thìn là 6, Tỵ là 4; 5 nhập trung dịch vị khởi tinh, Tốn tàng 4-5-6, Tỵ là 4, 5 nhập trung nghịch hành đến Tuất là 6, nên Tuất cũng ai Vũ – vì thế Càn Tốn Tỵ cũng ai Vũ. Sao khởi này gọi là thế tinh. Nhưng 24 sơn hướng không phải chữ nào cũng dùng thế được; nay liệt bảng để làm rõ (xem hình).
Bảng trên: dùng thế được 13 chữ, không dùng được 11 chữ. Chỗ Ngũ Hoàng gia lâm đều thuộc Liêm Trinh; Mậu thì thuận hành, Kỷ thì nghịch hành; nhưng phi tinh vẫn là Ngũ Hoàng nhập trung, cũng không thể luận theo thế được.

Những cục dùng thế mà hỏng – 用替而敗之局
Dịch nghĩa. Phàm dùng thế quái thì dùng chữ đầu hướng. Xem khắp phần mộ nhà người, biết bình dương nghiệm nhất; quyết thành môn càng là then chốt trong thế quái – đem được nước thấy ở huyệt hợp với thành môn thì thường phát phúc; chỉ phản phục ngâm là không thể không biện.
Đến chỗ không thể thế mà vẫn dùng thế, như vận 4, Canh sơn Giáp hướng kiêm Dậu Mão: Giáp ai tinh là 2, vốn 2 nhập trung; nay dùng thế, 2 tức Mùi, Mùi ai Cự, vẫn là 2 nhập trung – không gọi là ai tinh được. Tuy đáo sơn đáo hướng, lại không được luận vượng sơn vượng hướng, vì bệnh sai lầm vẫn ở trong đó; không bằng chuyên dùng chính Canh Giáp. Lại vận 4 Giáp sơn Canh hướng kiêm Mão Dậu: Canh ai 6, vốn 6 nhập trung – cũng như Giáp kiêm Dậu Mão. Lại như vận 2, 8 Sửu Mùi; vận 3, 7 Tuất Thìn; vận 5 Thìn Tuất…: xuất quái kiêm hoặc âm dương hỗ kiêm, nếu dùng thế quái mà ai tinh rơi đúng chữ không thể thế, đều luận là âm dương sai lầm, xuất quái – không thể luận là đáo sơn đáo hướng.
Lệnh tinh của bản vận song đến sơn hoặc song đến hướng, mà dùng thế quái lại khéo thành đáo sơn đáo hướng, có thể mượn hợp một cục – như vận 6 Nhâm sơn Bính hướng kiêm Hợi Tỵ hoặc kiêm Tý Ngọ. Còn kiêm Tham kiêm Phụ thì nên xét nước đến đi trên hướng mà đoán. Đồ minh hoạ: trên sơn phi tinh nhập trung vẫn dùng 2 không đổi; trên hướng ai tinh là 1, 1 tức Nhâm, Nhâm ai Cự, nên 2 nhập trung; lấy 2 nhập trung thuận hành, 6 đến Bính là một cát; xuất quái kiêm, âm dương hỗ kiêm, phép ai cũng vậy.
Dùng thế mà đến đầu hướng là sao gì, tuy không phải vượng tinh bản vận, nhưng nếu thuỷ khẩu chính hợp thành môn vượng tinh, hoặc được sinh thành hợp thập, cũng tốt. Chỗ kỳ dị nhất của thế quái là vận 5 Tuất sơn Thìn hướng, vận 8 Thìn sơn Tuất hướng: xuất quái kiêm hoặc âm dương hỗ kiêm thì sơn hướng phi tinh chữ chữ giống nhau – đó gọi là không biến hoá, không sinh tức, táng thì có hung không cát. Đó là đại lược của việc dùng thế quái. Người học thần mà minh thì thành môn, đả kiếp, phản phục ngâm… đều có thể đạt dụng; dùng thế tức là hào biến; biết được cái biến của hào thì cái biến của quẻ cũng hiểu.

Lời kết của học trò – 門人跋語
Giang Chí Y và người cùng thời ghi lại: Thẩm Trúc Nhưng học thuật này không có thầy truyền trực tiếp, chỉ chuyên tâm nghiên cứu mà tự phát minh; đoạn Khôn Nhâm Ất xưa nghi hoặc, nay đọc thiên này mới rõ ràng. Hoàng Toại ghi: Tứ Khố Mục Lục nói xưa nay thuật gia ít ai nói rõ được thể lệ; thiên này giải thích hạ quái, khởi tinh rõ ràng, quét sạch mọi điều bí truyền, đọc xong như được thánh tâm truyền lại. Bạch Hạc Minh tóm trong lời bàn: thế quái phần nhiều dùng khi hướng chính không đương lệnh, như khi muốn được đáo sơn đáo hướng thì thử dùng thế quái để xếp tinh bàn; nếu hợp vận thì dùng toạ hướng khởi tinh ấy mà định nhà.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Thầy Vũ Giới dạy: hình pháp bất chân thì lý khí vô dụng. Thế quái là kỹ thuật tinh vi bậc nhất của huyền không, nhưng chính Thẩm Trúc Nhưng đã nói: dùng thế quái quý ở chỗ nước thấy tại huyệt hợp với thành môn – tức là phải có hình thế thật. Một hướng kiêm có chủ ý chỉ có ý nghĩa khi trước mặt thật sự có nước, có minh đường, có lối khí vào. Ngồi tính sao mà không ra hiện trường xem nước thì thế quái chỉ là trò số.
Tóm lại – 總結
| Ý chính | Nội dung |
|---|---|
| 13 sơn dùng thế được | Nhâm, Bính, Canh, Thân, Giáp Mão Ất, Thìn Tốn Tỵ, Sửu Cấn Dần |
| Ưu tiên | Hướng có thế thì dùng hướng; không thì dùng sơn; có cả thì dùng cả |
| Thế mà sao không đổi | Không luận vượng sơn vượng hướng – bệnh sai lầm vẫn còn |
| Ký cung | Lấy sơn tinh ở trung cung làm chủ |
| Cục hung đặc biệt | Vận 5 Tuất/Thìn, vận 8 Thìn/Tuất kiêm nhiều: sơn hướng tinh giống nhau, vô sinh tức |
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa – đo độ kiêm chính xác.
- Học Huyền Không Phi Tinh qua hình ảnh.
Bài liên quan – 相關文章
- Bài trước: Luận Khởi Tinh (1)
- Luận Hạ Quái
- Thu sơn xuất sát, thành môn
- Toàn bộ loạt bài Thẩm Thị Huyền Không – Bạch Hạc Minh
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Muốn dùng thế quái đúng chỗ, phối với thành môn và hình thế, các bạn có thể theo khoá học huyền không phi tinh vận 9.
Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Vì sao Tý, Ngọ, Càn… không dùng thế được? – 子午乾等何以不可用替
Vì sao thế của các sơn ấy trùng với số của chính quẻ (Tý → 1, Càn → 6…), thế cũng như không.
Thế quái dùng ở sơn hay ở hướng? – 替卦用於山抑用於向
Theo Thẩm Tổ Miên: chủ yếu ở hướng; hướng không có thế thì dùng sơn; có cả thì dùng cả.
Dùng thế mà được đáo sơn đáo hướng có luôn tốt? – 用替得到山到向必吉否
Không. Nếu sao thế trùng sao gốc (như vận 4 Canh Giáp kiêm Dậu Mão) thì không luận vượng sơn vượng hướng.
Bát thuần quái có thật không? – 八純卦是否實有
Có, theo Thẩm Trúc Nhưng chúng xuất hiện trong thế quái, như vận 8 Thìn sơn Tuất hướng kiêm trái kiêm phải.
Nguồn: Thẩm Thị Huyền Không Học (沈氏玄空學), Thẩm Trúc Nhưng (đời Thanh), tập Thượng – Huyền Không Tinh Yếu, thiên Luận Khởi Tinh, bản chấm câu và hiệu đính của Bạch Hạc Minh. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.









