Tứ thủy quy đường: tiên thiên thủy pháp trong nhà cổ phong thủy

Tứ thủy quy đường là bố cục bốn mái nhà cùng dốc vào trong, để nước mưa từ bốn phía đổ về một sân giữa, một trong những nguyên tắc phong thuỷ đẹp nhất của kiến trúc nhà cổ Á Đông. Theo Thầy Vũ Giới, đây không chỉ là chuyện thoát nước mưa, mà là một phép thuỷ pháp có gốc: phép thu thiên thuỷ.

"Thu thiên thuỷ là phép tiên thiên thuỷ pháp."

— Thầy Vũ Giới

Câu nói ngắn, nhưng gói cả một cách nhìn. Phần lớn người học phong thuỷ hôm nay khi nói đến "thuỷ" là nghĩ ngay tới sông, hồ, đường đi trước nhà, hướng nước chảy vào chảy ra. Đó là thuỷ trên mặt đất. Còn nhà cổ lại có một lớp thuỷ khác, đến từ trên trời, rơi xuống mái, theo mái mà quy về giữa nhà. Lớp thuỷ ấy người xưa không bỏ phí, mà thiết kế cả một bố cục để thu lấy nó.

Bài viết này của Phong Thuỷ Liên Hoa trình bày lại ý của Thầy Vũ Giới về Tứ Thuỷ Quy Đường: bốn chữ ấy nghĩa là gì, vì sao gọi là tiên thiên thuỷ pháp, vì sao sân trong được xem là trái tim của ngôi nhà, những chỗ người ta hay hiểu sai khi bắt chước, và cách đưa tinh thần ấy vào nhà phố, biệt thự hiện nay bằng giếng trời và sân trong. Người đọc không cần biết trước nhiều thuật ngữ, chỉ cần một điều: nhìn ngôi nhà như một cơ thể có khí vận động, chứ không chỉ là mấy bức tường và mái che.

Tứ Thuỷ Quy Đường là gì: tách nghĩa từng chữ

Theo cách Thầy Vũ Giới hay giảng khẩu quyết, muốn hiểu thì tách từng chữ ra trước.

• Tứ là bốn, chỉ bốn phía của ngôi nhà, cũng là bốn mái bao quanh.
• Thuỷ là nước, ở đây trước hết là nước mưa đổ từ bốn mái ngói.
• Quy là trở về, quy tụ, không để phân tán.
• Đường là phần trung tâm, tức sân trong, khoảng lộ thiên giữa nhà, nơi được xem như trái tim của cả cụm công trình.

Ghép lại: bốn dòng nước từ bốn phía cùng trở về trung tâm. Khi trời mưa, nước từ bốn mái chảy xuống, không đổ ra ngoài đường mà dồn vào giữa sân, tạo thành một dòng hội tụ. Bố cục này thường thấy ở các kiểu nhà cổ như Tứ Hợp Viện, Tứ Thuỷ Viện và các cổ trạch vùng Giang Nam. Hình dung đơn giản nhất là một ngôi nhà nhìn từ trên xuống có bốn dãy bao quanh, mái dốc vào phía trong, ở giữa chừa ra một khoảng trống nhìn thẳng lên trời.

Trong phong thuỷ, nước đại diện cho tài lộc. Cho nên thiết kế để nước từ bốn hướng cùng tụ về một chỗ chính là thể hiện mong muốn tụ tài, giữ lộc, vượng khí quy tâm. Nhưng nếu chỉ hiểu đến đó thì mới thấy được cái tượng bên ngoài. Cái lý bên trong nằm ở chữ "quy": khí, tài, người, tất cả đều có một tâm để trở về. Một ngôi nhà có tâm thì khí có chỗ tụ; một ngôi nhà không có tâm thì khí chạy tán loạn, vào cửa này ra cửa kia, không đọng lại được gì.

Ý nghĩa thứ ba, ít người để ý hơn, là ý nghĩa về gia đạo. Dòng nước chảy về "đường tâm" hàm ý mọi sự quy về cội gốc: các thành viên trong gia đình dù đi đâu cũng trở về nơi chốn thân quen, đoàn tụ và yêu thương. Sân giữa vì vậy không chỉ là chỗ đón nắng, đón mưa, mà còn là nơi sinh hoạt chung, nơi cả nhà gặp nhau mỗi ngày.

Thu thiên thuỷ: vì sao gọi là tiên thiên thuỷ pháp

Đây là điểm Thầy Vũ Giới nhấn mạnh trong bài, và cũng là điểm khiến Tứ Thuỷ Quy Đường khác với cách bàn thuỷ thông thường.

Thuỷ trong phong thuỷ có thể chia theo nguồn gốc. Có thứ nước đến từ trời, rơi thẳng xuống công trình. Có thứ nước đã chạm đất, chảy thành dòng, thành mương, thành sông, và cả những "dòng" không phải nước nhưng vận động như nước: đường đi, lối xe, dòng người. Nước trời là cái có trước, là nguồn; nước đất là cái có sau, đã qua địa hình mà thành dòng. Gọi thu thiên thuỷ là phép tiên thiên thuỷ pháp, có thể hiểu là: thu lấy cái thuỷ ở gốc, khi nó vừa từ trời xuống, chưa bị địa hình bên ngoài chi phối.

Ngôi nhà Tứ Thuỷ Quy Đường làm đúng việc đó. Mái nhà là chỗ đón thiên thuỷ. Độ dốc mái quyết định nước đi đâu. Người xưa cho mái dốc vào trong, nghĩa là chủ động chọn đường cho thiên thuỷ: không để nó đổ ra ngoài rồi trôi theo đường làng, mà dẫn nó về giữa nhà, tụ lại ở sân, rồi mới cho thoát đi theo đường đã tính sẵn.

Từ đó thấy được một tinh thần rất quen thuộc của Hình Pháp Liên Hoa: không ngồi chờ khí tự đến, mà dùng hình để dẫn khí. Nước bên ngoài thì gia chủ khó chọn, vì sông ở đâu, đường ở đâu đã có sẵn. Nhưng nước trời rơi trên mái nhà mình thì gia chủ hoàn toàn quyết được nó đi đường nào. Đó là phần thuỷ pháp nằm trong tay người làm nhà.

Cũng cần nói rõ: thu thiên thuỷ không có nghĩa là bỏ qua thuỷ bên ngoài. Ngôi nhà vẫn nằm trong một trung cục lớn hơn, có lai long, có thuỷ khẩu, có đường sá bao quanh. Tiên thiên thuỷ pháp là tầng trong cùng, tầng gần với ngôi nhà nhất. Tầng ngoài vẫn phải xét theo hình thế. Hai tầng đi cùng nhau thì cục mới trọn.

Sân trong là trái tim của nhà: minh đường thu nhỏ, thông thiên thấu địa

Nếu Tứ Thuỷ Quy Đường là phép thu nước thì sân trong chính là chỗ nhận nước. Vì vậy hiểu sân trong là hiểu được nửa bài.

Sân trong là một minh đường nằm giữa nhà

Trong Hình Pháp, minh đường là khoảng trống phía trước nơi khí tụ lại trước khi vào huyệt. Nhà phố hiện nay thường chỉ có minh đường phía trước, là sân trước hoặc vỉa hè. Nhà Tứ Thuỷ Quy Đường thì có thêm một minh đường nằm ngay trong lòng công trình. Bốn dãy nhà bao quanh như bốn sa, ôm lấy khoảng trống ở giữa, khí vào đó được giữ lại chứ không trôi tuột ra ngoài. Đây là bố cục tụ khí từ chính hình thể ngôi nhà, không cần nhờ đến vật phẩm nào.

Sân trong là chỗ thông thiên thấu địa

Thầy Vũ Giới hay dùng cụm thông thiên thấu địa cho ngôi nhà và cả bàn thờ Thổ Địa: phía trên thông với trời, phía dưới tiếp với đất. Một ngôi nhà kín mít, mái che kín, nền lát kín, thì trời và đất không gặp nhau được trong lòng nhà. Sân trong là cái lỗ thở: trên mở ra trời, dưới là nền đất, nước mưa đi qua nó, ánh sáng đi qua nó, gió đi qua nó. Âm dương giao nhau ở đó.

Sân trong điều hoà khí vận cho cả nhà

Sân giữa không chỉ là nơi sinh hoạt chung, mà còn là trung tâm điều hoà khí vận. Các phòng quay mặt vào sân, nhận ánh sáng và gió từ sân, nên khí trong từng phòng được nuôi bởi cùng một nguồn. Ở góc nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, đây chính là ý phu thê chính phối ở quy mô một ngôi nhà: mái và nền, trời và đất, động và tĩnh có chỗ để gặp nhau. Không có chỗ gặp thì không có sinh khí; có chỗ gặp thì nhà có sự sống.

"Tôi nhắc lại: Thuật Phong Thuỷ là tạo ra một căn nhà có sự sống."

— Thầy Vũ Giới

Sân trong là một trong những cách giản dị nhất mà người xưa làm cho ngôi nhà có sự sống.

Những hiểu sai thường gặp khi bắt chước Tứ Thuỷ Quy Đường

Bố cục đẹp thì nhiều người muốn chép. Nhưng chép hình mà không hiểu lý thì dễ thành phản tác dụng. Dưới đây là những chỗ hay sai nhất.

1. Nghĩ cứ có hồ nước giữa nhà là "tụ tài". Tứ Thuỷ Quy Đường là nước mưa quy về rồi thoát đi theo đường đã tính, không phải một hồ nước tù đọng quanh năm. Nước đọng lâu ngày, rêu mốc, ẩm thấp thì đó là khí tử, không phải khí tụ. Nước phải có vào có ra, có đường thoát, có chỗ lắng.
2. Làm sân trong nhưng mái lại dốc ra ngoài. Có sân giữa mà nước mái vẫn đổ hết ra đường thì chỉ được cái giếng trời lấy sáng, chưa phải là thu thiên thuỷ. Chữ "quy" nằm ở hướng dốc của mái.
3. Làm giếng trời quá nhỏ, quá sâu, rồi che kín. Một cái khe hẹp vài tầng, trên lợp kín bằng mái tôn, dưới lát kín, thì trời không xuống được, đất không lên được. Giếng trời thành ống hút gió, không phải minh đường.
4. Đặt sân lệch hẳn về một góc mà vẫn gọi là "quy đường". Đường là trung tâm. Sân trong nên nằm ở vùng tâm của cụm công trình hoặc của phần nhà chính, để các phòng cùng hướng về nó. Sân dạt hẳn ra rìa thì không còn ý "quy".
5. Bê nguyên mẫu nhà cổ vào nhà phố mà không xét hình thế. Nhà phố có lô đất hẹp, liền kề hai bên, hướng mở chủ yếu ở mặt tiền. Phải định cục trước, xem khí vào từ đâu, rồi mới quyết sân đặt chỗ nào, lớn bao nhiêu.

Câu chốt ở đây vẫn là tinh thần Thầy Vũ Giới nói ở rất nhiều bài: hình là gốc. Thầy Vũ Giới giảng: "Hình pháp bất chân – lý khí vô dụng." Một cái giếng trời đặt sai chỗ thì có tính hướng đẹp đến đâu cũng không cứu được. Ngược lại, một sân trong đặt đúng tâm, đúng tỉ lệ, đúng đường nước thì bản thân nó đã là một phép phong thuỷ hoàn chỉnh.

Ứng dụng tinh thần Tứ Thuỷ Quy Đường cho nhà phố và biệt thự hôm nay

Không phải ai cũng có đất để làm một ngôi nhà bốn dãy bao quanh sân. Nhưng tinh thần của Tứ Thuỷ Quy Đường thì đưa được vào hầu hết các loại nhà, nếu làm theo đúng thứ tự.

Các bước nên làm

1. Định cục và định tâm trước. Xác định trung cục chứa ngôi nhà, khí vào từ phía nào, rồi tìm tâm thực của nhà, không chỉ là tâm hình học trên bản vẽ. Sân trong hay giếng trời nên đặt dựa trên tâm này.
2. Chọn hình thức hợp với lô đất. Biệt thự, nhà vườn có thể làm sân trong thật sự, các khối nhà bao quanh. Nhà phố hẹp có thể làm giếng trời ở khoảng giữa nhà, kết hợp cầu thang, để chia nhà thành phần trước và phần sau cùng hướng về một khoảng lộ thiên.
3. Tính đường nước mái. Đây là phần làm nên chữ "quy". Ít nhất một phần mái hoặc sê nô nên dẫn nước về phía sân trong, có rãnh, có hố thu, có đường thoát kín đáo. Phần kỹ thuật chống thấm, thoát nước giao cho kiến trúc sư, kỹ sư làm cho chuẩn.
4. Giữ cho sân "thở" được. Phía trên nên mở hoặc che bằng vật liệu lấy sáng có khe thoáng, tránh bịt kín. Phía dưới nên có một phần nền đất, sỏi, cây xanh hoặc chậu nước nhỏ có lưu thông, để thông thiên thấu địa không chỉ là chữ.
5. Cho các phòng hướng về sân. Phòng khách, phòng sinh hoạt chung, bếp nên có cửa hoặc ô thoáng nhìn ra sân. Kích thước ô thoáng, cửa thông thuỷ có thể đo theo thước Lỗ Ban 52,2 cm, chọn cung tốt.
6. Giữ sân sạch và có sinh khí. Một sân trong bỏ hoang, chất đồ, đọng nước thì không còn là trái tim mà thành chỗ tụ uế khí. Sân trong cần được chăm sóc như một phần quan trọng nhất của nhà.

Bảng tóm tắt: làm đúng và làm sai

Yếu tố	Đúng tinh thần Tứ Thuỷ Quy Đường	Dễ sai
Vị trí sân	Ở vùng tâm, các phòng cùng hướng về	Dạt về một góc, chỉ để lấy sáng
Mái	Có phần dốc vào trong, dẫn thiên thuỷ về sân	Toàn bộ mái đổ ra ngoài
Nước	Có vào, có lắng, có thoát	Đọng lâu ngày, rêu mốc
Phía trên	Mở trời hoặc có khe thoáng	Bịt kín hoàn toàn
Phía dưới	Có đất, sỏi, cây, tiếp đất	Lát kín, không có sinh khí

Tóm lại, Tứ Thuỷ Quy Đường không phải một kiểu dáng để chép, mà là một phép thuỷ pháp để hiểu. Mái đón trời, sân nhận nước, nhà có tâm, người có chỗ về. Hiểu được chữ "quy" thì nhà phố ba mét ngang cũng làm được một phần tinh thần ấy; không hiểu thì nhà rộng mấy cũng chỉ là một cái sân trống.

Chúc mọi người sức khoẻ, an lạc đường đạo.

— Vũ Giới —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Kiến trúc di sản và sai lầm phá thiên tâm
• Minh đường trong phong thuỷ Hình Pháp
• Tứ thuỷ pháp Tràng Sinh
• Chuyên mục Kiến trúc Á Đông

Câu hỏi thường gặp

Tứ Thuỷ Quy Đường là gì?

Là bố cục nhà cổ có bốn mái dốc vào trong để nước mưa từ bốn phía quy về sân giữa, mang ý nghĩa tụ khí, tụ tài và gia đạo quy về một mối.

Vì sao gọi thu thiên thuỷ là tiên thiên thuỷ pháp?

Vì nước trời là nguồn, có trước nước trên mặt đất. Thu thiên thuỷ là chủ động dẫn nước ngay từ lúc nó rơi xuống mái về tâm nhà, chưa bị địa hình bên ngoài chi phối.

Nhà phố có áp dụng Tứ Thuỷ Quy Đường được không?

Được, ở mức tinh thần: làm giếng trời hoặc sân trong ở vùng tâm, có phần mái dẫn nước về đó, các phòng hướng ra sân. Cần định cục trước rồi mới chọn vị trí.

Có nên làm hồ nước cố định giữa nhà để tụ tài?

Không nên làm nước tù đọng. Nước phải có vào, có lắng, có thoát. Nước đọng lâu ngày sinh ẩm mốc, thành khí xấu chứ không phải khí tụ.

Giếng trời có cần che kín để tránh mưa không?

Có thể che bằng vật liệu lấy sáng nhưng nên chừa khe thoáng. Bịt kín hoàn toàn thì mất ý thông thiên thấu địa, giếng trời chỉ còn tác dụng lấy sáng.