💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Yên Ba Điếu Tẩu Ca (4): Năm ngày một nguyên, siêu thần, tiếp khí và phép đặt nhuận

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Yên Ba Điếu Tẩu Ca (4): Năm ngày một nguyên, siêu thần, tiếp khí và phép đặt nhuận

Yên Ba Điếu Tẩu Ca
箋元遁甲句解煙波釣叟歌 (二冊)
Tác giả: tương truyền Triệu Phổ (趙普), tể tướng đầu đời Bắc Tống, làm ca; Trì Kỷ (池紀) đời Minh cú giải, giải nghĩa từng câu
Bản gốc: bản khắc gỗ đời Minh, hai tập thượng, hạ; bài này dịch phần lời giải về "tam giáp", bài thơ khởi lệ, và hai câu ca "Ngũ nhật đô lai hoán nhất nguyên", "Tiếp khí siêu thần vi chuẩn đích" cùng toàn bộ lời giải về siêu thần, tiếp khí, chính thụ và phép đặt nhuận.

Bài 3 đã dạy cách tra cục số: biết hôm nay thuộc khí nào, nguyên nào, rồi đọc Dương độn ca hay Âm độn ca để ra số cục. Nhưng câu hỏi khó nhất lại nằm ở chữ "nguyên": hôm nay là thượng, trung hay hạ nguyên của khí nào? Nếu ngày Giáp Tý luôn rơi đúng ngày giao tiết thì chẳng có gì phải bàn. Thực tế thì không. Vòng sáu mươi ngày can chi chạy theo nhịp của nó, tiết khí chạy theo mặt trời, hai nhịp ấy cứ lệch nhau dần. Hai câu ca trong bài này, "Năm ngày đều đến đổi một nguyên" và "Tiếp khí, siêu thần làm chuẩn đích", chính là phép giải quyết chỗ lệch đó. Lời cú giải của Trì Kỷ ở đây rất quý: ông lấy hẳn lịch của các năm Thuần Hựu đời Nam Tống làm ví dụ, chỉ từng ngày, rồi dạy cách đặt nhuận ở tiết Mang chủng.

Trả lời nhanh: Trong Kỳ Môn, mỗi nguyên dài năm ngày, mở đầu bằng một ngày Giáp hoặc ngày Kỷ gọi là phù đầu; sáu mươi ngày can chi chia đúng mười hai nguyên. Khi phù đầu thượng nguyên tới trước ngày giao tiết thì gọi là siêu thần (超神), vẫn dùng cục của tiết sắp tới. Khi tiết tới trước mà phù đầu tới sau thì gọi là tiếp khí (接氣), những ngày giữa vẫn dùng cục của tiết cũ. Khi hai thứ cùng một ngày thì gọi là chính thụ (正授). Siêu thần không được quá chín, mười ngày; quá thì phải đặt nhuận, và chỉ đặt ở tiết Mang chủng hoặc Đại tuyết: dùng lại ba cục của tiết ấy thêm mười lăm ngày, rồi mới sang Hạ chí hay Đông chí.

Thầy Vũ Giới giảng: "Thuộc cục số mà không biết siêu thần, tiếp khí thì cũng như thuộc bản đồ mà không biết mình đang đứng đâu. Sai một nguyên là cả bàn lệch, sao cửa đều sai theo."

Tranh cổ chân dung bán thân vua Tống Lý Tông đội mũ đen cánh dài, mặc áo bào đỏ, râu dài, nền lụa ngả màu
Chân dung vua Tống Lý Tông, người đặt niên hiệu Thuần Hựu (1241–1252): hai ví dụ siêu thần, tiếp khí trong lời cú giải đều lấy lịch các năm Thuần Hựu thứ sáu, thứ bảy. Ảnh: không rõ tên họa sĩ, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

Bài thơ khởi lệ: nghi thuận kỳ nghịch – 起例詩

起例詩曰:戊己庚辛壬癸順,陽儀丁丙乙逆行;休門隨君順數去,甲子起時當子細。陰遁儀當逆推,乙丙丁奇順而復;……

Dịch: Thơ khởi lệ rằng: Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý đi thuận; Dương độn thì nghi thuận, Đinh, Bính, Ất đi ngược; cửa Hưu theo người mà đếm thuận đi; khởi từ giờ Giáp Tý phải cho kỹ. Âm độn thì nghi phải đếm ngược, kỳ Ất, Bính, Đinh lại đi thuận; …

Giảng: Bài thơ này đứng cuối lời giải câu "Âm dương nhị độn phân thuận nghịch" mà bài 3 đã dịch. Nó không thêm phép mới, chỉ gói phép rải lục nghi tam kỳ thành câu cho dễ thuộc. Ý chính có ba điểm. Một, thứ tự rải luôn là sáu nghi trước rồi ba kỳ sau: Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, Đinh, Bính, Ất. Hai, Dương độn rải thuận theo số cung, nên đọc riêng ba kỳ theo thứ tự Ất, Bính, Đinh thì thấy chúng đi ngược; Âm độn rải nghịch, nên ba kỳ lại thành đi thuận. Ba, cửa Hưu (Trực sử của cung Khảm) cũng đi theo chiều của độn, và phải bắt đầu đếm từ giờ Giáp Tý của nguyên cho kỹ.

Câu "khởi từ giờ Giáp Tý phải cho kỹ" là cái cầu nối sang phần sau. Muốn biết giờ Giáp Tý của nguyên nào, trước hết phải biết nguyên ấy bắt đầu ngày nào. Người dựng cục vì vậy luôn mở lịch ra trước: tra can chi của ngày, tra ngày giờ giao tiết, rồi mới tính được nguyên. Hai thứ ấy là "đầu vào" của mọi bàn Kỳ Môn, sai một trong hai là sai hết. Phần còn lại của bài là cách ghép hai thứ ấy cho khớp.

Gáy những cuốn lịch Thông Thắng màu đỏ cam in chữ Hán vàng, xếp sát nhau
Lịch Thông Thắng (Thông Thư) bán ở Hồng Kông: mỗi ngày đều ghi can chi và tiết khí, đúng hai thứ người dựng cục Kỳ Môn phải tra trước tiên. Ảnh: Charles Chan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Ba giáp: trọng giáp, mạnh giáp, quý giáp – 三甲

又曰:三者,三甲也。上為仲甲,甲己之日夜半子時乃甲子時,丙辛之日日中甲午時是也。○此時……用兵先客者敗,不可出入,利以逃亡,主客並凶。○中局孟甲,戊癸之日平旦甲寅時,乙庚之日晡時甲申是也。此時陽氣在內,陰氣在外,利藏兵固守,不可出師,利主不利客。○下局季甲,謂丁壬之日食時甲辰,甲己之日黃昏甲戌。此時陽氣在外,陰氣在內,利出兵動眾,百事吉利。○又云:……二甲皆合,謂今日是甲……,故名三甲合也。

Dịch: Lại nói: "ba" là ba giáp. Thượng là trọng giáp: nửa đêm ngày Giáp, ngày Kỷ là giờ Giáp Tý; giữa trưa ngày Bính, ngày Tân là giờ Giáp Ngọ. ○ Giờ này … dùng binh ai làm khách ra trước thì bại, không nên ra vào, chỉ lợi cho việc lánh đi, chủ và khách đều hung. ○ Trung cục là mạnh giáp: rạng sáng ngày Mậu, ngày Quý là giờ Giáp Dần; xế chiều ngày Ất, ngày Canh là giờ Giáp Thân. Giờ này dương khí ở trong, âm khí ở ngoài, lợi giấu quân giữ chắc, không nên xuất quân, lợi chủ không lợi khách. ○ Hạ cục là quý giáp: giờ ăn sáng ngày Đinh, ngày Nhâm là giờ Giáp Thìn; hoàng hôn ngày Giáp, ngày Kỷ là giờ Giáp Tuất. Giờ này dương khí ở ngoài, âm khí ở trong, lợi xuất quân động chúng, trăm việc tốt lành. ○ Lại nói: … hai giáp đều hợp, … nên gọi là ba giáp hợp.

Giảng: Đoạn này nối tiếp lời giải câu "Nhất khí thống tam vi chính tông" ở bài 3, ở đó em mới nhắc qua. Ở đây dịch đủ, vì nó soi sáng vì sao ba nguyên lại chia theo chi Tý Ngọ Mão Dậu, Dần Thân Tỵ Hợi, Thìn Tuất Sửu Mùi. Sáu giờ Giáp trong một vòng sáu mươi giờ được xếp thành ba cặp. Cặp Giáp Tý, Giáp Ngọ mang chi Tý, Ngọ, thuộc nhóm "bốn trọng" (giữa mùa), nên gọi là trọng giáp và ứng với thượng cục. Cặp Giáp Dần, Giáp Thân mang chi Dần, Thân, thuộc nhóm "bốn mạnh" (đầu mùa), gọi là mạnh giáp, ứng với trung cục. Cặp Giáp Thìn, Giáp Tuất mang chi Thìn, Tuất, thuộc nhóm "bốn quý" (cuối mùa), gọi là quý giáp, ứng với hạ cục.

Em đã tính lại từng giờ cho chắc. Ngày Giáp, ngày Kỷ thì giờ Tý là Giáp Tý, giờ Tuất là Giáp Tuất. Ngày Bính, ngày Tân giờ Tý là Mậu Tý, đếm tới giờ Ngọ là Giáp Ngọ. Ngày Mậu, ngày Quý giờ Tý là Nhâm Tý, tới giờ Dần là Giáp Dần. Ngày Ất, ngày Canh giờ Tý là Bính Tý, tới giờ Thân là Giáp Thân. Ngày Đinh, ngày Nhâm giờ Tý là Canh Tý, tới giờ Thìn là Giáp Thìn. Mọi giờ đều khớp với lời giải. Cái hay là quy tắc chia nguyên theo chi của ngày phù đầu cũng dùng đúng ba nhóm trọng, mạnh, quý ấy: trọng là thượng, mạnh là trung, quý là hạ. Giờ và ngày theo cùng một khuôn.

Phần tính chất chủ khách (giờ trọng giáp chủ khách đều hung, giờ mạnh giáp lợi chủ, giờ quý giáp lợi khách ra quân) là phép dụng binh cổ. Người nay không đánh trận, nhưng có thể hiểu "chủ" là bên ở yên, giữ nhà, "khách" là bên đi ra, khởi sự. Đó là cách đọc mà các bài sau về chủ khách sẽ dùng lại.

Bảng ba hàng: thượng cục là trọng giáp gồm giờ Giáp Tý, Giáp Ngọ; trung cục là mạnh giáp gồm giờ Giáp Dần, Giáp Thân; hạ cục là quý giáp gồm giờ Giáp Thìn, Giáp Tuất; mỗi hàng ghi ngày nào có giờ ấy và tính chất dùng binh
Theo lời cú giải câu "Nhất khí thống tam vi chính tông". Vẽ lại theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca cú giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Năm ngày đổi một nguyên – 五日都來換一元

五日都來換一元。甲子至戊辰五日為上元,己巳至癸酉五日為中元,甲戌至戊寅五日為下元;己卯至癸未五日為上元,甲申至戊子五日為中元,己丑至癸巳五日為下元;甲午至戊戌五日為上元,己亥至癸卯五日為中元,甲辰至戊申五日為下元;己酉至癸丑五日為上元,甲寅至戊午五日為中元,己未至癸亥五日為下元。

Dịch: Năm ngày đều đến thì đổi một nguyên. Từ Giáp Tý tới Mậu Thìn năm ngày là thượng nguyên, từ Kỷ Tỵ tới Quý Dậu năm ngày là trung nguyên, từ Giáp Tuất tới Mậu Dần năm ngày là hạ nguyên; từ Kỷ Mão tới Quý Mùi là thượng nguyên, từ Giáp Thân tới Mậu Tý là trung nguyên, từ Kỷ Sửu tới Quý Tỵ là hạ nguyên; từ Giáp Ngọ tới Mậu Tuất là thượng nguyên, từ Kỷ Hợi tới Quý Mão là trung nguyên, từ Giáp Thìn tới Mậu Thân là hạ nguyên; từ Kỷ Dậu tới Quý Sửu là thượng nguyên, từ Giáp Dần tới Mậu Ngọ là trung nguyên, từ Kỷ Mùi tới Quý Hợi là hạ nguyên.

Giảng: Lời giải ở đây chỉ là một bảng liệt kê, nhưng là bảng nền của cả môn. Sáu mươi ngày chia mười hai đoạn, mỗi đoạn năm ngày, và ngày đầu mỗi đoạn luôn là ngày Giáp hoặc ngày Kỷ: Giáp Tý, Kỷ Tỵ, Giáp Tuất, Kỷ Mão, Giáp Thân, Kỷ Sửu, Giáp Ngọ, Kỷ Hợi, Giáp Thìn, Kỷ Dậu, Giáp Dần, Kỷ Mùi. Lý do đơn giản: can đi mười, Giáp cách Kỷ đúng năm ngày, nên cứ năm ngày lại tới lượt một ngày Giáp hay Kỷ. Ngày đầu đoạn ấy gọi là phù đầu (符頭), vì nó "cầm phù" của cả năm ngày.

Xét chi của mười hai phù đầu sẽ thấy ngay quy tắc bài 3 đã nêu. Bốn phù đầu thượng nguyên là Giáp Tý, Kỷ Mão, Giáp Ngọ, Kỷ Dậu: chi Tý, Mão, Ngọ, Dậu. Bốn phù đầu trung nguyên là Kỷ Tỵ, Giáp Thân, Kỷ Hợi, Giáp Dần: chi Tỵ, Thân, Hợi, Dần. Bốn phù đầu hạ nguyên là Giáp Tuất, Kỷ Sửu, Giáp Thìn, Kỷ Mùi: chi Tuất, Sửu, Thìn, Mùi. Vậy khi cầm một ngày bất kỳ, chỉ cần lùi về ngày Giáp hay Kỷ gần nhất (không quá bốn ngày), xem chi của ngày ấy là biết đang ở nguyên nào.

Ba nguyên liên tiếp (mười lăm ngày) vừa đúng độ dài trung bình của một khí. Đó là lý do người xưa đặt mỗi khí ba nguyên. Nhưng chữ "trung bình" chính là gốc của rắc rối: một khí thật dài hơn mười lăm ngày một chút, nên phù đầu và ngày giao khí không thể luôn trùng nhau.

Trang sách khắc gỗ chữ Hán dọc, câu ca chữ lớn Ngũ nhật đô lai hoán nhất nguyên và Tiếp khí siêu thần vi chuẩn đích, chú chữ nhỏ hai hàng có chấm son
Trang có hai câu ca “Ngũ nhật đô lai hoán nhất nguyên” và “Tiếp khí siêu thần vi chuẩn đích”; lời chú chữ nhỏ kể đủ mười hai nguyên trong vòng sáu mươi ngày.
Bốn cột, mỗi cột ba ô thượng, trung, hạ nguyên; mười hai ô kể đủ vòng sáu mươi ngày từ Giáp Tý tới Quý Hợi, mỗi ô năm ngày, ghi ngày phù đầu Giáp hoặc Kỷ
Theo lời chú câu "Ngũ nhật đô lai hoán nhất nguyên". Vẽ lại theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca cú giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Siêu thần, tiếp khí làm chuẩn – 接氣超神為準的

接氣超神為準的。超者,越過也;神者,進神也。甲子、己卯、甲午、己酉,乃進神為符頭。接,迎接也;氣者,節氣也。超神者,謂節氣未到而甲子、己卯之符頭先到,為之超;接氣者,謂甲子、己卯之符頭未到而節氣先至,為之接。○引證:如淳祐六年丙午,四月十三日壬申交立夏節,而本月初五日是甲子已到,……借用立夏上局奇;自初十日己巳為立夏中局奇,……用立夏下局奇。此乃先得奇後交節,為速,謂之超神。○又如淳祐七年丁未二月二十三日雖交清明節,……然二十五日方是己酉,方用清明上局奇,此乃先交節而後得奇,故謂接氣;至二十四日戊申,仍用春分下局。此是已入本節而奇星尚用前節也。○又如其年六月二十八日己酉交立秋節,正值節與日辰同到,其日即立秋上局,謂之正授奇。

Dịch: Tiếp khí, siêu thần làm chuẩn đích. "Siêu" là vượt qua; "thần" là tiến thần. Giáp Tý, Kỷ Mão, Giáp Ngọ, Kỷ Dậu là tiến thần, làm phù đầu. "Tiếp" là đón; "khí" là tiết khí. Siêu thần là tiết khí chưa tới mà phù đầu Giáp Tý, Kỷ Mão đã tới trước, gọi là "siêu". Tiếp khí là phù đầu Giáp Tý, Kỷ Mão chưa tới mà tiết khí đã tới trước, gọi là "tiếp". ○ Dẫn chứng: như năm Thuần Hựu thứ sáu, Bính Ngọ, ngày mười ba tháng tư, Nhâm Thân, mới giao tiết Lập hạ, mà ngày mồng năm tháng ấy là Giáp Tý đã tới, … mượn dùng kỳ của Lập hạ thượng cục; từ ngày mồng mười, Kỷ Tỵ, là kỳ Lập hạ trung cục; … dùng kỳ Lập hạ hạ cục. Ấy là được kỳ trước rồi mới giao tiết, là nhanh, gọi là siêu thần. ○ Lại như năm Thuần Hựu thứ bảy, Đinh Mùi, ngày hai mươi ba tháng hai tuy đã giao tiết Thanh minh, … nhưng ngày hai mươi lăm mới là Kỷ Dậu, mới dùng kỳ Thanh minh thượng cục; ấy là giao tiết trước rồi mới được kỳ, nên gọi là tiếp khí; tới ngày hai mươi bốn, Mậu Thân, vẫn dùng Xuân phân hạ cục. Ấy là đã vào tiết mới mà sao kỳ vẫn dùng của tiết trước. ○ Lại như ngày hai mươi tám tháng sáu năm ấy, Kỷ Dậu, giao tiết Lập thu, đúng lúc tiết và ngày cùng tới, ngày ấy là Lập thu thượng cục, gọi là chính thụ kỳ.

Giảng: Đây là đoạn lời giải đáng giá nhất của phần lập cục. Trước hết, lời giải gọi bốn ngày Giáp Tý, Kỷ Mão, Giáp Ngọ, Kỷ Dậu là "tiến thần": đó chính là bốn phù đầu thượng nguyên. Chỉ phù đầu thượng nguyên mới mở một khí mới, nên siêu hay tiếp đều đo bằng khoảng cách giữa phù đầu thượng nguyên và ngày giao khí.

Siêu thần là phù đầu tới trước. Ví dụ năm 1246 (Thuần Hựu thứ sáu): ngày Giáp Tý mồng năm tháng tư đã tới, tám ngày sau (mười ba, Nhâm Thân) mới giao Lập hạ. Phép siêu thần cho dùng ngay cục Lập hạ thượng nguyên từ mồng năm, tức là "mượn trước" tám ngày của tiết sau. Em đếm lại: Giáp Tý cộng tám ngày đúng là Nhâm Thân, Giáp Tý cộng năm ngày là Kỷ Tỵ, đều khớp với lời giải. Tiết tuy chưa tới mà cục đã đổi, nên gọi là "nhanh".

Tiếp khí là tiết tới trước. Năm 1247 (Thuần Hựu thứ bảy), ngày hai mươi ba tháng hai đã giao Thanh minh, nhưng phù đầu thượng nguyên kế tiếp là Kỷ Dậu ngày hai mươi lăm. Hai ngày ở giữa vẫn thuộc Xuân phân hạ nguyên (đoạn năm ngày mở đầu bằng Giáp Thìn ngày hai mươi), dù tiết Thanh minh đã vào. Lời giải nói rõ: ngày hai mươi bốn Mậu Thân "vẫn dùng Xuân phân hạ cục".

Chính thụ là trường hợp đẹp nhất: cũng năm ấy, ngày hai mươi tám tháng sáu là Kỷ Dậu, vừa là phù đầu thượng nguyên vừa là ngày giao Lập thu. Cục Lập thu thượng nguyên bắt đầu đúng ngày giao tiết, không mượn trước, không trả sau.

Điều cần nhớ: theo lời giải này, cục đi theo phù đầu, không đi theo ngày giao tiết. Ngày giao tiết chỉ cho biết phù đầu thượng nguyên gần nhất đang ở trước hay sau nó, để quyết định đoạn năm ngày ấy thuộc tiết nào. Đây là phép "chiết bổ" (拆補) mà nhiều sách đời sau còn bàn; bản cú giải Yên Ba theo hẳn phép siêu thần tiếp khí có đặt nhuận.

Trang sách khắc gỗ toàn chữ chú nhỏ, có chấm son đỏ, mép giấy rách
Trang lời cú giải định nghĩa siêu thần, tiếp khí và dẫn ví dụ lịch năm Thuần Hựu thứ sáu: ngày Giáp Tý tới trước tiết Lập hạ tám ngày.
Ba dải thời gian: dải trên là siêu thần, phù đầu Giáp Tý tới trước tiết Lập hạ tám ngày; dải giữa là tiếp khí, tiết Thanh minh tới trước phù đầu Kỷ Dậu hai ngày; dải dưới là chính thụ, tiết Lập thu và phù đầu Kỷ Dậu cùng một ngày; tam giác hồng đánh dấu lúc giao tiết
Theo ba ví dụ lịch năm Thuần Hựu thứ sáu, thứ bảy trong lời cú giải. Mỗi vạch là một ngày. Vẽ lại theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca cú giải – Phong Thuỷ Liên Hoa
Vầng trăng tròn nhỏ trên nền trời xanh thẫm, bên dưới là lớp mây được nắng chiều chiếu sáng, nhìn từ quỹ đạo
Trăng tròn trên vùng tây Trung Hoa, chụp từ Trạm vũ trụ quốc tế: tháng âm theo trăng, tiết khí theo mặt trời, còn nguyên Kỳ Môn theo vòng sáu mươi can chi; ba nhịp ấy lệch nhau nên mới có siêu thần, tiếp khí. Ảnh: NASA/Jeff Williams, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

Phép đặt nhuận ở tiết Mang chủng – 置閏之法

須知閏奇之法,方能超接得真也。○積日以成閏,積時以成閏。奇超接正授,自有法:……一月節氣必三十日令五時二刻,以三十日分六局,以餘五時二刻置閏。超神不過十日,遇芒種、大雪起,過九日即置閏也。○假如丙戌年五月初一日己卯,至初九日丁亥巳刻過九日,於置閏……芒種上局;初六日甲申,芒種中局;十一日己丑,作芒種下局;畢於此重用一局,作三奇閏法,以十六日甲午作芒種閏奇,此超神置閏之法也。……其五月小盡,至六月初二日己酉方作夏至上局,初七日甲寅夏至中局,十二日己未下局,以為接氣然也。

Dịch: Phải biết phép nhuận kỳ thì siêu, tiếp mới được đúng. ○ Dồn ngày mà thành nhuận, dồn giờ mà thành nhuận. Kỳ có siêu, tiếp, chính thụ, tự có phép: … một tháng tiết khí ắt ba mươi ngày lẻ năm thời hai khắc; lấy ba mươi ngày chia sáu cục, lấy năm thời hai khắc còn dư mà đặt nhuận. Siêu thần không quá mười ngày; gặp Mang chủng, Đại tuyết mà khởi, quá chín ngày thì đặt nhuận. ○ Giả như năm Bính Tuất, ngày mồng một tháng năm là Kỷ Mão, tới giờ Tỵ ngày mồng chín, Đinh Hợi, đã quá chín ngày, nên đặt nhuận: … Mang chủng thượng cục; ngày mồng sáu, Giáp Thân, Mang chủng trung cục; ngày mười một, Kỷ Sửu, làm Mang chủng hạ cục; hết đó thì dùng lại một lượt, làm phép nhuận ba kỳ, lấy ngày mười sáu, Giáp Ngọ, làm kỳ nhuận Mang chủng; ấy là phép siêu thần đặt nhuận. … Tháng năm năm ấy thiếu, tới ngày mồng hai tháng sáu, Kỷ Dậu, mới làm Hạ chí thượng cục, mồng bảy, Giáp Dần, Hạ chí trung cục, mười hai, Kỷ Mùi, hạ cục; ấy là tiếp khí vậy.

Giảng: Ví dụ năm Bính Tuất cho thấy trọn vòng của phép nhuận. Phù đầu Kỷ Mão tới ngày mồng một tháng năm, còn tiết Mang chủng tới giờ Tỵ ngày mồng chín: siêu thần hơn tám ngày, tính cả ngày đầu thì sách nói là "quá chín ngày". Nếu cứ để vậy, sang Hạ chí phù đầu sẽ còn tới sớm hơn nữa, và tới một lúc nào đó cục Hạ chí (Âm độn) sẽ bắt đầu khi trời vẫn còn ở tiết Mang chủng (Dương độn): sai cả chiều độn. Nên người xưa chặn lại ngay ở Mang chủng.

Cách chặn là dùng lại ba cục Mang chủng thêm một vòng mười lăm ngày nữa: từ Giáp Ngọ ngày mười sáu tới hết Mậu Thân. Đếm lại: Kỷ Mão mồng một, Giáp Thân mồng sáu, Kỷ Sửu mười một, Giáp Ngọ mười sáu, Kỷ Hợi hai mốt, Giáp Thìn hai sáu; tháng năm thiếu (hai mươi chín ngày) nên Kỷ Dậu rơi vào mồng hai tháng sáu. Lúc ấy tiết Hạ chí đã giao từ khoảng ngày hai mươi bốn tháng năm, tức là cục Hạ chí bắt đầu muộn tám ngày: siêu thần đã thành tiếp khí. Từ đây phù đầu lại từ từ đuổi kịp tiết khí, qua chính thụ, rồi lại thành siêu thần, và vài năm sau lại phải nhuận.

Chữ "nhuận" ở đây khác hẳn tháng nhuận âm lịch. Tháng nhuận âm lịch để tháng theo trăng khớp với năm theo mặt trời. Nhuận Kỳ Môn để vòng nguyên năm ngày khớp với tiết khí. Hai thứ không liên quan, năm có tháng nhuận chưa chắc có nhuận cục, và ngược lại.

Trang sách khắc gỗ chữ chú nhỏ dày đặc có chấm son, giấy ố vàng
Trang lời cú giải về phép đặt nhuận: lặp lại ba cục Mang chủng rồi mới vào Hạ chí, và lời trách thầy tục không biết siêu, tiếp, chính, nhuận.
Dải chín ô năm ngày: ba cục Mang chủng, ba cục Mang chủng dùng lại viền gạch là cục nhuận, rồi ba cục Hạ chí; hai vạch hồng đánh dấu lúc giao tiết Mang chủng ngày 9/5 và Hạ chí khoảng 24/5; khung dưới giải thích vì sao phải nhuận
Theo ví dụ năm Bính Tuất trong lời cú giải. Kho Sách Quý dựng lại. Vẽ lại theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca cú giải – Phong Thuỷ Liên Hoa
Ảnh đen trắng xưa, những bó mạ xếp thành hàng trên ruộng nước, phía xa có người làm ruộng và hàng cây
Những bó mạ vừa nhổ xếp hàng trên ruộng nước, ảnh chụp đầu thế kỷ 20: tiết Mang chủng là mùa gieo cấy lúa có râu, và cũng là một trong hai tiết người xưa được phép đặt nhuận cục Kỳ Môn. Ảnh: không rõ người chụp, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

Năm thời hai khắc, và vì sao chỉ nhuận ở hai tiết – 五時二刻

閏奇之法,每遇芒種、大雪二節內,如是超過九日,即宜置閏,以歸每節氣所餘五時二刻也。蓋奇以冬、夏二至分順逆,故於二至之前置閏,以函其氣,無不應也。但近世俗師不知超、接、正、閏之法,止接成局以擇奇門日時,蓋緣上局反作下局,顛倒錯亂,俱無應驗……起例不明,置閏無法,非局之不驗,真擇焉不精故也。

Dịch: Phép nhuận kỳ: mỗi khi gặp trong hai tiết Mang chủng, Đại tuyết, nếu siêu quá chín ngày thì nên đặt nhuận, để thu về phần năm thời hai khắc dư của mỗi tháng tiết khí. Vì kỳ lấy Đông chí, Hạ chí chia thuận nghịch, nên đặt nhuận trước hai chí để bao lấy khí ấy, không đâu không ứng. Nhưng thầy tục gần đây không biết phép siêu, tiếp, chính, nhuận, chỉ nối các cục có sẵn mà chọn ngày giờ Kỳ Môn, nên thượng cục lại làm thành hạ cục, đảo lộn rối loạn, đều không ứng nghiệm … Khởi lệ không rõ, đặt nhuận không phép, không phải cục không nghiệm, mà thật là chọn không tinh vậy.

Giảng: Con số "ba mươi ngày lẻ năm thời hai khắc" là độ dài một tháng tiết khí (hai khí). Một năm chừng 365 ngày một phần tư, chia mười hai thì mỗi tháng tiết khí chừng 30 ngày 10 giờ rưỡi; người xưa tính theo thời (mỗi thời hai tiếng) và khắc, nên gọi là "năm thời hai khắc". Sáu nguyên chỉ chiếm đúng ba mươi ngày, phần dư mười giờ rưỡi mỗi tháng cứ thế dồn lại. Theo số trung bình, mỗi khí dư chừng 0,22 ngày, tức phù đầu lại tới sớm thêm chừng một phần năm ngày so với tiết. Dồn tới chín, mười ngày thì phải nhuận một lượt mười lăm ngày. Tính thô thì chừng hai năm rưỡi tới ba năm mới có một lần nhuận; con số thật mỗi lần còn tuỳ giờ giao tiết của từng năm và tuỳ lúc ấy có rơi vào Mang chủng hay Đại tuyết hay không.

Vì sao chỉ nhuận ở Mang chủng và Đại tuyết? Vì đó là hai tiết đứng ngay trước Hạ chí và Đông chí, hai mốc đổi chiều độn. Nhuận ở đó là để khi bàn chuyển từ Dương sang Âm (hay ngược lại), cục mới bắt đầu sau ngày chí chứ không trước ngày chí. Lời giải gọi là "đặt nhuận trước hai chí để bao lấy khí ấy". Nhuận ở tiết khác thì chiều độn vẫn có thể bị lệch qua ngày chí.

Câu cuối của lời giải là một lời trách nặng: thầy tục cứ nối cục năm ngày một lượt, không xét siêu, tiếp, nên "thượng cục lại làm thành hạ cục". Rồi thấy bàn không ứng, lại đổ cho Kỳ Môn không nghiệm. Trì Kỷ nói thẳng: không phải cục không nghiệm, mà là người chọn không tinh. Lời này vẫn đúng tới hôm nay. Nhiều bảng Kỳ Môn in sẵn, nhiều app dựng bàn dùng những phép chia nguyên khác nhau (siêu thần có nhuận, chiết bổ, hay theo tiết thuần tuý), nên cùng một giờ có thể ra hai cục khác nhau. Người học phải biết mình đang dùng phép nào.

Đường răng cưa màu hồng: số ngày phù đầu tới trước tiết khí tăng dần qua từng khí; khi vượt chín ngày thì tới Mang chủng hoặc Đại tuyết gần nhất đặt nhuận, đường tụt xuống thành tiếp khí rồi lại tăng dần; chấm hồng đánh dấu các lần nhuận trong sáu năm
Minh hoạ quy tắc "siêu thần bất quá thập nhật" trong lời cú giải, tính theo độ dài trung bình của khí. Kho Sách Quý dựng lại. Vẽ lại theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca cú giải – Phong Thuỷ Liên Hoa
Tường thành đỏ và lầu góc mái ngói Tử Cấm Thành phủ tuyết trắng
Tử Cấm Thành sau trận tuyết lớn: tiết Đại tuyết, ngay trước Đông chí, là chỗ đặt nhuận thứ hai, để bàn Kỳ Môn bước sang Dương độn cho đúng. Ảnh: shizhao, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Phần này nghe như chuyện lịch pháp khô khan, nhưng có ba điều thực dụng.

Thứ nhất, trước khi đọc sao cửa, hãy kiểm nguyên. Khi dùng Kỳ Môn chọn giờ cho việc lớn như động thổ, nhập trạch, khai trương, hãy xem ngày ấy cách ngày giao tiết bao xa, phù đầu thượng nguyên gần nhất ở trước hay sau tiết. Những ngày sát tiết, nhất là quanh Mang chủng, Hạ chí, Đại tuyết, Đông chí, là những ngày dễ sai nhất.

Thứ hai, biết app của mình dùng phép gì. Khi đối chiếu bàn dựng bằng app Độn Pháp Liên Hoa với sách hay bảng in, nếu thấy lệch một cục thì đừng vội cho là sai; xem lại hai bên dùng siêu thần có nhuận hay chiết bổ. Hiểu chỗ khác nhau mới chọn được giờ có căn cứ.

Thứ ba, thời không thay được đất. Lời giải trách thầy tục chọn không tinh. Người làm phong thuỷ cũng vậy: chọn giờ tinh mà đặt nhà sai hướng, sai thế đất thì giờ tốt cũng chẳng cứu được. Theo Phong Thuỷ Liên Hoa, Hình Pháp đứng trước, Lý Khí sau, Kỳ Môn chọn giờ là bước cuối cùng.

Tóm lại – 總結: Ba giáp (trọng giáp Tý Ngọ, mạnh giáp Dần Thân, quý giáp Thìn Tuất) ứng với thượng, trung, hạ cục, cùng khuôn với quy tắc chia nguyên theo chi của ngày phù đầu. Sáu mươi ngày chia mười hai nguyên, mỗi nguyên năm ngày, mở đầu bằng ngày Giáp hoặc Kỷ. Phù đầu thượng nguyên tới trước tiết là siêu thần, dùng luôn cục của tiết sắp tới; tới sau tiết là tiếp khí, những ngày giữa vẫn dùng cục tiết cũ; cùng ngày là chính thụ. Mỗi tháng tiết khí dư năm thời hai khắc nên phù đầu tới sớm dần; siêu thần quá chín ngày thì đặt nhuận ở Mang chủng hoặc Đại tuyết bằng cách dùng lại ba cục của tiết ấy thêm mười lăm ngày.

Bài sau: Yên Ba Điếu Tẩu Ca (5) – Cửu tinh, bát môn, Trực phù, Trực sử.

Nguồn: Tiên nguyên Độn Giáp cú giải Yên Ba Điếu Tẩu Ca (箋元遁甲句解煙波釣叟歌), bản khắc gỗ đời Minh hai tập, Trì Kỷ (池紀) cú giải; quyển thượng, phần lời giải về tam giáp, bài thơ khởi lệ, hai câu "Ngũ nhật đô lai hoán nhất nguyên", "Tiếp khí siêu thần vi chuẩn đích" và phép đặt nhuận. Chữ Hán ở trên chép các đoạn chính, chỗ bản gốc rách hoặc mờ để dấu ba chấm. Các sơ đồ là phần Kho Sách Quý dựng lại; can chi các ngày trong ví dụ đã được đếm lại cho khớp. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具

  • Độn Pháp Liên Hoa: dựng bàn Kỳ Môn, xem cục, nguyên, siêu thần hay tiếp khí của bất kỳ giờ nào.
  • Trạch Cát Liên Hoa: tra giờ giao tiết khí, can chi ngày và ngày phù đầu gần nhất.
  • La Kinh Liên Hoa: xác định phương vị chín cung khi đem bàn Kỳ Môn ra dùng ngoài thực địa.

Bài liên quan – 相關文章

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Biết chia nguyên, biết siêu thần tiếp khí là bước bắt buộc trước khi chọn giờ. Mời bạn tham khảo Khoá học xem ngày tốt Trạch Cát hoặc Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Phù đầu là gì? – 符頭

Là ngày Giáp hoặc ngày Kỷ mở đầu mỗi nguyên năm ngày. Sáu mươi ngày có mười hai phù đầu; phù đầu mang chi Tý, Ngọ, Mão, Dậu là thượng nguyên, Dần, Thân, Tỵ, Hợi là trung nguyên, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là hạ nguyên.

Siêu thần khác tiếp khí thế nào? – 超神接氣

Siêu thần là phù đầu thượng nguyên tới trước ngày giao tiết, dùng luôn cục của tiết sắp tới. Tiếp khí là tiết tới trước, phù đầu tới sau, những ngày giữa vẫn dùng cục của tiết cũ.

Chính thụ là gì? – 正授

Là khi ngày giao tiết trùng đúng ngày phù đầu thượng nguyên, như ngày Kỷ Dậu giao Lập thu trong ví dụ năm Thuần Hựu thứ bảy. Cục của tiết mới bắt đầu ngay ngày ấy.

Khi nào phải đặt nhuận? – 置閏

Khi siêu thần quá chín ngày, và chỉ đặt ở tiết Mang chủng hoặc Đại tuyết: dùng lại ba cục của tiết ấy thêm mười lăm ngày, rồi mới vào Hạ chí hoặc Đông chí.

Nhuận Kỳ Môn có giống tháng nhuận âm lịch không? – 閏奇

Không. Tháng nhuận âm lịch để tháng theo trăng khớp với năm; nhuận Kỳ Môn để vòng nguyên năm ngày khớp với tiết khí. Hai việc độc lập, chừng hai năm rưỡi tới ba năm mới có một lần nhuận cục.

Từ khoá: yên ba điếu tẩu ca · 煙波釣叟歌 · siêu thần tiếp khí · 超神接氣 · đặt nhuận kỳ môn · phù đầu · tam nguyên · chính thụ · mang chủng · kỳ môn độn giáp · Thầy Vũ Giới

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…