Hầu hết các đô thị lớn của Việt Nam đều mọc lên bên sông: Hà Nội bên sông Hồng, TP.HCM bên sông Sài Gòn, Huế bên sông Hương, Đà Nẵng bên sông Hàn. Trong lòng mỗi thành phố lại có hồ, kênh, rạch. Nước là lý do con người tụ cư, và cũng là yếu tố định hình chất lượng sống của từng khu dân cư cho tới hôm nay.
Phong thuỷ có câu “sơn quản nhân đinh, thủy quản tài lộc”, núi chủ về người, nước chủ về của. Liên Hoa hiểu câu này theo Hình Pháp: nước mang khí, mang giao thương, mang khí hậu dễ chịu, nhưng chỉ khi nước được đọc và dùng đúng. Nước sai chỗ, sai dáng, sai cao độ thì mang lại ẩm thấp, ngập lụt, sạt lở và mùi hôi.
Bài mở đầu chuyên mục Cảnh quan thủy mạch này nói về nguyên lý chung khi đọc quan hệ giữa sông, hồ, kênh và khu dân cư. Các bài tiếp theo sẽ đi vào hồ cảnh quan trong dự án, nhà ven sông và thủy mạch ngầm.
Thủy mạch là gì trong Hình Pháp
Thủy mạch là hệ thống đường nước của một vùng: sông chính, sông nhánh, kênh, rạch, hồ, đầm, và cả những dòng nước ngầm, mương thoát. Trong Hình Pháp, thủy mạch và long mạch (mạch núi) là hai thành phần gốc của hình thế. Núi là tĩnh, làm tựa; nước là động, mang khí đến và giữ khí lại. Ở đồng bằng và đô thị, nơi núi đã xa hoặc bị san phẳng, thủy mạch thường là yếu tố hình thế rõ ràng nhất.
Liên Hoa đọc thủy mạch theo bốn cặp khái niệm:
- Nước ôm – nước phản: dòng nước vòng quanh khu đất như cánh tay ôm, hay quay lưng cong ra ngoài.
- Nước đến – nước đi: hướng dòng chảy tới và rời khu đất; nước đến quanh co, nước đi khuất là tốt.
- Nước tụ – nước tù: mặt nước rộng, sạch, có trao đổi là tụ; mặt nước đứng, bẩn, không lưu thông là tù.
- Nước hiền – nước dữ: dòng chảy êm, bờ thoải là hiền; dòng xiết, bờ lở, lũ thường xuyên là dữ.
Nước ôm và nước phản: bờ bồi và bờ lở
Đây là nguyên lý quan trọng nhất và cũng là nơi Hình Pháp gặp địa mạo học. Một dòng sông uốn khúc luôn có hai bờ khác nhau:
| Phía khúc sông | Hiện tượng tự nhiên | Đánh giá Hình Pháp |
|---|---|---|
| Bờ lồi (phía trong khúc cong, sông ôm vào) | Dòng chảy chậm, phù sa bồi đắp, đất nở ra | Nước ôm, khí tụ, đất vững; vị trí tốt |
| Bờ lõm (phía ngoài khúc cong, sông phản ra) | Dòng chảy xiết, xói lở bờ, đất mất dần | Nước phản, khí tán, nguy cơ sạt; vị trí xấu |
Những khu phố cổ lâu đời thường nằm trên bờ lồi, nơi đất bồi và ổn định; những vụ sạt lở bờ sông thường xảy ra ở bờ lõm. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy Hình Pháp không phải mê tín mà là kinh nghiệm quan sát tự nhiên được hệ thống hoá.
Nước đến, nước đi và điểm tụ
Khi đứng ở một khu đất ven nước, hãy xác định nước từ đâu tới và đi về đâu. Hình Pháp ưa nước đến từ xa, quanh co, nhìn thấy được — như một dòng khí dồi dào đang tới — và ưa nước đi khuất, chậm, có vật chắn (cù lao, cầu, khúc cong) để khí không thoát đi nhanh.
- Khu đất ở nơi hai dòng hợp lưu, nước chậm lại và mở rộng, là điểm tụ tự nhiên; nhiều thành phố được xây đúng ở ngã ba sông.
- Khu đất ở nơi sông chảy thẳng và nhanh ra biển thì khí đi nhanh; cần hồ hoặc vịnh để tạo điểm tụ nhân tạo.
- Hồ tự nhiên trong lòng đô thị, nếu còn thông với sông hoặc có nguồn cấp, là điểm tụ quý nhất; khi bị cắt nguồn và kè kín, hồ dễ thành nước tù.
Khoảng cách, cao độ và vùng đệm
Gần nước không phải lúc nào cũng tốt. Hình Pháp nói tới “can” và “thấp”: nhà quá sát mép nước, nền thấp hơn mực nước lũ, chịu ẩm và ngập thì nước từ lợi trở thành hại.
- Cao độ nền: nền nhà phải cao hơn mực nước lũ lịch sử của khu vực; hỏi người dân lâu năm và xem cốt nền quy hoạch trước khi mua.
- Vùng đệm bờ: giữa mép nước và nhà nên có dải cây xanh, đường dạo; vừa là vùng đệm khí, vừa là hành lang an toàn. Khoảng cách cụ thể theo quy định hành lang bảo vệ nguồn nước của từng địa phương, bài này không nêu số.
- Hướng gió qua mặt nước: gió mùa hè thổi qua mặt nước vào nhà mang hơi mát; gió mùa đông miền Bắc qua sông rộng lại lạnh và ẩm. Đo hướng bằng la kinh web Liên Hoa.
- Chất lượng nước: kênh nhận nước thải, bốc mùi vào mùa khô thì không phải thủy tụ mà là thủy ác, dù trên bản đồ trông đẹp.
Kênh, rạch trong đô thị: cơ hội và rủi ro
Nhiều kênh rạch trong đô thị từng bị lấn chiếm, ô nhiễm, rồi được cải tạo thành trục cảnh quan có đường dạo và cây xanh. Về Hình Pháp, sự thay đổi này biến thủy ác thành thủy tụ, và các khu dân cư hai bên cũng thay đổi theo. Khi đánh giá nhà ven kênh, hãy xem:
- Kênh có dòng chảy và trao đổi nước với sông không, hay chỉ là mương chứa.
- Bờ kênh là kè đứng hay có bờ thoải, cây xanh.
- Đường ven kênh là đường dạo hay trục xe nhanh (xem thêm bài đọc thế đường).
- Kế hoạch cải tạo, nạo vét của địa phương.
Ba kiểu khu dân cư ven nước thường gặp
Phố cổ bên sông
Hình thành tự nhiên trên bờ bồi, nhà quay mặt ra sông hoặc ra con phố song song sông, có bến và chợ ở điểm tụ. Khí của phố cổ bên sông thường tốt vì người xưa chọn đúng bờ; vấn đề hiện nay là đường ven sông đã thành trục xe nhanh, cắt đứt mối liên hệ giữa nhà và nước. Những đoạn được trả lại cho người đi bộ thường hồi sinh rất rõ.
Khu dân cư quanh hồ đô thị
Nhà quây quanh hồ, mặt hướng vào hồ. Đây là dạng minh đường thủy khép kín, khí tụ tốt nếu hồ sạch và có đường dạo. Nhà ở phía hồ đón gió mát mùa hè được ưa chuộng hơn; nhà ở đầu con đường đâm thẳng vào hồ chịu thêm thế đường đâm, cần xử lý riêng.
Khu dân cư mới dọc kênh cải tạo
Kênh được nạo vét, kè, trồng cây và làm đường dạo. Khí của khu này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc kênh có giữ được dòng chảy và độ sạch lâu dài hay không. Người mua nên xem kênh ở thời điểm xấu nhất trong năm, không chỉ ngày mở bán.
Quy trình đánh giá một khu dân cư ven nước
- Mở bản đồ vệ tinh, xác định sông chính, nhánh, hồ và hướng dòng chảy.
- Xác định khu đất nằm bờ lồi hay bờ lõm, gần điểm hợp lưu hay đoạn thẳng.
- Kiểm tra cao độ nền, lịch sử ngập, tình trạng bờ.
- Đi thực địa vào mùa khô và mùa mưa nếu có thể; ngửi mùi, xem mực nước.
- Vẽ lô đất và mặt nước trong Vẽ mặt bằng Liên Hoa, xác định hướng mở ra nước và hướng tựa.
- Sau khi hình thế ổn, phân tích lý khí bằng Lập cục pháp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web – đo hướng dòng chảy và hướng nhà ra mặt nước.
- Vẽ mặt bằng 2D–3D – vẽ lô đất cùng sông, hồ, kênh.
- Lập cục pháp – xét thủy pháp sau khi đã rõ hình thế.
Bài liên quan
- Ví dụ trọn vẹn: nhà ven sông
- Đô thị vừa: hồ nước tụ thủy trung tâm
- Phong thuỷ dự án quy hoạch · Chuyên mục Cảnh quan thủy mạch · Ứng dụng
Câu hỏi thường gặp
Thủy mạch là gì?
Là hệ thống đường nước của một vùng gồm sông, kênh, rạch, hồ, đầm và cả dòng ngầm, mương thoát; cùng long mạch tạo nên hình thế gốc.
Nhà bên bờ nào của khúc sông thì tốt?
Bờ lồi, phía trong khúc cong nơi sông ôm vào và đất được bồi; bờ lõm phía ngoài chịu xói lở và khí tán.
Gần hồ có phải lúc nào cũng tốt?
Không. Hồ có nước lưu thông, bờ mềm là thủy tụ; hồ tù, bốc mùi là thủy ác.
Nhà ven kênh có nên mua?
Xem kênh có dòng chảy không, bờ kè hay thoải, đường ven kênh là đường dạo hay trục xe nhanh và kế hoạch cải tạo của địa phương.
Cao độ nền quan trọng thế nào với nhà gần nước?
Rất quan trọng: nền thấp hơn mực lũ lịch sử thì nước từ lợi trở thành hại, bất kể hướng nào.
