💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Dương Trạch Đại Thành (36) 宗祠: Từ đường, nền đất, kiểu thức và phép thờ thuỷ tổ

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Dương Trạch Đại Thành (36) 宗祠: Từ đường, nền đất, kiểu thức và phép thờ thuỷ tổ

Dương Trạch Đại Thành
陽宅大成 (宅譜指要 卷四 · 宗祠 · 祠基 · 祠式)
Tác giả: Nguỵ Thanh Giang (魏青江, hiệu Thanh Giang Tử 青江子, người Kinh Môn 荊門), đời Thanh
Bản gốc: bản khắc đời Thanh, Càn Long năm thứ 6 Tân Dậu (1741), 16 tập.

Từ đường (宗祠), người Việt gọi là nhà thờ họ, là nơi cả dòng họ thờ thuỷ tổ và các đời tổ tiên. Trạch Phổ Chỉ Yếu quyển 4 trong Dương Trạch Đại Thành dành cho từ đường một mục dài nhất quyển: phần tổng luận viết theo lối hỏi đáp về lễ, giải thích vì sao phải lập từ đường, thờ ai, đặt ở đâu, xếp bài vị thế nào; phần nền đất nói từ đường hưng suy ứng vào từng chi họ ra sao; phần kiểu thức cho số đo đủ để dựng một từ đường kẻ sĩ, thứ dân. Bài này dịch song ngữ ba phần ấy, phần hỏi đáp về chiêu mục và thứ bậc tế để sang bài 37.

Trả lời nhanh: Theo Dương Trạch Đại Thành, cả họ chỉ lập một từ đường chung thờ thuỷ tổ (người đầu tiên dời đến), đặt ở nơi trưởng tộc ở, giữa xóm của họ, không đặt gần đền chùa, không làm ngoài đồng, không lập ở mộ. Từ đường hướng vào trong, chuộng hướng Đinh, kỵ hướng Đông. Kiểu thức kẻ sĩ, thứ dân: chính từ một toà ba gian chia năm phần (tông đường ở giữa, chiêu mục hai bên, biệt thất ngoài cùng), sau có nhà tẩm, trước có đại viện 63 xích = 14 bước (Trừ, Minh Đường) đủ cho 378 đến 432 người đứng lạy; tường bao rộng 14 bước, dài 32 bước (Nguy, Ngọc Đường). Từ đường ứng mạnh hơn cả mộ phần và nhà ở, vì là gốc của cả họ.

Thầy Vũ Giới giảng: "Sách nói thẳng: từ đường so với âm phần, dương trạch thì lực lớn nhất; so với văn phong của học cung thì ứng nhanh hơn. Vì một ngôi mộ ứng một chi, một căn nhà ứng một nhà, còn từ đường ứng cả họ. Cho nên làm nhà thờ họ không được làm qua loa, càng không được mỗi chi tự dựng một nhà thờ riêng mà bỏ nhà thờ chung."

Vì sao phải có từ đường? – 宗祠總論

Nguyên văn – 原文

祠之名異於寢而別於廟。祠猶食也,孝子思親,繼嗣而食之也。顧祠何以不稱為祖而稱之曰宗?則以其主之者名之也。考王制,庶人祭祖於適子之家,適子,宗子也。民間廳堂歷世遠而人漸繁,惟建祠於大宗之處,所以名之曰宗祠也。蓋一族之中,或聚或散,支派不一,不可無始祖一祠以統之;不然,久將失宗,尊卑無序,而闔族無以相睦。此宗祠所宜亟建,而設主依神,教民追祭以盡孝道也。即通族亦得以常相親會,如先儒所言,一會以合族,使骨肉之意恒相通,則一族之眾咸知尊祖而敬宗矣。禮不云乎:人倫之道,親親為始。祖者,親之所自出,親親故尊祖;宗者,祖之所由繼,尊祖故敬宗。此皆合族之道也。

Dịch: Tên "từ" khác với "tẩm" và phân biệt với "miếu". Từ cũng như "thực" (cho ăn): con hiếu nhớ cha mẹ, nối dòng mà dâng cúng. Vì sao từ đường không gọi là "tổ" mà gọi là "tông"? Là gọi theo người chủ tế. Xét thiên Vương Chế: thứ dân tế tổ ở nhà con đích; con đích là tông tử. Nhà thờ trong dân trải nhiều đời thì người đông dần, chỉ có lập từ ở chỗ đại tông ở, cho nên gọi là tông từ. Bởi trong một họ, người tụ người tán, chi phái không đều, không thể không có một từ đường thuỷ tổ để thống lại; không thì lâu ngày mất tông, trên dưới không thứ tự, cả họ không có gì để hoà mục. Vì vậy từ đường phải lập gấp, đặt bài vị cho thần nương, dạy dân truy tế để trọn đạo hiếu. Cả họ cũng nhờ đó mà thường gặp gỡ thân nhau; như tiên nho nói, một lần hội để hợp họ, khiến tình máu mủ luôn thông nhau, thì người trong họ đều biết tôn tổ kính tông. Lễ chẳng nói sao: đạo nhân luân bắt đầu từ thân người thân; tổ là chỗ người thân sinh ra, thân người thân nên tôn tổ; tông là chỗ nối tổ, tôn tổ nên kính tông. Đó đều là đạo hợp họ.

Giảng: Đoạn mở đầu đặt nền cho cả mục: từ đường không phải nhà thờ riêng của một chi mà là nơi "thống" cả họ, đặt ở nhà đại tông (trưởng tộc). Chữ "tông" trong "tông từ" chỉ người chủ tế, tức trưởng nam đích tôn. Người Việt quen câu "nhà thờ họ ở nhà trưởng họ", chính là lễ này. Phần hỏi đáp tiếp theo trong sách giải từng thắc mắc của người đương thời; dưới đây dịch những câu liên quan trực tiếp đến việc dựng từ đường.

Từ đường họ Dương ở Giai Đông, Đài Loan, có hồ nước trước sân
Từ đường họ Dương ở Giai Đông (楊氏宗祠, Đài Loan): đặt giữa xóm họ, trước có ao tụ nước làm minh đường. Ảnh: WEI, WAN-CHEN(魏琬臻), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Những câu hỏi về lập từ đường – 宗祠問答

Nguyên văn – 原文

問:庶人之始祖非始顯者,何以得立祠堂?曰:庶民之祖,不論有爵無爵,但以初遷者為始。子孫為士者祭以士禮,為民者用民禮。始祖雖賤,……亦可食萬裔之報祀,應合族公立宗祠,百世同出於一本也。不敢析戶分建,無兩大宗,無二始祖也。一族兩建,獨創私祠,又為王法所禁,失敦倫睦族之道矣。問:祠基宜在何處?曰:自古立於大宗子之處,族人陽宅四面圍住,以便男婦其祀其先,切不可近神壇寺觀。……家廟要就人住居,神依人,不可離。郊外做廟,若在外,婦女遇雨難以出入。問:楊氏謂始祖親盡,則藏其主於墓所,立祠以奉祀,可乎?曰:始祖乃不遷不祧之主,所謂返始者,返此始祖也。……若於墓所立祠,豈士民比於王侯,可作享堂拜殿乎?況墳墓是陰居宅,祠堂屬陽,陽豈可使陰哉。問:祠向東可乎?曰:不可。朱子云古太廟昭穆廟皆南向。……祠向東者不利宗,止宜內向丁。

Dịch: Hỏi: thuỷ tổ của thứ dân không phải người hiển đạt, sao được lập từ đường? Đáp: tổ của thứ dân, không kể có tước hay không, cứ lấy người đầu tiên dời đến làm thuỷ tổ. Con cháu là kẻ sĩ thì tế theo lễ sĩ, là dân thì theo lễ dân. Thuỷ tổ dù hèn, …… cũng được muôn đời con cháu báo đáp; nên cả họ cùng lập chung một từ đường, vì trăm đời cùng ra từ một gốc. Không dám chia hộ dựng riêng, vì không có hai đại tông, không có hai thuỷ tổ. Một họ dựng hai nơi, tự lập từ riêng, lại bị phép vua cấm, mất đạo đôn luân mục tộc. Hỏi: nền từ đường nên ở đâu? Đáp: từ xưa lập ở chỗ tông tử đại tông ở, nhà ở của người trong họ vây bốn phía, để đàn ông đàn bà tiện tế tổ tiên; tuyệt đối không được gần đàn thần, chùa quán. …… Nhà miếu phải gần nơi người ở, thần nương người, không thể rời. Làm miếu ở ngoài đồng thì đàn bà gặp mưa khó ra vào. Hỏi: họ Dương nói thuỷ tổ hết thân thì cất bài vị ở mộ, lập từ ở đó mà thờ, được không? Đáp: thuỷ tổ là bài vị bất thiên bất diêu (không dời, không cất); "phản thuỷ" là trở về với thuỷ tổ này. …… Nếu lập từ ở mộ, thì kẻ sĩ thứ dân há được ví với vương hầu mà làm hưởng đường, bái điện sao? Huống chi mồ mả là nhà ở của âm, từ đường thuộc dương, dương há để âm sai khiến. Hỏi: từ đường hướng Đông được không? Đáp: không được. Chu Tử nói thái miếu, chiêu mục miếu đời xưa đều hướng Nam. …… Từ đường hướng Đông thì không lợi cho tông, chỉ nên hướng vào trong, hướng Đinh.

Giảng: Bốn câu hỏi cho bốn quy tắc rõ ràng. Một, thuỷ tổ là người đầu tiên dời đến định cư, không cần làm quan. Hai, cả họ một từ đường; chia chi dựng từ riêng mà bỏ từ chung là "mất đạo mục tộc", sách còn nói là trái phép vua. Ba, từ đường đặt giữa xóm của họ, gần nhà trưởng tộc, không gần đền chùa, không làm ngoài đồng, không lập ở mộ: từ đường là dương, mộ là âm, không được trộn. Bốn, hướng: kỵ Đông, chuộng hướng Đinh và "hướng vào trong", tức nhìn về phía xóm họ chứ không quay lưng ra đường. Nhiều nhà thờ họ ở Việt Nam dựng ngay cạnh mộ tổ hoặc ở cánh đồng xa xóm; theo sách thì đều không hợp.

Mặt tiền từ đường ba gian của họ Dương ở Giai Đông
Mặt tiền từ đường ba gian: gian giữa là tông đường, hai gian bên là chiêu mục, đúng kiểu thức kẻ sĩ, thứ dân. Ảnh: WEI, WAN-CHEN(魏琬臻), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Nền đất từ đường – 祠基

Nguyên văn – 原文

祖祠近大宗為主,堂基宜比閭之中,通族人人蒙庥,子孫世世受蔭。較之陰地陽宅,力量最洪;方之儒學文峯,應驗更速。蓋根本之地,乃藏……,關山地開陽乘旺,林峯拱照,以包羅……。水面重高案,層層而環遶,祠堂迎帝旺,諸子榮昌;門向納長生,闔家富貴;生水會局,瓜瓞綿綿;旺神朝堂,簪纓濟濟。影堂莊嚴,內須柱柱著地,安穩擁護;後宜處處藏風。內丁向南,房房均利。宗門合度,代代興隆。同昭同穆之班,切莫一高一下;大宗小宗之位,更須分級分階。院合步數之吉,老幼俱無災害;闔其周垣而相抱,家門永主孝和。宗祠居中,前後左右圍住,人財兩旺。明堂澄水左右,前後瀠進金玉。……押枋近水,發富定少科名;門外押枋過高,英才不分宗派;孤聳太遙,骨肉相殘。捲棚遮前,仲房迍厄多離散;川堂插後,季房外死又孤窮。左右有分飛之形,人丁忤逆不睦;上下有反背之勢,長幼抵牾。虎狼堂壁破碎不修,口舌官訟;門地欹斜不整,奸盜飄流。左缺虧長,右缺虧季,四處破碎,眾房合一。餘外氣化,驗同陽基。

Dịch: Từ đường tổ lấy gần đại tông làm chủ; nền nhà nên ở giữa xóm, thì cả họ người người được che chở, con cháu đời đời hưởng phúc. So với đất âm, nhà dương thì lực lớn nhất; so với văn phong của học cung thì ứng nghiệm nhanh hơn. Bởi đây là đất gốc rễ, chứa ……; núi chắn mở sáng, đón vượng, rừng núi chầu chiếu để bao bọc ……. Mặt nước có án cao nhiều lớp, lớp lớp vây quanh; từ đường đón Đế Vượng thì các con vinh xương; cửa nạp Trường Sinh thì cả nhà phú quý; nước sinh hội cục thì con cháu dài lâu như dây dưa; thần vượng chầu đường thì quan tước đông đúc. Ảnh đường (gian thờ) trang nghiêm, bên trong cột nào cũng chạm đất, vững vàng che chở; phía sau nên chỗ nào cũng kín gió. Bên trong hướng Đinh, hướng Nam thì các chi đều lợi. Cửa tông đúng phép thì đời đời hưng thịnh. Hàng chiêu, hàng mục cùng bậc chớ để cao thấp lệch nhau; ngôi đại tông, tiểu tông lại phải phân cấp phân bậc. Sân hợp số bước lành thì già trẻ đều không tai hại; tường bao khép kín ôm lấy nhau thì nhà cửa mãi hiếu thuận hoà mục. Từ đường ở giữa, trước sau trái phải có nhà vây quanh, thì người của đều vượng. Minh đường nước trong ở hai bên, trước sau uốn vào thì vàng ngọc vào. …… Áp phường gần nước thì phát giàu nhưng ít khoa danh; áp phường ngoài cửa quá cao thì anh tài không phân tông phái; đứng trơ trọi quá xa thì ruột thịt hại nhau. Mái quyển bồng che phía trước thì chi giữa gian truân, nhiều ly tán; xuyên đường cắm phía sau thì chi út chết ngoài đường, lại cô cùng. Hai bên có hình bay rẽ thì con cháu ngỗ nghịch bất hoà; trên dưới có thế quay lưng thì lớn nhỏ chống nhau. Tường gian như hổ lang vỡ nát không sửa thì khẩu thiệt, kiện tụng; nền cửa xiêu lệch không ngay thì gian đạo trôi dạt. Khuyết trái thì thiệt chi trưởng, khuyết phải thì thiệt chi út; bốn bề vỡ nát thì các chi gộp về một. Ngoài ra khí hoá thì nghiệm như nền nhà ở.

Giảng: Câu then chốt là "so với đất âm, nhà dương thì lực lớn nhất". Sách đặt từ đường trên cả mộ phần và nhà ở về sức ứng, vì đây là "đất gốc rễ" của cả họ. Những điều ứng được phân theo chi: mái che phía trước hại chi giữa, nhà xuyên cắm phía sau hại chi út, khuyết trái hại chi trưởng, khuyết phải hại chi út. Đây là cách đọc từ đường theo "phòng phận" giống như đọc mộ: bên trái ứng trưởng, giữa ứng thứ, phải ứng út. Hai chi tiết đáng ghi: "cột nào cũng chạm đất", tức không dùng cột treo, cột gác trên xà ở gian thờ; và "hàng chiêu, hàng mục chớ cao thấp lệch nhau", tức bàn thờ hai bên phải bằng nhau. Câu cuối "khí hoá thì nghiệm như nền nhà ở" cho phép dùng toàn bộ phép dương trạch ở các quyển trước cho từ đường.

Nhà thờ họ Dương ở Việt Nam
Nhà thờ họ ở Việt Nam: nền nhà thờ đặt giữa xóm, sân trước rộng, hai bên kín. Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Kiểu thức từ đường – 祠式

Nguyên văn – 原文

祀先堂一棟三間,四排山,兩過梁,謂之降五間,總名曰祠堂。而中一間為正祠,特謂之宗堂;近中左一間為左昭房,近中右一間為右穆房,合稱之曰親祠;昭東一間為左別室,穆西一間為右別室,合稱之曰附祠。宗祠三重,每棟各三間,此士庶之祠式。按禮經,王公九,侯伯七,子男五,士庶三,遵古制,各安名分也。故學者建祠,倣列士品制。祠外繚以周垣,垣前後墻橫寬六丈三尺,左右通長各十四丈四尺,墻高九尺八寸。周垣共四十一丈四尺,長合三十二步,玉堂吉;寬合十四步,明堂吉。……正祠台基宜高。宗堂上供始祖牌位,一尺二寸高;左右間昭穆神主,俱八寸高,凡考妣兩主一櫝。……左右親祠內各橫寬一丈一尺,外附祠內各橫寬九尺。簷柱九尺五寸高,山尖五尺三寸,高中柱丈四八高。祠下大院直長六丈三尺,合十四步,明堂黃道吉,序立拜跪,可排二十一層。院分左右,各直下作七坎,每坎長九尺,直分上中下三級,每級長三尺,橫分內中外三階,每一階可容三人並排。族中每一門戶,止有家長一人來助祭;若族戶太繁,亦只用當家長子詣祠序班。七坎之下豎一木押枋,以蔽內外。枋脚外直長一丈零一寸,抵宗門廳後滴水處,為小院,總合十七步,金櫃黃道吉。若七坎站滿有剩,可暫移押枋於小院之前,擴出九尺地,作八坎位分,左右又容得五十四人。……滿座四百三十二人。祠後一棟名曰寢,寢基比正祠更高尺許。……寢內直深丈三八,棟寬照祠堂間數,簷柱九尺二寸高,山尖四尺六寸高,中柱丈三八高。內院直長二丈二尺,合五步,金櫃黃道吉。遷主祔祀時,直分二坎列班,每坎橫分四階,按服制序立。祠前押枋為中門,為綵坊,門高八尺,兩邊裝板壁。

Dịch: Nhà thờ tổ một toà ba gian, bốn vì kèo, hai xà vượt, gọi là "giáng năm gian", gọi chung là từ đường. Gian chính giữa là chính từ, gọi riêng là tông đường; gian sát giữa bên trái là tả chiêu phòng, gian sát giữa bên phải là hữu mục phòng, gọi chung là thân từ; gian phía Đông của chiêu là tả biệt thất, gian phía Tây của mục là hữu biệt thất, gọi chung là phụ từ. Từ đường ba lớp, mỗi toà ba gian: đó là kiểu từ đường của kẻ sĩ, thứ dân. Theo Lễ Kinh, vương công chín, hầu bá bảy, tử nam năm, sĩ thứ ba; theo đúng cổ chế để ai nấy yên danh phận. Cho nên người học dựng từ đường thì theo phép của bậc sĩ. Ngoài từ đường có tường bao vây quanh; tường trước sau ngang rộng sáu trượng ba xích, hai bên mỗi bên dài mười bốn trượng bốn xích, tường cao chín xích tám thốn. Tường bao dài cộng bốn mươi mốt trượng bốn xích; chiều dài hợp ba mươi hai bước, Ngọc Đường, tốt; chiều rộng hợp mười bốn bước, Minh Đường, tốt. …… Nền chính từ nên cao. Trên tông đường thờ bài vị thuỷ tổ cao một xích hai thốn; bài vị chiêu mục ở hai gian bên đều cao tám thốn; khảo tỷ (cha mẹ) hai bài vị chung một độc (hộp). …… Thân từ hai bên trong lòng mỗi gian rộng một trượng một xích, phụ từ ngoài cùng mỗi gian rộng chín xích. Cột hiên cao chín xích năm thốn, đỉnh năm xích ba thốn, cột giữa cao một trượng bốn xích tám. Đại viện dưới từ đường dọc sáu trượng ba xích, hợp mười bốn bước, Minh Đường hoàng đạo, tốt; đứng theo thứ tự lạy quỳ, xếp được hai mươi mốt hàng. Sân chia trái phải, mỗi bên theo chiều dọc làm bảy khảm, mỗi khảm dài chín xích; dọc chia ba cấp trên giữa dưới, mỗi cấp dài ba xích; ngang chia ba bậc trong giữa ngoài, mỗi bậc đứng được ba người hàng ngang. Mỗi hộ trong họ chỉ một người gia trưởng đến dự tế; nếu họ quá đông thì cũng chỉ trưởng nam đương gia đến từ đường đứng ban. Dưới bảy khảm dựng một áp phường bằng gỗ để ngăn trong ngoài. Từ chân phường ra ngoài dọc một trượng lẻ một thốn, tới giọt gianh sau sảnh tông môn, là tiểu viện; tổng cộng hợp mười bảy bước, Kim Quỹ hoàng đạo, tốt. Nếu bảy khảm đứng đầy còn dư người, có thể tạm dời áp phường ra trước tiểu viện, mở thêm chín xích đất làm khảm thứ tám, hai bên chứa thêm năm mươi tư người. …… Đầy chỗ là bốn trăm ba mươi hai người. Sau từ đường một toà gọi là tẩm, nền tẩm cao hơn chính từ chừng một xích. …… Trong tẩm sâu một trượng ba xích tám, bề rộng theo số gian của từ đường, cột hiên cao chín xích hai thốn, đỉnh bốn xích sáu thốn, cột giữa cao một trượng ba xích tám. Sân trong dọc hai trượng hai xích, hợp năm bước, Kim Quỹ hoàng đạo, tốt. Khi dời bài vị, tế phụ, thì chia dọc hai khảm đứng ban, mỗi khảm ngang chia bốn bậc, đứng theo thứ tự tang phục. Áp phường trước từ đường làm cửa giữa, là phường hoa, cửa cao tám xích, hai bên ghép ván.

Giảng: Đây là bản vẽ hoàn chỉnh nhất của một từ đường trong sách phong thuỷ cổ. Ba điểm cần nắm. Một, "giáng năm gian": một toà ba gian nhưng dùng bốn vì kèo và hai xà vượt để chia thành năm phần (tông đường, hai thân từ, hai phụ từ); thứ dân chỉ được ba gian theo lễ, nhưng vẫn có chỗ cho đủ chiêu mục. Hai, số đo đều quy ra bước lành: tường bao rộng 63 xích = 14 bước (Trừ, Minh Đường), dài 144 xích = 32 bước (Nguy, Ngọc Đường); đại viện 63 xích = 14 bước; tới tông môn 17 bước (Định, Kim Quỹ); sân trong sau 22 xích, gần 5 bước (Định, Kim Quỹ). Ba, sân tế được tính bằng người: mỗi khảm 3 cấp × 3 bậc × 3 người, bảy khảm hai bên là 378 người, thêm khảm thứ tám là 432 người, đúng con số sách ghi. Bài vị thuỷ tổ cao 1,2 xích, bài vị chiêu mục 8 thốn, cha mẹ chung một hộp: đây là chuẩn kích thước bài vị trong từ đường dân gian.

Sơ đồ mặt bằng từ đường kẻ sĩ, thứ dân theo Trạch Phổ
Mặt bằng từ đường ba gian "giáng năm gian", tẩm, sân trong, đại viện và tường bao. Sơ đồ Phong Thuỷ Liên Hoa.
Bảng số đo từ đường quy ra bước và trực
Số đo từ đường quy ra bước 4,5 xích: tường bao, đại viện, tông môn, sân trong đều rơi trực lành. Sơ đồ Phong Thuỷ Liên Hoa.

Tủ khám chiêu mục luân chuyển – 龕位輪流

Nguyên văn – 原文

旁無昭穆,其序必紊,是不知所以尊尊者也。有大宗無小宗,又奚貴乎族之合歟?通族之高曾祖禰均係始祖之血脈,而或有在有不在,不但於人心有所不安,即始祖之心亦不安矣。既合族以建祠,自應合族以供主。……問:始祖一祠,聚族之高曾祖禰皆入其主,如何容得下?曰:伊川云祠豈可嫌多,苟有可主者,無遠近多少,須當合祠。……或列左一龕昭上,或列右四龕穆次,或列左三龕昭中,或列右六龕穆中,或列左九龕昭下,或列右二龕穆上。龕雖不妨設五,而每一宗子家照代數次第止用得兩龕。迨上一龕祧盡,即將此龕轉襯於末龕之下,以待後來之新祔。……左右兩間各有五層,每層挨次橫排安在。……下有一祔,上即有一祧,雖千百世亦只兩龕輪遞而已。

Dịch: Bên cạnh mà không có chiêu mục thì thứ tự ắt rối, thế là không biết cách tôn người đáng tôn. Có đại tông mà không có tiểu tông thì hợp họ còn quý gì? Cao, tằng, tổ, nỉ (ông sơ, ông cố, ông nội, cha) của cả họ đều là huyết mạch của thuỷ tổ; nếu người có chỗ người không, chẳng những lòng người không yên mà lòng thuỷ tổ cũng không yên. Đã hợp họ dựng từ đường thì phải hợp họ thờ bài vị. …… Hỏi: một từ đường thuỷ tổ mà đưa bài vị cao, tằng, tổ, nỉ của cả họ vào, sao chứa nổi? Đáp: Y Xuyên nói từ đường há chê nhiều, hễ có người đáng thờ thì không kể xa gần nhiều ít, đều phải thờ chung. …… Có bài vị đặt khám thứ nhất bên trái (chiêu, tầng trên), có bài vị đặt khám thứ tư bên phải (mục, tầng thứ), có bài vị đặt khám thứ ba bên trái (chiêu, tầng giữa), khám thứ sáu bên phải (mục, tầng giữa), khám thứ chín bên trái (chiêu, tầng dưới), khám thứ hai bên phải (mục, tầng trên). Khám đặt năm tầng cũng không sao, nhưng mỗi nhà tông tử theo số đời thứ tự chỉ dùng hai khám. Đợi khám trên đã thiên hết (bài vị đã hết đời thờ), thì chuyển khám ấy xuống dưới khám cuối, để chờ bài vị mới được phụ tế về sau. …… Hai gian trái phải mỗi bên có năm tầng, mỗi tầng xếp ngang lần lượt. …… Dưới có một bài vị mới vào thì trên có một bài vị thiên đi; dù nghìn trăm đời cũng chỉ hai khám luân chuyển mà thôi.

Giảng: Đây là lời giải cho câu hỏi muôn thuở của các nhà thờ họ: thờ đủ các đời thì bàn thờ sẽ chật. Sách trả lời bằng một "máy luân chuyển". Hai gian thân từ (chiêu bên trái, mục bên phải) mỗi bên đặt một tủ khám năm tầng; khám bên chiêu đánh số lẻ 1, 3, 5, 7, 9, bên mục số chẵn 2, 4, 6, 8, 10. Mỗi chi chỉ giữ hai khám, một bên chiêu một bên mục. Khi bài vị ở khám trên cùng đã qua năm đời (thân tận), thì cất bài vị đó đi (thiên, diêu) và đem cái khám trống ấy chuyển xuống dưới cùng, chờ người mới mất được rước vào. Các khám còn lại tự nhiên lên một tầng. Ở giữa là bài vị thuỷ tổ, bất thiên bất diêu, không bao giờ dời. Cách hiểu của người biên soạn: "chiêu mục" ở đây là xếp đời xen kẽ hai bên, cha bên chiêu thì con bên mục, cháu lại về chiêu; nhờ vậy nhìn vào hai dãy khám là biết ngay đời nào trên đời nào, không cần đọc chữ.

Sơ đồ tủ khám chiêu mục năm tầng luân chuyển
Tủ khám chiêu mục: thuỷ tổ ở giữa, hai bên năm tầng, khám trên thiên hết thì chuyển xuống cuối. Sơ đồ Phong Thuỷ Liên Hoa.

Áp dụng cho nhà thờ họ hôm nay – 今日之用

Lấy mỗi xích khoảng 32 cm (cách quy đổi của người biên soạn), một bước 4,5 xích khoảng 1,44 m. Các số đo của sách quy ra mét: tường bao rộng 63 xích khoảng 20,2 m, dài 144 xích khoảng 46 m, tường cao 9,8 xích khoảng 3,1 m; đại viện dọc 63 xích khoảng 20 m; gian thân từ rộng 11 xích khoảng 3,5 m, gian phụ từ 9 xích khoảng 2,9 m; cột hiên 9,5 xích khoảng 3 m; bài vị thuỷ tổ 1,2 xích khoảng 38 cm, bài vị chiêu mục 8 thốn khoảng 26 cm.

Chọn đất. Đặt nhà thờ họ ở giữa xóm của họ, gần nhà trưởng tộc, nhà con cháu bao quanh. Không đặt sát đình, chùa, miếu, không dựng ngoài cánh đồng xa xóm, không dựng sát mộ tổ. Phía trước cần minh đường rộng, có nước hoặc ao tụ; phía sau có gò hoặc dãy nhà che; hai bên không khuyết.

Hướng. Tránh hướng Đông; ưu tiên hướng Nam và hướng Đinh, quay mặt vào phía xóm họ. Nếu đất buộc phải quay Đông, nên mời thầy xét lại khí hoá theo phép dương trạch trước khi dựng.

Mặt bằng. Một toà chính ba gian, chia năm phần: gian giữa thờ thuỷ tổ, hai gian sát bên đặt tủ khám chiêu mục, hai đầu hồi là phụ từ. Nhà sau (tẩm) nền cao hơn nhà chính chừng một xích. Sân tế trước nhà chính dài 14 bước; nếu muốn có cổng trong thì đặt ở mốc 17 bước tính từ mép hiên.

Bàn thờ. Hai dãy bàn thờ trái phải phải ngang nhau, không bên cao bên thấp; cột gian thờ đều chạm đất; không lợp mái che trước gian giữa; không để nhà khác xuyên cắm vào sau lưng từ đường.

Từ đường làng cổ Vũ Khẩu, Trung Quốc
Từ đường làng cổ Vũ Khẩu (Trung Quốc): nhà thờ họ nằm giữa làng, nhà con cháu bao quanh. Ảnh: Rutger van der Maar, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

Bức chân dung tổ tiên đời Thanh dưới đây cho thấy cách treo "ảnh thờ" bên cạnh bài vị trong từ đường xưa: người được thờ ngồi chính diện, phục sức theo phẩm, ngay ngắn như chính bài vị.

Tranh chân dung tổ tiên đời Thanh
Tranh chân dung tổ tiên đời Thanh: ảnh thờ treo cạnh bài vị trong từ đường. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Thứ nhất, từ đường là "huyệt dương" của cả họ. Sách nói từ đường lực lớn hơn cả âm phần và dương trạch. Phong Thuỷ Liên Hoa hiểu là: mộ ứng theo chi của người nằm đó, nhà ở ứng gia đình ở đó, còn từ đường là nơi cả họ quy về, nên ứng chung. Một họ mộ tổ tốt mà từ đường xấu thì cái tốt của mộ khó lan khắp các chi.

Thứ hai, dương không để âm sai khiến. Câu "mồ mả là nhà âm, từ đường thuộc dương" phân định hai khu rõ ràng. Kiến Trúc Liên Hoa khi quy hoạch khu lăng mộ dòng họ luôn tách nhà thờ ra khỏi nghĩa trang, đặt ở phía xóm, và chỉ để ở mộ một nhà bia hoặc bái đình nhỏ.

Thứ ba, số đo từ đường cũng là số bước. 14, 17, 32 bước đều rơi trực tốt theo phép (n−1) mod 12 đã dùng suốt Trạch Phổ. Chỉ riêng sân trong 22 xích không chia tròn ra bước (4,9 bước); cách hiểu của người biên soạn là sách lấy tròn 5 bước, ứng trực Định.

Thứ tư, phép luân chuyển khám giải được bài toán chật. Nhiều nhà thờ họ hôm nay cứ thêm bài vị, thêm bàn thờ cho tới khi gian thờ chật kín, đời trên đời dưới lẫn lộn. Phép hai khám luân chuyển giữ thứ tự mãi mãi mà không phải xây thêm.

Tóm lại – 總結

  • Từ đường thống cả họ, lập ở nhà đại tông, gọi là tông từ; thuỷ tổ là người đầu tiên dời đến.
  • Một họ một từ đường; không chia chi dựng riêng, không dựng ở mộ, không gần đền chùa, không ra ngoài đồng.
  • Hướng kỵ Đông, nên hướng Nam, hướng Đinh, quay vào xóm họ.
  • Nền từ đường đặt giữa xóm, lực lớn hơn âm phần và dương trạch, ứng nhanh hơn văn phong học cung; mái che trước hại chi giữa, nhà xuyên sau hại chi út, khuyết trái hại trưởng, khuyết phải hại út.
  • Kiểu thức: một toà ba gian "giáng năm gian"; tường bao 14 × 32 bước (Minh Đường, Ngọc Đường); đại viện 14 bước; tới tông môn 17 bước (Kim Quỹ); sân trong 5 bước; đầy chỗ 432 người.
  • Bài vị thuỷ tổ cao 1,2 xích; bài vị chiêu mục 8 thốn; cha mẹ chung một hộp.
  • Tủ khám chiêu mục năm tầng mỗi bên, mỗi chi hai khám luân chuyển: trên thiên một thì dưới rước một.

Bài trước: Dương Trạch Đại Thành (35) – 儒學: Học cung tỉnh, phủ, châu, huyện và phép tháo nước.

Bài sau: Dương Trạch Đại Thành (37) – 昭穆: Chiêu mục bài vị và thứ bậc tế họ.

Nguồn: Dương Trạch Đại Thành (陽宅大成), Trạch Phổ Chỉ Yếu quyển 4, các mục 宗祠 (tổng luận và hỏi đáp), 祠基, 祠式; bản khắc đời Thanh năm Càn Long Tân Dậu (1741), thuộc công cộng. Phần hỏi đáp dài được trích những câu liên quan đến việc dựng từ đường; một số chữ mờ để dấu ba chấm; mặt bằng và tủ khám được vẽ giản lược theo lời sách; cột mét, cách quy đổi xích, cách hiểu về chiêu mục xen kẽ và về sân trong 5 bước là của người biên soạn. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具

  • La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng nhà thờ họ, kiểm tra có phạm hướng Đông hay không.
  • Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ mặt bằng từ đường năm phần, sân tế, mốc 14 và 17 bước.
  • Lập Cục Pháp: lập cục khu đất từ đường để xét khí hoá như nền nhà ở.

Bài liên quan – 相關文章

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習

Biết từ đường kỵ hướng Đông, phải đặt giữa xóm, sân tế 14 bước là phần Thư; đứng trên một khu đất của dòng họ mà chỉ ra được đâu là nền tông từ, mái nào đang hại chi nào, khám nào nên chuyển là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Nhà thờ họ nên đặt ở đâu theo phong thuỷ cổ? – 祠基

Theo Dương Trạch Đại Thành, đặt ở chỗ trưởng tộc ở, giữa xóm của họ, nhà con cháu vây quanh; không gần đền chùa, không ra ngoài đồng, không dựng ở mộ.

Nhà thờ họ có nên quay hướng Đông không? – 祠向

Sách nói không nên: từ đường hướng Đông không lợi cho tông, chỉ nên hướng vào trong, hướng Đinh; thái miếu xưa đều hướng Nam.

Có nên dựng nhà thờ ngay cạnh mộ tổ? – 墓祠

Không. Mộ là nhà âm, từ đường thuộc dương; sách cho rằng dương không thể để âm sai khiến, và thứ dân không làm hưởng đường ở mộ như vương hầu.

Từ đường kẻ sĩ, thứ dân rộng bao nhiêu? – 祠式

Một toà ba gian chia năm phần; tường bao rộng 63 xích (14 bước), dài 144 xích (32 bước), sân tế 14 bước, chứa tối đa 432 người đứng lạy.

Thờ nhiều đời thì bàn thờ có chật không? – 龕位

Không, nếu theo phép luân chuyển: mỗi bên năm tầng khám, mỗi chi hai khám; khám trên thiên hết thì chuyển xuống dưới chờ bài vị mới, nghìn đời vẫn đủ chỗ.

Từ khoá: nhà thờ họ · từ đường · phong thủy nhà thờ họ · chiêu mục · bài vị · tông từ · 宗祠 · 祠堂 · dương trạch đại thành · phong thủy cổ

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…