Phàm lệ Kinh Dịch Phan Bội Châu là phần cụ Phan Bội Châu viết ở đầu bộ Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, trước khi vào 64 quẻ: ai làm ra Kinh Dịch, nghĩa chữ Dịch, chữ Thì, Dịch số, Hà Đồ, nghĩa chữ Tượng, các đồ bát quái của Phục Hi và Văn Vương, và cương lĩnh để đọc lời quẻ. Đây là "chìa khoá" cho người mới học Dịch. Toàn văn dưới đây được Phong Thuỷ Liên Hoa chép lại, chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Phàm lệ I – Những người làm ra Kinh Dịch
Trước phải biết những người nào làm ra Kinh Dịch.
Chú minh: Bản sách này trải qua tay bốn vị Đại Thánh làm nên: Phục Hi, Văn Vương, Chu Công, Khổng Tử.
Lúc đầu tiên ở đời Thượng cổ, chưa có văn tự, dân sinh chưa biết gì là Lợi, Hại, Cát, Hung. Nhưng người sinh ngày một đông, không thể hỗn độn được mãi, mới có vị Đại Thánh thông minh trí tuệ thứ nhất là Phục Hi.
Trên xem văn trời, dưới xét lý đất, giữa khảo sát tình trạng vạn vật, mới nghĩ cách mở mang dân trí, để tăng tiến văn minh cho loài người. Bắt đầu chế ra văn tự, đặt viết, mới vạch ra tám quẻ, lại lấy tám quẻ mỗi quẻ gia thêm một tám, tám tám sáu mươi tư, là thành ra sáu mươi tư quẻ. Lúc ấy sáu mươi tư quẻ, thành sáu mươi tư dạng chữ.
Lệ như: Ba nét ngang liền là quẻ Càn, tức là chữ Thiên; ba nét ngang đứt là quẻ Khôn, tức là chữ Địa, v.v...
Đến đời Trung cổ, thánh Văn Vương biết được thâm ý của thánh Phục Hi là cốt lấy sáu mươi tư quẻ ấy để khai vật thành vụ, nghĩa là: mở trí khôn người, làm nên việc đời. Nhưng sợ chỉ có quẻ mà thôi, thời chắc người đời không hiểu, nên Ngài mới làm thêm lời Soán vào dưới sáu mươi tư quẻ.
Đến con Ngài là thánh Chu Công, lại làm Hào từ đặt vào dưới ba trăm tám mươi tư hào. Lúc bấy giờ, bản sách Chu Dịch mới thành một bản sách có văn từ, có nghĩa lý.
Nhưng mà văn từ quá giản áo, ý nghĩa quá tinh thâm, học giả ít kẻ thông hiểu. Vậy nên đức Khổng Tử lại thể ý tuỳ thì lập giáo của ba Thánh trước mà làm thêm bản Thập Dực.
Dực, nghĩa là cánh con chim. Mà đức Khổng thích nghĩa Kinh Dịch nghĩ rằng: nguyên sách của ba Thánh trước, là đủ hình con chim rồi, bây giờ chỉ tổ chức thêm cho thành lông cánh, thời mới gọi là hoàn toàn. Vì vậy nên gọi bằng sách Dực.
Bản ấy gồm mười truyện: 1. Văn Ngôn; 2. Soán Truyện; 3. Đại Tượng Truyện; 4. Tiểu Tượng Truyện; 5. Hệ Từ Thượng Truyện; 6. Hệ Từ Hạ Truyện; 7. Thuyết Quái Truyện; 8. Tự Quái Truyện; 9. Tạp Quái Truyện. Soán truyện lại chia làm Thượng truyện, Hạ truyện, gồm thành mười truyện.
Đó là kể những người đã làm Dịch xong rồi.
Phàm lệ II – Nghĩa chữ Dịch: bất dịch, giao dịch, biến dịch
Phải biết nghĩa tên Kinh vì sao mà đặt bằng tiếng Dịch. Dịch là nghĩa làm sao?
Nghĩa chữ Dịch cốt ở tinh thần. Trong chữ Dịch bao hàm ba ý nghĩa: bất dịch, giao dịch, biến dịch.

Bất dịch, nghĩa là chẳng thay đổi. Ở trong trời đất, kể dọc là thì gian, kể ngang là không gian. Hễ đã có một vật gì, tất nhiên có một cái chất cố định của vật ấy, có một việc gì, tất nhiên có một lý nhất định của việc ấy.
Lệ như: Càn là thiên, thiên là trời, trời thời bao giờ cũng khinh thanh tại thượng. Khôn là địa, địa là đất, đất thời bao giờ cũng trọng trọc tại hạ. Lại như: Khảm là thuỷ, thuỷ là nước, nước thời bao giờ cũng có chất trôi chảy. Li là hoả, hoả là lửa, lửa bao giờ cũng có tia sáng chói, v.v...
Vậy nên ở trong Kinh Dịch đã Càn, thời nhất định là ba nét dương, đã Khôn, thời nhất định là ba nét âm; đó là nghĩa bất dịch.
Nhưng chân lý ở trong vũ trụ, cái bất dịch ấy, chỉ được một phương diện. Sách Dịch là bao bọc cả sự lý, thiên địa, vạn vật, không thể chỉ nói bất dịch mà thôi; nên lại phải có hai nghĩa nữa: giao dịch và biến dịch.
Giao dịch, nghĩa là trao đổi với nhau, ở trong vạn sự, vạn vật. Bất dịch là nguyên thể, giao dịch là ứng dụng.
Lệ như: âm điện giao hoán với dương điện, mà sinh điện khí tác dụng; nam tinh giao hoán với nữ tinh mà thành được nhân loại sinh dục. Lẽ ấy ở trong Dịch học lại càng rõ rệt lắm. Tức là ba nét dương quẻ Càn giao dịch với Khôn, thành Chấn, Khảm, Cấn. Ba nét âm quẻ Khôn giao dịch với Càn thành Tốn, Li, Đoài.

Sự vật ở trong thiên địa cổ kim, muốn xét cho cùng nguyên cực uỷ, tự thuỷ chí chung, thời chỉ một phần giao dịch cũng chưa hết được chân lý tác dụng. Nên phải có một nghĩa nữa là biến dịch.
Biến dịch, nghĩa là biến hoá, thay đổi. Sự vật gì theo về phần nguyên chất, hoặc phần thiên nhiên thời vẫn bất dịch và giao dịch. Nhưng đã trải qua khi giao hoán tác dụng rồi, thời tức có biến dịch.
Lệ như: gang, chì vẫn là giống có thể, mà bỏ vào lò lửa nấu, thời chảy ra nước, hoá thành lưu chất; tằm vẫn là giống nằm, nhưng khi đã vào kén làm nhộng, hoá ra bướm, thời thành giống bay.
Nghiên cứu Dịch học, thời cốt yếu nhất là nghĩa biến dịch. Tức như: Dương hào biến ra được Âm hào, quẻ Càn biến ra được quẻ Khôn; toàn một bộ sách, không một vạch nào mà chẳng biến dịch được, ấy là nghĩa rất tinh thông ở trong Kinh Dịch đó vậy.
Thầy Trình có câu nói rằng: "Dịch chi vi thư, tuỳ thì biến dịch, dĩ tùng đạo dã." Nghĩa là: Dịch sở dĩ thành sách ra đó chỉ là cốt ở theo thì biến đổi cho đúng với đạo mà thôi. Câu nói ấy, chính là lấy nghĩa biến dịch thích chữ Dịch.
Bàn tóm lại, đủ ba nghĩa như trên ấy, mới hết được nghĩa chữ Dịch, mà ba chữ nghĩa ấy, lại tiếp tục tuần hoàn đẻ ra nhau.
Lệ như: Nguyên chất một người con trai hoặc một người con gái, thời trai nhất định là Dương, gái nhất định là Âm, thế là bất dịch. Đến khi trai gái giao hợp với nhau mà sinh ra trai hoặc gái, thế là nhân giao dịch mà thành biến dịch. Nhưng đã biến dịch rồi, thời trai y nhiên nhất định trai, gái y nhiên nhất định gái. Thế lại là biến dịch mà hoàn lại bất dịch.
Lại như: con tằm hoá ra bướm. Thế là biến dịch, mà đến khi bướm đẻ ra trứng, trứng nở ra tằm. Thế là do biến dịch, mà hoàn lại bất dịch. Những nghĩa lệ như thế, ở trong Dịch chẳng bao giờ cùng.
Tức như: ba nét dương quẻ Càn vẫn là ba nét dương; nhưng vì mượn một nét đầu đổi cho Khôn, thành ra Chấn. Mượn một nét giữa đổi cho Khôn thành ra Khảm. Mượn một nét cuối đổi cho Khôn thành ra Cấn. Đến khi đã biến hết ba nét rồi, thời quẻ Càn thành quẻ Khôn. Khi đã biến ra Khôn rồi, thì Khôn thành bất dịch.
Giải nghĩa chữ Dịch như thế cũng lược lược hiểu qua. Muốn tinh tường sáng suốt thì phải xem ở Kinh văn.
Phàm lệ III – Học Dịch phải biết chữ Thì
Hễ học Dịch tất phải biết chữ Thì (Thời).
Nghĩa chữ Dịch, cốt yếu nhất là biến dịch, mà cũng quy kết ở biến dịch. Nhân vì Thì có biến dịch, nên Dịch lý cũng phải có biến dịch.
Xưa nay ở trong vũ trụ, không gian vẫn không biến dịch, mà thì gian vẫn thường thường biến dịch; một ngày một đêm hai mươi bốn tiếng đồng hồ cho đến một tháng, một năm, một thế kỷ, một vũ trụ, biến hoá thay đổi chẳng chốc phút nào dừng, thì gian hay biến dịch như thế nên không gian cũng thường thường theo thì gian mà biến dịch.
Lệ như: Thì gian do Đông mà biến ra Xuân, thời không gian thường thấy nhiều gió hoà mưa ngọt; thì gian do Hạ mà biến ra Thu, thời không gian thường thấy nhiều mù đen mây trắng; đêm biến ra ngày, thời không gian thường sáng; ngày biến ra đêm, thời không gian thường tối. Về phần thiên nhiên đành như thế, thời phần nhân sự cũng phải thế.
Thánh nhân làm sách Dịch dạy người, cốt nhất là tuỳ thì biến dịch. Vì nghĩa biến dịch, nên người học Dịch phải tinh nghĩa chữ Thì. Biến dịch mà cho đúng với thì, chính là tinh lý của Kinh Dịch.

Đổi cũ mà thay ra mới, phá hoại cái hiện tại mà kiến thiết cái tương lai, nhất thiết nhân sự vô luận hạng người nào việc nào cũng chỉ đúng thì mà làm thời hay, chưa đúng thì mà làm thời dở. Trong Kinh Dịch, hễ mỗi một quẻ, tất có thì của quẻ ấy. Công dụng quẻ nào, chỉ làm cho đúng thì của quẻ ấy.
Thầy Thiệu Khang Tiết có nói rằng: "Chu Dịch nhất bộ, khả nhất ngôn dĩ tế chi, viết Thì", nghĩa là: toàn bộ Dịch chỉ một chữ mà trùm bọc hết, là chữ Thì. Vậy chúng ta học Dịch, tất phải hiểu thấu nghĩa chữ Thì.
Thì, nghĩa là buổi. Lệ như: buổi trưa thời ăn cơm, buổi đêm thời vào nghỉ. Thì, nghĩa là mùa. Lệ như: mùa Hạ phải mặc áo cát, mùa Đông mặc áo cừu. Thì, nghĩa là giờ. Lệ như: giờ sáng phải mở cửa, giờ tối phải thắp đèn, v.v...
Đoạn này chẳng qua nói đại lược mà thôi, còn nói kỹ, thời xem ở Kinh văn.
Phàm lệ IV – Dịch số và Hà Đồ
Học Dịch tất cần phải biết Dịch số. Toàn bộ Dịch là một bộ sách số học.
Nguyên lúc đầu thánh Phục Hi vạch ra tám quẻ, là bắt chước ở Hà Đồ. Hà Đồ chỉ là một bức số học, tổng cộng 55 điểm, bày thành số Cơ, Ngẫu, Âm, Dương. Cơ là số lẻ thuộc về Dương số. Ngẫu là số chẵn thuộc về Âm số. Vậy nên ở trong đồ, các khuyên trắng là thuộc về số Cơ, cũng là Dương số, các khuyên đen là thuộc về số Ngẫu, cũng là Âm số.
Bây giờ ta hãy theo tượng trong đồ mà xét cho ra nguyên lý của vũ trụ.
Nguyên lúc đầu chưa có Trái đất, thời chỉ có không khí ở giữa không gian. Ấy tức là Thiên, mà chúng ta gọi bằng trời. Nhưng ở trong không khí mà gọi bằng trời đó, hàm súc có hai khí: giả thiết ra danh từ mà gọi, thời bằng nhất Âm, nhất Dương. Âm, Dương kết hợp với nhau mới ngưng tụ thành hình mà có Trái đất, ấy tức là Địa, mà chúng ta gọi bằng đất. Đã có Trái đất, tức khắc đồng thì ở trong khoảng trời đất có luôn Tứ tượng (Thuỷ, Hoả, Mộc, Kim) cũng gọi bằng Thái dương, Thiếu âm, Thiếu dương, Thái âm. Vậy nên Đức Khổng có nói rằng: "Thái cực sinh Lưỡng nghi, Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái."
Thánh Phục Hi sở dĩ vạch Bát quái, chỉ nhân ở lý số ấy mà vạch ra. Vậy nên chúng ta muốn hiểu được nguyên lý của Bát quái, trước phải tham khảo ở số Hà Đồ. Xin kê rõ như sau này:

Phương vị Hà Đồ bày làm năm bộ: Bắc, Nam, Đông, Tây, Trung. Phương vị phía Bắc là: nhất lục thuỷ. Vì lúc đầu ở trong trời đất có Thuỷ trước hết, nên lấy số thứ nhất làm số Thiên sinh Thuỷ.
Khi đã có Thuỷ rồi, thời bao nhiêu nhiệt chất ở trong địa cầu cũng đồng thì phát hiện, tức là Hoả. Vậy nên trong đồ số vị phía Nam là: nhị thất hoả.
Đã có Thuỷ, Hoả rồi, thời đồng thì cũng có Mộc, tức là loài thực vật sinh ở trên địa cầu. Vậy nên trong đồ số vị phía Đông là: tam bát mộc.
Đồng một thì ấy, bao nhiêu những chất ngưng kết kiên cố cũng ở trong địa cầu nảy nở ra, tức là loài Kim, mà chúng ta gọi bằng khoáng chất. Vậy nên trong đồ số vị phía Tây là: tứ cửu kim.
Nhưng đồng thì Thuỷ, Hoả, Mộc, Kim tất phải dựa vào địa cầu mới phát sinh được, mà tiếp tục bất cùng. Nên bốn giống kia lại phải quán thuộc vào Thổ, mà lại Thiên số ngũ, Địa số thập, phối hợp với nhau. Vậy nên số vị trong đồ đặt Ngũ thập thổ ở trung cung.
Kể số thời nhất, tam, ngũ, thất, cửu là số Cơ, mà thuộc về Dương gọi bằng Thiên số. Nhị, tứ, lục, bát, thập là số Ngẫu mà thuộc về Âm gọi bằng Địa số.
Thiên số ngũ, Địa số thập, hai số ấy hợp với nhau mà thành Thổ. Tạo thuỷ vạn vật, nhờ có số ấy; chung thành vạn vật, cũng nhờ có số ấy. Sở dĩ ngũ, thập thổ ở chính giữa đồ, mà ngũ, thập thổ tức là trung tâm điểm của công dụng Tạo hoá.
Số năm điểm là số sinh Thổ, số mười điểm là số thành Thổ. Muốn biết rõ công dụng của Thổ, thời tất phải lấy số ngũ mà phối hợp với bốn số kia. Như số Nhất là số sinh Thuỷ; Nhất phối với Ngũ là Lục, tức là số Lục thành Thuỷ. Số Nhị là số sinh Hoả, Nhị phối với Ngũ là Thất, tức là số Thất thành Hoả. Số Tam là số sinh Mộc, Tam phối với Ngũ là Bát, tức là số Bát thành Mộc. Số Tứ là số sinh Kim, Tứ phối hợp với Ngũ là Cửu, tức là số Cửu thành Kim.
Nói tóm lại, nguyên lý của trời đất, hoá sinh vạn vật, đồng thời thì chỉ có nhất Âm nhất Dương. Nhất sinh lưỡng, lưỡng gia lưỡng thành tứ, tứ gia tứ thành bát, bát gia bát thành bát bát lục thập tứ, ấy tức là tinh ý của Thánh nhân mượn Số cho rõ Lý, nhưng lại phải mượn Tượng cho rõ Số. Vậy nên trong Dịch học lại phải xét đến Tượng.
Phàm lệ V – Nghĩa chữ Tượng
Nghĩa chữ Tượng ở trong Dịch học như thế nào?
Nguyên lý của vũ trụ là một giống vô hình, không thể mô tả được, mà dầu mô tả được, cũng chẳng bao giờ cùng. Muốn biểu thị chân lý, tất nhiên phải mượn những giống hữu hình, mà chỉ diễn cho ra Tượng nào vào lý ấy.
Lệ như: Càn, tượng là Trời; Khôn, tượng là Đất; Chấn, tượng là Sấm; Tốn, tượng là Gió; v.v... Nhưng đó chẳng qua giả thiết ra cái hữu hình để mô tả lý vô hình, cũng như phép trừu tượng ở trong học thuyết đời bây giờ.
Nếu học Dịch mà chỉ câu nệ vào Tượng, mà chẳng nghiên cứu đến tinh thần, thời cũng chẳng phải là nhà tinh thông Dịch học.
Phàm lệ VI – Phương vị và thứ tự các đồ
Lại phải biết phương vị và thứ tự ở các đồ.
Đồ phương vị Bát quái của Phục Hi
Một là: Đồ phương vị bát quái của Phục Hi, đồ này là lấy tám quẻ mà hình dung đại tạo hoá của Thiên Địa.
Càn đóng phía Nam, là tượng trời ở trên; Khôn đóng phía Bắc, là tượng đất ở dưới (cái trên dưới đó là theo hình người ta đứng mà nói, chứ chẳng phải phương vị nhất định của trời đất). Li ở phía Đông, là tượng mặt trời sinh ở phương Đông; Khảm ở phía Tây, là tượng mặt trăng sinh ở phương Tây; Chấn ở phía Đông Bắc, là tượng sấm động ở phương Đông Bắc; Tốn ở phía Tây Nam, là tượng gió ở phương Tây Nam; Cấn ở phía Tây Bắc, là tượng núi ở phương Tây Bắc; Đoài ở phía Đông Nam, là tượng nước chằm đổ về phương Đông Nam.
Lấy Số mà kể, thời: Càn nhất; Đoài nhị; Li tam; Chấn tứ; Tốn ngũ; Khảm lục; Cấn thất; Khôn bát. Lấy Tượng mà hình dung, thời Càn là thiên; Khôn là địa; Chấn là lôi; Tốn là phong; Khảm là thuỷ; Li là hoả; Cấn là sơn; Đoài là trạch. Từ Càn nhất đến Chấn tứ đi thuận; từ Tốn ngũ đến Khôn bát đi nghịch.

Đồ thứ tự sáu mươi tư quẻ của Phục Hi (đồ ngang)
Hai là: Đồ thứ tự sáu mươi tư quẻ của Phục Hi, cũng là đồ ngang. Đồ này kể dưới kể lên, dưới cùng đồ trắng không, là tầng đầu hết, để hình dung nguyên thuỷ của vũ trụ, gọi bằng Thái cực; lên tầng thứ hai là Thái cực mà sinh Lưỡng nghi (Lưỡng nghi là nhất Âm, nhất Dương); lên tầng thứ ba là Lưỡng nghi sinh Tứ tượng (Tứ tượng là: Thái dương, Thiếu âm, Thiếu dương, Thái âm); lên tầng thứ tư là Tứ tượng sinh Bát quái; lên tầng thứ năm là Bát quái gia gấp, thành thập lục; lên tầng thứ sáu là thập lục gia gấp thành tam thập nhị; lên tầng thứ bảy là tam thập nhị gia gấp thành lục thập tứ; lên tầng thứ tám là kể rõ tên quẻ, mà mỗi một quẻ mẹ nguyên ba nét, gia vào tám quẻ con, thành quẻ sáu nét. Cộng thành Bát bát lục thập tứ quái.

Lệ như: Quẻ Càn số nhất, nguyên ba nét ở dưới lại chồng thêm quẻ Càn ba nét ở trên thành quẻ Càn sáu nét, là Bát Thuần Càn. Quẻ Càn nhất ở dưới chồng thêm vào Đoài nhị ở trên, thành quẻ Trạch Thiên Quải (thượng Đoài hạ Càn). Gia Li tam vào trên Càn nhất, thành quẻ Hoả Thiên Đại Hữu. Gia Chấn tứ vào trên Càn nhất, thành quẻ Lôi Thiên Đại Tráng. Gia Tốn ngũ vào trên Càn nhất, thành quẻ Phong Thiên Tiểu Súc. Gia Khảm lục vào trên Càn nhất, thành quẻ Thuỷ Thiên Nhu. Gia Cấn thất vào trên Càn nhất, thành quẻ Sơn Thiên Đại Súc. Gia Khôn bát vào trên Càn nhất, thành quẻ Địa Thiên Thái.
Đó là do một quẻ Càn mẹ mà đẻ ra tám con, mà cứ y thứ tự Càn nhất, Đoài nhị, Li tam, Chấn tứ, Tốn ngũ, Khảm lục, Cấn thất, Khôn bát, thuận tự mà vẽ ra.
Ở trong hàm có ý thần diệu là: Đầu hết quẻ Càn trên Càn dưới, cuối cùng quẻ Khôn trên Khôn dưới, để tỏ rõ vạn sự vạn vật ở trong lưỡng gian, tất thảy thu nạp vào trong nhất Âm nhất Dương mà làm nên công dụng. Theo như trong đồ vị, tuy có trước sau, nhưng kỳ thực đồng trong một lúc mà nảy ra bấy nhiêu tượng số, chẳng phải tuyệt đối có trước sau.
Đồ phương vị sáu mươi tư quẻ của Phục Hi (đồ tròn, đồ vuông)
Ba là: Đồ phương vị sáu mươi tư quẻ của Phục Hi. Đồ này chia làm hai đồ. Đồ tròn bọc ở ngoài, đồ vuông đặt ở trong, gọi bằng học lý thuộc về tiên thiên. Tầng thứ trong quẻ thời cũng y như đồ ngang, nhưng có một đạo lý rất thâm thuý là miêu tả lý Âm Dương tiêu trưởng. Âm Dương tuy tác dụng chung nhau, nhưng thường có phía tiêu phía trưởng.
Nhất Dương sinh ở quẻ Phục, từ đó trưởng lần lần, trưởng đến cùng cực thời là quẻ Càn, là quẻ Thuần Dương. Nhất Âm sinh ở quẻ Cấu, từ đó trưởng lần lần, trưởng đến cùng cực thời là quẻ Khôn, là quẻ Thuần Âm.
Trong đồ tròn đi vòng bên tả là ba mươi hai quẻ, từ quẻ Phục đến quẻ Càn là miêu tả lý tiêu trưởng thuộc về phần Dương. Đi vòng bên hữu là ba mươi hai quẻ, từ quẻ Cấu đến quẻ Khôn, là miêu tả lý tiêu trưởng thuộc về phần Âm. Quẻ Càn liên tiếp quẻ Cấu, thời biết rằng: Dương cực thời Âm sinh. Quẻ Khôn liên tiếp quẻ Phục, thời biết rằng: Âm cực thời Dương sinh. Âm Dương tuần hoàn với nhau, không giây phút nào ngớt. Chỉ tranh nhau một tí là: bên này trưởng một phân, thời bên kia tiêu một phân; bên này tiêu một phân, thời bên kia trưởng một phân. Hiểu được quẻ ấy, thời cuộc đời thịnh suy, việc người lành dữ, nhỏ từ nhất thân, nhất gia, lớn đến nhất quốc, nhất thế giới, cũng chỉ là lẽ ấy mà thôi.
Đồ vuông, bốn lớp dưới từ quẻ Phục đến quẻ Càn, bốn lớp trên từ quẻ Cấu đến quẻ Khôn, cũng ý tứ như đồ tròn. Hễ đồ Thánh Phục Hi thường hay kể ngược, từ dưới kể lên, nghĩa là nghịch số, là theo hiện tượng tự nhiên ở trời đất. Từ trên mặt đất kể lên thời vô cùng, từ dưới lòng trời kể xuống thời hữu tận. Dịch lý là vô cùng nên theo về nghịch số.
Đồ thứ tự tám quẻ của Văn Vương
Bốn là: Đồ thứ tự tám quẻ của Văn Vương. Đồ này từ trên kể xuống là thuận số.
Tầng thứ nhất, trên hết phía tả là quẻ Càn, ba nét Thuần Dương là cha. Tầng thứ nhì, đầu hết quẻ Chấn, nguyên thể là Khôn, vì hào sơ quẻ Càn thay vào, thành quẻ Chấn là con trai đầu. Thứ hai quẻ Khảm nguyên thể là Khôn, vì hào chính giữa quẻ Càn thay vào thành quẻ Khảm là con trai giữa. Thứ ba, quẻ Cấn cũng nguyên thể là Khôn, vì hào thượng quẻ Càn thay vào thành quẻ Cấn là con trai út. Đó là Khôn giao dịch với Càn mà sinh ra được ba trai, là Dương phải nhờ có Âm đó vậy.
Tầng thứ nhất, trên hết phía hữu là quẻ Khôn, ba nét Thuần Âm là mẹ. Tầng thứ nhì, đầu hết quẻ Tốn, nguyên thể là Càn, vì hào sơ quẻ Khôn thay vào thành quẻ Tốn là con gái đầu. Thứ hai quẻ Li, cũng nguyên thể là Càn, vì hào chính giữa quẻ Khôn thay vào thành quẻ Li là con gái giữa. Thứ ba quẻ Đoài, cũng nguyên thể là Càn, vì hào thượng quẻ Khôn thay vào thành quẻ Đoài là con gái út. Đó là Âm phải nhờ có Dương đó vậy.
Như các đoạn trên kia, là kể qua các đồ thuyết, còn đoạn dưới này mới kể về cương lĩnh Dịch học, tức là phàm lệ cuối cùng.
Phàm lệ cuối cùng – Dịch thuyết cương lĩnh
Các đoạn trên ấy, chỉ kể qua về Tượng và Số. Bây giờ kể qua về phần Từ (văn từ).
1. Phải biết chia loài về nghĩa chữ Âm, chữ Dương.
Dương là: Nam, Cương, Thiện, Đại, Chính, Thành, Thực, Quân tử, Phú, Quý. Âm là: Nữ, Nhu, Ác, Tiểu, Tà, Nguỵ, Hư, Tiểu nhân, Bần, Tiện.
2. Phải biết nhân quả ở trong các chiêm từ.
Lệ như: Cát nghĩa là tốt, cũng là lành; Hung nghĩa là xấu, cũng là dữ; Hối nghĩa là phàn nàn, cũng là ăn năn; Lận nghĩa là xấu hổ lắm. Vô cữu có ba nghĩa: một là không tội lỗi, hai là không trách tội lỗi được ai, ba là không biết đổ tội lỗi vào đâu.
Năm chữ ấy, thảy thuộc về phần kết quả. Nhưng chỉ một chữ Cát là kết quả về phần hay. Ba chữ Hung, Hối, Lận, thảy kết quả về phần dở. Hung nặng hơn Lận, Lận nặng hơn Hối. Hối là trung gian của kết quả dở. Lận với Hung là cuối cùng của kết quả dở.
Duy chữ Vô cữu thời thường không hay, không dở, mà sở dĩ tạo nhân mấy chữ ấy, thời cốt yếu ở trung hay bất trung, chính hay bất chính. Trung, chính thời thường được cát; bất trung, bất chính thời thường đến nỗi hung, hối, lận, mà lại trọng yếu nhất là chữ trung.
Ở trong sáu hào, chia làm hai quái. Một là Nội quái, cũng là Hạ quái, thời lấy hào nhị làm trung. Hai là Ngoại quái, cũng là Thượng quái, thời lấy hào ngũ làm trung. Chữ Trung chính là tạo nhân ra chữ Cát, mà chữ Chính cũng cần lắm. Nghĩa trong mỗi quẻ sáu hào, thành ra sáu vị: hào sơ, hào tam, hào ngũ là hào Dương vị; hào nhị, hào tứ, hào thượng là hào Âm vị.
Hễ đã Dương vị, thời phải Dương hào ở vào; hễ đã Âm vị, thời phải Âm hào ở vào. Thế là đắc chính. Nếu Âm hào mà ở vào Dương vị, Dương hào mà ở vào Âm vị, thế là bất chính. Hễ những hào đã bất chính, mà lại bất trung, là tạo nhân sinh ra Hung, Hối, Lận.

Nói tóm lại, tất thảy các lệ như trên, chỉ nói qua đại cương Dịch học mà thôi. Nhưng Dịch lý biến hoá vô cùng, xin học giả phải hiểu thấu Kinh văn, mà tìm tòi cho ra chân lý, thời những lệ như trên, cũng chưa phải ổn định.
Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa
Phần Phàm lệ chứa những khái niệm người học phong thuỷ dùng hằng ngày: Hà Đồ với nhất lục thuỷ, nhị thất hoả, tam bát mộc, tứ cửu kim, ngũ thập thổ; Bát quái tiên thiên của Phục Hi; thứ tự cha mẹ – ba trai – ba gái của Văn Vương; và nguyên tắc trung – chính của hào vị. Thầy Vũ Giới vẫn dạy: Hà Đồ và âm dương là "cha mẹ", ngũ hành và bát quái là "con cháu" – học Dịch từ những trang này là học từ gốc, rồi đối chiếu theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.
Bài trước: Lời giới thiệu và Phát đoạn từ. Bài sau: Quẻ Càn (phần 1). Xem toàn bộ chuyên mục Kinh Dịch Phan Bội Châu.
Câu hỏi thường gặp
Ai làm ra Kinh Dịch?
Theo cụ Phan Bội Châu, Kinh Dịch trải qua bốn vị: Phục Hi vạch quẻ, Văn Vương làm lời Soán, Chu Công làm Hào từ, Khổng Tử làm Thập Dực.
Ba nghĩa của chữ Dịch là gì?
Bất dịch (không đổi), giao dịch (trao đổi) và biến dịch (biến hoá); trong đó biến dịch là cốt yếu nhất.
Vì sao học Dịch phải biết chữ Thì?
Vì mỗi quẻ có thì của quẻ ấy; làm đúng thì thời hay, chưa đúng thì mà làm thời dở.
Hà Đồ có bao nhiêu điểm?
55 điểm: khuyên trắng là số lẻ (Dương), khuyên đen là số chẵn (Âm).
Học Kinh Dịch ứng dụng trong phong thuỷ tại Phong Thuỷ Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, phần Phàm lệ. Các đồ hình (Hà Đồ, Bát quái Phục Hi, Hoành đồ 64 quẻ, thứ tự Bát quái Văn Vương) được thuật lại bằng lời; phần chú thích của các bản in hiện đại không đăng lại.









