💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Khôn 坤 (phần 2) – Văn Ngôn

Phong Thuỷ Liên Hoa — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Khôn 坤 (phần 2) – Văn Ngôn

Văn Ngôn quẻ Khôn trong Kinh Dịch Phan Bội Châu là phần Khổng Tử làm thêm để phát huy hết ý nghĩa Soán truyện, cũng như Văn Ngôn quẻ Càn. Bài này đăng toàn văn phần Văn Ngôn quẻ Bát Thuần Khôn 坤 trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm tiết tổng luận đạo Khôn và sáu tiết thích hào từ, trong đó có câu nổi tiếng "Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh". Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Văn Ngôn quẻ Khôn – 坤文言

Từ đây sắp xuống là Khổng Tử muốn phát huy cho hết ý nghĩa Soán truyện. Nên lại làm thêm Văn ngôn, cũng như quẻ Càn.

Tiết thứ nhất – tổng luận đạo Khôn

Văn ngôn viết: Khôn chí nhu nhi động dã cương, chí tĩnh nhi đức phương, hậu đắc chủ nhi hữu thường, hàm vạn vật nhi hoá quang. Khôn đạo kỳ thuận hồ, thừa thiên nhi thì hành.
文言曰:坤至柔而動也剛,至靜而德方,後得主而有常,含萬物而化光。坤道其順乎,承天而時行。

Nguyên văn tiết này thảy có sáu câu, nếu thích luôn thời sợ học giả không hiểu nghĩa, nên phải thích chia làm bốn đợt.

Nghĩa là hai câu thứ nhất, Khôn chí nhu nhi động dã cương, chí tĩnh nhi đức phương... Khôn là thể đất, là địa đạo, tính tình tuy rất nhu thuận, mà đến khi tác dụng, thời lại hay chuyển động vận hành, chở đỡ được muôn giống, phát sinh được mọi loài, cũng cương kiện không khác gì Càn. Thái độ vẫn lặng lẽ, mà phú dữ các vật hình, vật nào vật nấy, nhất định bất dịch, xem ở nơi con mà biết được đức tính mẹ, thời biết đức Khôn là vuông.

Vả lại đức nhu tính thuận, nên chỉ thuận cho theo đạo trời, mà sau được thành công, chủ làm lị ích cho vạn vật, mà không bao giờ thay đổi.

Hàm vạn vật nhi hoá quang. Mấy câu trên là thích chữ Lị Trinh ở trên Soán từ, câu này mới thích nghĩa chữ Hanh. Vì có đức Khôn giúp đỡ cho đức Càn, nên ở trong lưỡng gian bao bọc chứa trữ khắp cả vạn vật, mà công tạo hoá càng thêm rõ ràng rộng lớn.

Khôn đạo kỳ thuận hồ, thừa thiên nhi thì hành. Hai câu này là nói tóm. Xem ở mấy câu đã thuyết minh như trên kia, thời đạo Khôn là đức thuận đó mà thôi. Thuận thừa với đức Nguyên của trời, đức Nguyên của trời tạo thỉ được vạn vật, đức Nguyên của Khôn thừa tiếp trời mà dưỡng thành được vạn vật, mà vẫn cứ theo thì tấn hành luôn. Ấy là đạo Khôn vậy.

PHỤ CHÚ: Xem ba chữ Động dã cương, thời đất vẫn là tính động, há phải nằm chết một bề đâu.

Xem hai chữ Đức phương, thời vuông là đức của đất, nghĩa là: phú hình cho vật, vật nào cũng có định chất, ấy là đức vuông, há phải hình thể đất vuông đâu.

Cái thuyết địa phương là đất vuông, là người sau nhận lầm ý Khổng Tử.

Bảy tiết Văn Ngôn quẻ Khôn
Bảy tiết Văn Ngôn quẻ Khôn. Ảnh minh hoạ: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Tiết thứ hai – thích hào Sơ Lục: Tích thiện chi gia – 積善之家

Từ đây sắp xuống là thích hào từ.

Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh; tích bất thiện chi gia, tất hữu dư ương. Thần thí kỳ quân, tử thí kỳ phụ, phi nhất triêu nhất tịch chi cố, kỳ sở do lai giả tiệm hĩ, do biện chi bất tảo biện dã. Dịch viết: Lí sương kiên băng chí, cái ngôn thuận (tác thận) dã.
積善之家,必有餘慶;積不善之家,必有餘殃。臣弒其君,子弒其父,非一朝一夕之故,其所由來者漸矣,由辯之不早辯也。易曰:履霜堅冰至,蓋言順也。

(Chữ Thận, nguyên văn là chữ Thuận, nhưng giảng nghĩa khó hiểu, nên theo lời Chu Tử đổi làm Thận.)

Hễ việc trong thiên hạ, dầu cao dầu lớn đến bao nhiêu, tất thảy do khi thấp khi nhỏ tích luỹ mà thành. Vậy nên nhà nào tích luỹ điều lành, tất nhiên có phước thừa để đến con cháu. Nhà nào tích luỹ điều chẳng lành, tất có tai vạ thừa để đến đời sau.

Thường thường có con cháu nhà kia, không thiện gì lớn, mà hưởng phúc, là nhờ tích thiện từ đời cha ông để lại.

Thường thường có con cháu nhà kia, không ác gì lớn, mà mắc hoạ, là vì tích bất thiện từ đời cha ông xưa để lại.

Thử xem việc hoạ to lớn nhất là tôi giết vua, con giết cha. Há phải cái cớ ở trong một mai một hôm mà gây nên đâu. Gốc sở tùng lai vẫn dần dà dây dắc đã lâu ngày rồi đó, chỉ khốn nạn vì người ta không biện được sớm vậy. Nguyên đầu mằng mặn chỉ một phân một tấc, tích luỹ lâu ngày thành một tầm một trượng. Nếu người ta đương khi một phân một tấc mà xét được mằng mặn kia, cắt đứt cho sớm, thời làm gì có tai hoạ đâu.

Dịch sở dĩ có câu: lí sương kiên băng chí, là bảo cho chúng ta cẩn thận từ lúc đầu vậy.

Trên ấy là thích nghĩa hào từ Sơ Lục.

Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh – sơ đồ tích luỹ
Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh – sơ đồ tích luỹ. Ảnh minh hoạ: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Tiết thứ ba – thích hào Lục Nhị: Kính dĩ trực nội, nghĩa dĩ phương ngoại – 敬以直內

Quân tử kính dĩ trực nội, nghĩa dĩ phương ngoại, kính nghĩa lập nhi đức bất cô. Trực phương đại, bất tập vô bất lị, tắc bất nghi kỳ sở hành dã.
君子敬以直內,義以方外,敬義立而德不孤。直方大,不習无不利,則不疑其所行也。

Lục Nhị này là một bậc quân tử, lấy mình là hiền nhân, mà học cho đến Thánh nhân.

Vì muốn học cho đến Thánh nhân, tất phải thể dụng hoàn toàn, nội ngoại nhất trí, mới tiến lên được địa vị Thánh nhân. Vậy nên lấy đức kính mà trì thủ bề trong, thời trong lòng được chính trực luôn luôn; lấy đạo nghĩa mà ràng buộc bề ngoài, thời nết ngoài thường vuông vức luôn luôn. Đức Kính, đức Nghĩa đã đứng được vững vàng, thời trong lòng không bao giờ tà, nết ngoài không bao giờ khuyết. Lúc bây giờ có thể có dụng, có trí, có hành, cặp nhau thảy lên, không phải lo đến nỗi cô lập. Đã được như thế thời trí khôn ngày càng sáng suốt, mà tri tất minh, đạo lí ngày càng thục luyện, mà hành tất thuận, có thể không chờ học tập, mà làm việc gì cũng lợi vậy.

Hào từ rằng: Trực phương đại, bất tập vô bất lị, là những việc mình sở hành, không phải nghi ngờ nữa vậy.

PHỤ CHÚ: Học giả nhận kĩ lời Văn ngôn hào này, thời không học Trung Dung, Đại Học mà cũng có thể nhất quán được.

Chữ "Thành ý, thận độc" là "Kính dĩ trực nội". Chữ "Trí trung hoà" là "Nghĩa dĩ phương ngoại", chữ "Đức bất cô" là "Minh minh đức ư thiên hạ".

Thành ý, nghĩa là gìn giữ từ lúc ý mình mới nghĩ ra cho được thành thực.

Thận độc, là cẩn thận, là cơ vi tự trong bụng mình nghĩ, là chốn một mình mình biết, tức là chữ Kính.

Trí trung hoà, nghĩa là suy rộng đức trung, đức hoà của mình, cho đến lúc cùng cực, tức là chữ Nghĩa.

Kính, là căn bản ở bề trong; nghĩa, là phương châm đối bề ngoài. Biết như thế mới là cách học Dịch.

Trên ấy là thích nghĩa hào từ Lục Nhị.

Tiết thứ tư – thích hào Lục Tam: Âm tuy hữu mĩ – 陰雖有美

Âm tuy hữu mĩ hàm chi, dĩ tòng vương sự, phất cảm thành dã. Địa đạo dã, thê đạo dã, thần đạo dã. Địa đạo vô thành, nhi đại hữu chung dã.
陰雖有美含之,以從王事,弗敢成也。地道也,妻道也,臣道也。地道无成,而代有終也。

Đây là thích nghĩa hào từ Lục Tam.

Hàm chương khả trinh, nghĩa là: Âm tuy có đức tốt đẹp nhưng chỉ hàm súc ở bề trong mà không phô bày ra.

Hoặc tòng vương sự, vô thành hữu chung, nghĩa là: đem thân ra làm việc nước nhà, nhưng không dám chiếm lấy thành công. Như thế là đạo lí thuộc về Khôn đạo vậy. Đạo lí thuộc về phần làm vợ vậy. Đạo lí thuộc về phần làm tôi vậy. Địa đạo tuy không thành, nhưng vì có vô thành, mới hay thay thế đạo trời, mà được hữu chung vậy.

Trên ấy là thích nghĩa hào từ Lục Tam.

Tiết thứ năm – thích hào Lục Tứ: Thiên địa bế, hiền nhân ẩn – 天地閉賢人隱

Thiên địa biến hoá, thảo mộc phồn; thiên địa bế, hiền nhân ẩn. Dịch viết: Quát nang vô cựu, vô dự, cái ngôn cẩn dã.
天地變化,草木蕃;天地閉,賢人隱。易曰:括囊无咎无譽,蓋言謹也。

Đây là thích nghĩa hào từ Lục Tứ. Dương khí là Thiên, Âm khí là Địa, Âm Dương giao cảm với nhau, Dương có khi biến làm Âm, Âm có khi biến làm Dương. Thế là thiên địa biến hoá. Lúc bây giờ vạn vật nhờ Thiên Địa mà tất thảy trưởng dục, dầu đến cây cỏ, cũng phồn thịnh tươi tốt. Nếu đến khi Âm cự tuyệt Dương, Dương cách tuyệt Âm, thế là Thiên Địa bất giao (Bế: lấp nghẹt). Lúc bây giờ thế đạo suy vi, quân tử cùng nhi tại hạ, người có tài đức, nên tuỳ thì mà thối tàng.

Hào từ Lục Tứ rằng: Quát nang vô cựu, vô dự, là nói người ta xử vào địa vị Lục Tứ, nên cẩn thận như thắt miệng đãy vậy.

PHỤ CHÚ: Văn ngôn thích hào từ Lục Tứ, không theo toàn thể quẻ Khôn, mà chỉ lấy nghĩa riêng một hào từ Lục Tứ. Nên nói câu: Thiên địa bế.

Bởi vì, hào từ là Âm hào mà ở vào quẻ vô Dương, chính là cô Âm bất năng sinh, là Âm Dương cách tuyệt nhau, không thể nào thành được công sinh dục. Đó là một ý nghĩa đặc biệt.

Thánh nhân, nhân hào từ Lục Tứ mà phát minh ra ba chữ ấy, cũng là ý nghĩa tuỳ thì biến hoá ở trong Kinh Dịch.

Suy ra cho rộng, thời có tôi mà không vua, có vợ mà không chồng, có phe gái mà không phe trai, có tiểu nhân mà không quân tử, dầu quốc gia, xã hội nào, cũng không thể làm nên tốt được.

Trên ấy là thích nghĩa hào từ Lục Tứ.

Tiết thứ sáu – thích hào Lục Ngũ: Hoàng trung thông lí – 黃中通理

Quân tử hoàng trung thông lí, chính vị cư thể, mĩ tại kỳ trung, nhi sướng ư tứ chi, phát ư sự nghiệp, mĩ chi chí dã.
君子黃中通理,正位居體,美在其中,而暢於四支,發於事業,美之至也。

Đây là thích hào từ Lục Ngũ, nghĩa là: Quân tử như Lục Ngũ có đức trung ở trong, thông suốt hết đạo lí, tất lên ở ngôi cao, nhưng vẫn xem mình là thể dưới. Như thế là: Có thịnh đức mà lại hay khiêm, thiệt là chất tốt đẹp ở bề trong, mà mở mang phát triển ở bề ngoài, khuếch trương ra làm sự nghiệp lớn. Thế mới là tốt đẹp đến cực điểm vậy. Nên hào từ rằng: Hoàng thường nguyên cát.

Tứ chi là: hai tay hai chân.

Hoàng trung thông lí, thích nghĩa chữ Hoàng. Chính vị cư thể là thích nghĩa chữ Thường. Mĩ tại kỳ trung, là thích lại chữ Hoàng trung. Nhi sướng ư tứ chi, thích lại chữ Cư thể. Phát ư sự nghiệp, mĩ chi chí dã, thích chữ Nguyên cát.

PHỤ CHÚ: Văn ngôn có chữ "hoàng trung", lại có câu "Mĩ tại kỳ trung", cũng in như câu: "Văn tại trung dã", ở trên Tượng từ.

Thánh nhân sở dĩ nói đi nói lại ý ấy, là muốn cho người ta có Văn thái ở bề ngoài, tất trước có Mĩ chất ở bề trong.

Sách Trung Dung có câu rằng: Ý cẩm thượng quýnh, ố kỳ văn chi trứ dã, nghĩa là: Mặc áo gấm ở bên trong, mà bề ngoài che bọc lấy áo vải, là ý quân tử ghét cái văn suông mà loè loẹt vậy.

Lại có câu: Quân tử chi đạo, ám nhiên nhi nhật chương, nghĩa là: Đạo của quân tử, tuy kín giấu ở bề trong, mà tự nhiên ngày càng rực rỡ.

Lại có câu: Tiểu nhân chi đạo, đích nhiên nhi nhật vong, nghĩa là: Đạo của tiểu nhân, tuy loè loẹt ở bề ngoài, mà tự nhiên ngày càng tiêu diệt.

Xem như mấy câu ấy, thời hiểu được ý nghĩa Văn ngôn của Lục Ngũ.

Trên ấy là thích hào từ Lục Ngũ.

Sân nhà cổ treo đèn lồng – gia đạo tích thiện
Sân nhà cổ treo đèn lồng – gia đạo tích thiện. Ảnh minh hoạ: Unsplash

Tiết thứ bảy – thích hào Thượng Lục: Âm nghi ư Dương tất chiến – 陰疑於陽必戰

Âm nghi ư dương tất chiến, vị kỳ hiềm ư vô dương dã, cố xưng long yên; do vị li kỳ loại dã, cố xưng huyết yên. Phù huyền hoàng giả, thiên địa chi tạp dã, thiên huyền nhi địa hoàng.
陰疑於陽必戰,為其嫌於无陽也,故稱龍焉;猶未離其類也,故稱血焉。夫玄黃者,天地之雜也,天玄而地黃。

Sáu Âm đã cân địch với sáu Dương, tất đến nỗi tranh nhau. Âm vẫn tranh nhau với Dương, nhưng hiềm vì quẻ Khôn là quẻ không Dương, nên xưng chữ Long để tỏ ý là có Dương.

Quẻ Khôn đến Thượng Lục là thuần Âm cực thịnh, chốc phút nữa, thế nào cũng biến làm Càn, nhưng vì còn ở Thượng Lục là Âm hào, chưa rời được khỏi loài Âm, vậy nên xưng chữ Huyết, Huyết là thuộc về loài Âm.

Huyền hoàng là sắc lộn của trời đất Âm Dương, trời sắc huyền, mà đất sắc hoàng, khi Âm Dương đã tranh nhau, thời Âm Dương thảy bị thương hại, nên rằng: Kỳ huyết huyền hoàng.

Khổng Tử sở dĩ bất thích Dụng Lục hào từ giả, phù dương ức âm chi ý dã. Cái nhược phù âm, tắc âm đẳng ư dương, Khôn địch ư Càn, huyết chiến chi hoạ, vô thì khả tức, cố Văn ngôn bất tán Dụng Lục. (Khổng Tử sở dĩ không thích hào từ Dụng Lục, là ý nâng Dương nén Âm. Vì nếu nâng Âm lên, thời Âm ngang với Dương, Khôn địch với Càn, cái hoạ huyết chiến không lúc nào yên được, nên Văn ngôn không tán hào Dụng Lục.)

Núi non nhìn từ trên cao – thiên huyền nhi địa hoàng
Núi non nhìn từ trên cao – thiên huyền nhi địa hoàng. Ảnh minh hoạ: Unsplash

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Câu "Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh" là lời Khổng Tử trong Văn Ngôn quẻ Khôn, người Việt quen gọi là "phúc đức tại mẫu", "đời cha ăn mặn đời con khát nước". Người làm phong thuỷ nhà ở, mộ phần càng phải nhớ câu này: đất tốt, hướng tốt mà nhà không tích thiện thì cái gốc đã không vững. Cụ Phan cũng chỉ ra chữ "đức phương" là đức vuông của đất, nghĩa là đất phú hình cho mỗi vật một định chất, không phải nói đất có hình vuông. Đọc cùng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, ta thấy đạo Khôn "thừa thiên nhi thì hành": đất theo trời mà vận hành theo thì, không đứng yên một chỗ.

Bài trước: Quẻ Khôn (phần 1) – Soán, Tượng, Hào từ. Bài sau: Quẻ Truân – Thuỷ Lôi Truân. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

"Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh" nằm ở đâu trong Kinh Dịch?

Câu này ở Văn Ngôn quẻ Khôn, là lời Khổng Tử thích hào Sơ Lục "lí sương kiên băng chí": nhà tích điều lành tất có phước thừa để đến con cháu, nhà tích điều chẳng lành tất có tai vạ thừa để đến đời sau.

"Đức phương" có phải nói đất vuông không?

Theo cụ Phan Bội Châu thì không. Vuông là đức của đất: phú hình cho vật, vật nào cũng có định chất. Thuyết "đất vuông" là người sau nhận lầm ý Khổng Tử.

"Thiên địa bế, hiền nhân ẩn" nghĩa là gì?

Khi Âm Dương cách tuyệt, thiên địa bất giao, thế đạo suy vi, người có tài đức nên tuỳ thì mà lui ẩn, cẩn thận như thắt miệng đãy, đúng như hào từ Lục Tứ "quát nang vô cựu, vô dự".

Vì sao Văn Ngôn quẻ Khôn không bàn hào Dụng Lục?

Vì ý Khổng Tử là nâng Dương nén Âm; nếu nâng Âm lên ngang Dương thì Khôn địch với Càn, hoạ huyết chiến không lúc nào yên.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Bát Thuần Khôn, phần Văn Ngôn. Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; câu giải nghĩa trong ngoặc ở tiết cuối do người biên tập thêm cho dễ đọc. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa, ảnh minh hoạ từ Unsplash.

Từ khoá: văn ngôn quẻ khôn · tích thiện chi gia tất hữu dư khánh · kinh dịch phan bội châu · kính dĩ trực nội nghĩa dĩ phương ngoại · quẻ khôn

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…