Quẻ Khôn trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ hai của Kinh Dịch, Bát Thuần Khôn 八純坤, là quẻ mẹ đứng cặp với quẻ Càn. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Khôn trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Soán từ của Văn Vương, Soán truyện và Đại Tượng của Khổng Tử, sáu hào từ của Chu Công kèm Tiểu Tượng, và hào Dụng Lục. Phần Văn Ngôn quẻ Khôn đăng ở bài sau. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ, giữ nguyên lời văn và cách viết của cụ (Lị, thời, in như…).
I. Quẻ Bát Thuần Khôn – 八純坤
Quẻ này là quẻ Bát Thuần Khôn. Khôn hạ cũng là Nội Khôn, Khôn thượng cũng là Ngoại Khôn.
Quẻ này sáu nét tất thảy là nét Âm, là tượng về thể đất, mà lại hoàn toàn thuộc về chất nhu thuận, nên đặt tên quẻ bằng Khôn.
Ba nét âm ở dưới là Khôn hạ, cũng là Nội Khôn; ba nét âm ở trên là Khôn thượng, cũng là Ngoại Khôn.
Khôn, nghĩa là thuận.

Soán từ – 彖辭
Từ đây sắp xuống là Soán từ của Văn Vương.
Khôn, Nguyên, Hanh, Lị, tẫn mã chi trinh; quân tử hữu du vãng, tiên mê hậu đắc, chủ lị; Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng, an trinh, cát.
坤:元亨,利牝馬之貞。君子有攸往,先迷後得主,利。西南得朋,東北喪朋。安貞吉。
Toàn bộ Dịch, gốc chỉ nhất Âm, nhất Dương. Nhất Dương là gốc ở Càn. Nhất Âm là gốc ở Khôn. Vì có đức Khôn, đức Càn mới tạo thành được vạn vật. Nên Càn, Khôn đủ cả Tứ đức.
Nhưng mà Càn Khôn có khác nhau chút đỉnh. Càn là hoàn toàn đức Kiện, thuộc về tính chất con trai. Khôn là hoàn toàn đức Thuận, thuộc về tính chất con gái.
Vậy nên Soán từ Văn Vương có khác nhau. Soán từ ở quẻ Càn thời rằng: Nguyên, Hanh, Lị, Trinh. Bây giờ Soán từ quẻ Khôn thời lại rằng:
Thuần Âm cực thuận như đức Khôn, vẫn cũng đủ nguyên khí tư thỉ được vạn vật là Nguyên, vẫn cũng có công dụng, khiến cho vạn vật được phát đạt là Hanh.
Nhưng vì bản chất Khôn là âm, bản tính Khôn là thuận, nên chỉ thừa thuận với Càn. Càn kiện hành đến bao nhiêu, thời Khôn cũng phải kiện hành đến bấy nhiêu, theo đức kiện hành của Càn mà tiến hành bất tức.
Thí dụ: Bằng loài vật, thời tượng như con ngựa cái. Ngựa là giống đi mạnh, nhưng ngựa cái là giống thừa thuận với ngựa đực.
Vậy nên nói rằng: Lị tẫn mã chi trinh.
Nghĩa là: Khôn thuận theo như Càn, mới là trinh chính, mà làm lị ích cho vạn vật được.

Trên ấy là thích tượng quẻ Khôn.
Từ đây sắp xuống lại bày dạy cho người học quẻ Khôn.
Những người quân tử xem xét ở nơi mình, nếu đứng vào địa vị quẻ Khôn, thời mình có làm những việc gì, mà thủ xướng trước người ta, tất nhiên lầm lỗi; mình chờ có người thủ xướng trước mà theo làm sau, tất nhiên được thuận tiện, với trong khi mình tiến hành đó, chỉ cốt làm lị ích cho vạn vật. Nên rằng: chủ lị, nghĩa là: chỉ tuân theo chương trình, mà không phải sắp đặt kế hoạch vậy.
Còn như đường lối phương hướng, thời Khôn không thể phân bì được Càn. Càn là thống ngự được cả trời, nên đi vào chốn nào, cũng không quản ngại.
Còn như Khôn, thời địa vị tự nhiên với chức vụ đương nhiên thấy phải có hạn lượng, nên đường đi nước bước, phải nhìn theo cho đúng loài mình.
Tỉ như: Đi vào phương Tây Nam là Âm phương, thời được bầy bạn; đi vào phương Đông Bắc là Dương phương, thời mất bạn bầy. Vậy nên có câu: Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng.
Hai câu ấy là nói: Đi phải chọn phương, ngồi phải xem hướng, tìm cho được bạn đồng tâm đồng đức với mình thời mới theo, chính là phương dĩ loại tụ. Không phải là hạn định Tây Nam với Đông Bắc đâu. Bởi vì tính Âm nhu thuận, xu hướng thường hay không vững vàng, không nhất định, nên Thánh nhân mới thiết ra câu răn này, trông cho những người tính Khôn, thể Khôn, xu hướng cần phải kén chọn cho chắc chắn. Nếu không thế, thời mắc cái lỗi táng bằng, mà kết quả không đắc bằng.
Xem Soán từ cuối cùng có câu: An trinh cát, thời càng rõ lắm. An trinh, nghĩa là bền giữ đức trinh chính. Bởi vì, đức Khôn tuy vẫn Nguyên, Hanh như Càn, nhưng mà tính chất riêng của Khôn, là thuần Âm cực nhu, nên phải thừa thuận với Càn, tự thỉ chí chung, kiên cố bất dịch. Ấy là An, Trinh.
Nếu được như thế, thời Khôn nhờ có Càn mà vạn vật tạo thỉ. Càn lại nhờ có Khôn, mà vạn vật hoàn thành viên mãn, không còn gì là khuyết điểm. Ba chữ An, Trinh, Cát, là nghĩa vụ của Khôn, mà chính là bổ trợ cho Càn. Càn nhờ có Khôn, mà công việc sinh thành vạn vật mới hoàn mãn.
Vậy nên ở quẻ Càn chỉ nói Nguyên, Hanh, Lị, Trinh, mà không chữ Cát; đến quẻ Khôn mới thêm vào chữ Cát, nhưng mà Cát lại nhờ ở An, Trinh, ấy là Càn, Khôn hỗ trợ nhau, mà làm nên công nghiệp rất lớn, suy từ một nhà, một nước, đến một xã hội, một thế giới, thảy phải như thế. Nếu chỉ có Càn mà không Khôn, thời không bao giờ Cát; nếu chỉ có Khôn, mà không thừa thuận với Càn, thời cũng không bao giờ Cát.
Chúng ta nghiên cứu cho kĩ Soán từ hai quẻ, thời biết được thâm ý của Thánh nhân rất chú trọng vào chữ Trinh.
Trinh, nghĩa là chính, mà bền vững. Nếu hoặc không chính, hay là chính mà không bền vững, thời Càn bất thành Càn, mà Khôn cũng bất thành Khôn, làm hoạ hại cho xã hội, quốc gia chỉ vì cớ ấy.

Soán truyện – 彖傳
Từ đây sắp xuống là Soán truyện của Khổng Tử:
Soán viết: Chí tai Khôn nguyên, vạn vật tư sinh, nãi thuận thừa thiên. Khôn hậu tải vật, đức hợp vô cương; hàm hoằng quang đại, phẩm vật hàm hanh; tẫn mã địa loại, hành địa vô cương, nhu thuận lị trinh, quân tử du hành. Tiên mê thất đạo, hậu thuận đắc thường; Tây Nam đắc bằng, nãi dữ loại hành; Đông Bắc táng bằng, nãi chung hữu khánh; an trinh chi cát, ứng địa vô cương.
彖曰:至哉坤元,萬物資生,乃順承天。坤厚載物,德合无疆;含弘光大,品物咸亨。牝馬地類,行地无疆,柔順利貞,君子攸行。先迷失道,後順得常。西南得朋,乃與類行;東北喪朋,乃終有慶。安貞之吉,應地无疆。
Tiết thứ nhất – thích đức Nguyên của Khôn
Soán viết: Chí tai Khôn nguyên, vạn vật tư sinh, nãi thuận thừa thiên.
Tiết này là thích đức Nguyên của Khôn. Khôn là đất, vậy nên lấy địa đạo mà giải thích quẻ Khôn.
Trước kia thích đức Nguyên của Càn rằng: Đại tai, nghĩa là to lớn không chừng mực; mà Khôn thời không được như Càn, vẫn có chừng mực, nhưng chừng mực thế nào, thời đến thế ấy, không một phân một li sót thiếu. Nên Soán truyện tán rằng: Đến nơi vậy thay! là đức Nguyên của Khôn. Vạn vật nhờ đức Nguyên của Khôn mà sinh nở, mới là thuận thừa đức Nguyên của trời.
PHỤ CHÚ: Trên kia nói vạn vật tư thỉ, đây thời nói vạn vật tư sinh, đạo lí có một gốc, mà công dụng thời có hai tầng. Thỉ là gây tạo ở vô hình, thuộc về phần khí. Sinh là vật nắn ra cái hữu chất, là thuộc về phần hình. Thí như: Khí đứa con là công của cha, hình đứa con là công ở mẹ, xem đó thời biết được nghĩa tư sinh. (Tư, nghĩa là nhờ cậy; thỉ, nghĩa là gây đầu; sinh, nghĩa là đẻ ra.)
Tiết thứ hai – thích đức Hanh của Khôn
Khôn hậu tải vật, đức hợp vô cương, hàm hoằng quang đại, phẩm vật hàm hanh.
Tiết này là thích đức Hanh của Khôn. Khôn vì có đức dày, chở đỡ được muôn vật, cái đức dày đó, không thể đo lường được, cũng to lớn in như đức Càn. Vậy nên Khôn phối hợp với Càn.
Vì đức Khôn phối hợp với Càn, mà vạn vật ở trong Vũ trụ, chứa trữ rộng rãi, rực rỡ lớn lao, tất thảy bao nhiêu phẩm vật, nhờ sinh khí tự nhiên, mà trưởng thành phát đạt. Ấy là nhờ đức Hanh của Khôn vậy.
Tiết thứ ba – thích chữ Lị Trinh
Tẫn mã địa loại, hành địa vô cương, nhu thuận lị trinh.
Soán từ sở dĩ có câu: Lị tẫn mã chi trinh. Bởi vì, Khôn là tượng đất, tính Khôn vẫn thuận, mà thể đất vẫn lăn chuyển không nghỉ, tượng như ngựa có tính đi đường xa không nghỉ. Khôn là chất thuận, mà có tính kiện, tượng như con ngựa cái. Vẫn tẫn mã là thuộc về loài địa, mà được đi trên mặt đất, không chừng nào nghỉ. Vì đức Khôn như thế, mà quân tử bắt chước lấy Khôn, thời cũng nhu thuận và lị trinh, in như đức Khôn vậy. Tiết này là thích chữ lị trinh trên Soán từ.

Tiết thứ tư – dạy người học Dịch
Quân tử du hành, tiên mê thất đạo, hậu thuận đắc thường, Tây Nam đắc bằng, nãi dữ loại hành, Đông Bắc táng bằng, nãi chung hữu khánh. An trinh chi cát, ứng địa vô cương.
Bây giờ Soán truyện lại dạy cho những người học Dịch, y theo Soán từ mà rằng: Quân tử có hành động việc gì, nếu thủ xướng trước thời mê mà đến nỗi lạc đường, biết thừa thuận ở sau, thời được đạo lí thường. Tây Nam thời đắc bằng là đi với người đồng loại cùng mình. Nếu đi về phương Đông Bắc, thời táng bằng. Biết kén chọn phương hướng như thế, thời phương lành ta theo, phương dữ ta tránh, mới kết quả được có phúc tốt. An trinh chi cát, ứng địa vô cương. Nhưng mà tất phải an giữ đức trinh, thời mới được cát, mà in như địa đạo vô cương vậy.
Đại Tượng truyện: Địa thế Khôn – 大象傳
Tượng viết: Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật.
象曰:地勢坤,君子以厚德載物。
Xem quẻ Khôn này, sáu hào rặt âm, từ trên xuống dưới tầng lớp chồng nhau, tượng như thể đất dày mà lại thuận, cao thấp tầng thứ tiếp nhau, chở đỡ muôn vật, không giống gì ở trên đất mà đất chối từ, ấy là Khôn. Quân tử học chước tượng quẻ Khôn, nên lấy đức rộng lớn sâu dày, mà dung chở cho loài người.
Hậu, nghĩa là dày; tải, nghĩa là chở.
PHỤ CHÚ: Đức Càn tốt nhất, là vì tính kiện, vì kiện nên mạnh bền không mỏi, quân tử học chước Càn, mà tự cường bất tức. Đức Khôn tốt nhất là vì tính hậu, vì hậu nên bền chặt dày dặn. Quân tử học chước Khôn mà hậu đức tải vật. Ấy là phương pháp chúng ta học Dịch.
Xem hai quẻ Càn, Khôn, thời suy ra các quẻ khác cũng như thế.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳
1. Sơ Lục: Lí sương, kiên băng chí – 履霜堅冰至
Sơ Lục, lí sương, kiên băng chí.
Hào này là vạch thứ nhất ở dưới hết quẻ, thế là Sơ, mà lại hào đứt đôi là hào Âm; thế là Lục, nên gọi nó bằng Sơ Lục.
Số Âm kể nghịch, từ Bát nghịch đến Lục. Lục là thành số chi chung. Vậy nên, kể hào Âm thời gọi bằng Lục.
Hào Sơ Lục này, là hào Âm đầu hết Kinh Dịch, nhưng kể vào quẻ Khôn, thời lại là hào Âm mới sinh ở dưới hết. Nguyên lai, chân lí trong Kinh Dịch, thông thường kể Dương là thiện, Âm là ác, Dương chủ sinh, Âm chủ sát, Dương là quân tử, Âm là tiểu nhân. Tuy Dịch đạo biến hoá, không phải chấp nhất như thế, nhưng mà theo về lí thường, thời nhất định như thế. Tỷ như: Dương là con trai, Âm là con gái, thời vạn cổ bất dịch.
Thánh nhân thấy hào này là một hào Âm mới sinh, một phương diện xem ở Thiên đạo, một phương diện xét ở Nhân sự, mà suy ra rằng: Hào Âm này tuy mới sinh, nhưng tình hình càng ngày càng nảy nở thêm mãi, Âm sinh đến Thượng Lục, thời tất nhiên cướp hết phần Dương, cũng in như bắt đầu mới có một đứa tiểu nhân, thời những loài quân tử tất có một ngày vì nó mà tiêu diệt. Thánh nhân biết đạo lí như thế, mới răn cho chúng ta. Hễ làm một việc gì, dùng một người nào, tất phải cẩn thận ư lúc đầu tiên, đề phòng ư khi mới mằng mặn. Cũng ví như: dưới chân mới đi đạp dấu sương, mà nghĩ đến Âm hàn đã sắp tới nơi, chắc chẳng bao lâu mà giá dày tới đó vậy.
(Sương, là khí lạnh khi đầu ngưng kết, mà thành ra từng điểm, chân đi giẫm lấy sương, là báo cáo cho mình biết, Âm hàn đã gần tới nơi. Kiên băng, là hàn lạnh chi cực, nước lạnh đóng thành giá cứng.)

Từ lúc có sương, đến khi có giá, tuy trải qua thì giờ khá lâu, nhưng mà đã có sương, tất đến khi có giá, có tạo nhân mới có kết quả, không bao giờ sai lầm. Thánh nhân dạy cho người ta, ngăn loài ác, tất phải ngăn ư khi ác còn nấp; phòng việc hoạ, tất phải phòng ư khi hoạ chưa rõ. Vậy có hào từ Sơ Lục.

Tượng viết: Lí sương kiên băng, Âm thỉ ngưng dã, tuần trí kỳ đạo, chí kiên băng dã.
Hào từ Sơ Lục rằng: Lí sương là lúc đầu khí âm mới ngưng kết mà làm sương vậy. Nhưng mà dần dà tích luỹ cho đến khi cùng cực đạo âm, tất cũng đến nỗi giá bền vậy.
PHỤ CHÚ: Ý hào từ này rất vi diệu, khổ tâm Thánh nhân vì người rất thảm thiết. Hễ việc thiên hạ, loạn chẳng phải sinh ở lúc loạn, mà thường sinh ở lúc thịnh trị. Hoạ chẳng phải sinh ở lúc hoạ, mà thường sinh ở lúc phúc.
Bởi vì, trong lúc trị với phúc, thường có một cái mằng mặn rất nhỏ nảy nở ra là cái mầm hoạ với loạn ở lúc tương lai.
Cái mầm đó là ý nghĩa chữ Lí sương. Vì chúng ta không biết phòng vi đỗ tiệm, mà để cho các mầm ấy càng ngày càng lớn thêm. Thế là gây ra loạn, rước lấy hoạ, chính từ lúc đó, tức là ý nghĩa chữ kiên băng chí đó vậy.
Kinh Thư rằng: Nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi. Nghĩa là: lòng thuộc về nhân dục rất nguy hiểm, lòng thuộc về đạo lí rất mầu nhiệm.
Chúng ta thường quên lửng ở nơi mầu nhiệm, mà mắc sụp lấy nguy hiểm, ấy là không biết răn ở nơi lí sương, mà mắc lấy hoạ kiên băng vậy.

2. Lục Nhị: Trực, phương, đại, bất tập, vô bất lị – 直方大不習无不利
Lục Nhị, trực phương đại, bất tập, vô bất lị.
Hào này Âm hào ở Âm vị, là đắc chính. Nhị ở giữa Hạ quái, là đắc trung, thuộc về thể Khôn là nhu thuận. Vì ở vào thì tiết địa vị quẻ Khôn nên nhu thuận, mà lại trung chính, thiệt là một vị quân tử. Ở trong thời có đức ngay thẳng là Trực, ở ngoài thời có nết vuông vức là Phương, mà lại quy mô lớn, độ lượng rộng, là trực phương mà đại. Thịnh đức của bậc người ấy như thế, mà lại nhờ nguyên chất in như đức Khôn tự nhiên nhi nhiên, chẳng cần phải học tập khó khăn, mà làm việc gì việc gì, cũng thuận với đạo lí.
PHỤ CHÚ: Hào từ như hào này, vẫn là tận thiện tận mĩ. Nhưng sở dĩ tận thiện tận mĩ, là cốt ở hai chữ "Trung", "Chính". Nếu nhu thuận mà không trung chính, e có lúc thành ra nhu hiểm tiểu nhân mà thôi. Chúng ta học Dịch, chớ bỏ suông hai chữ Lục Nhị. Nhị là trung, Lục cư Nhị là chính.
Tượng viết: Lục Nhị chi động, trực dĩ phương dã; bất tập vô bất lị, địa đạo quang dã.
Tượng truyện phát minh ý của hào từ rằng: Lục Nhị này chẳng phải thuần nhiên nhu tịnh, thể vẫn tịnh, mà dụng thời động.
Nhân vì có đức trung chính, nên khi hành động, chỉ thấy ở trong thẳng ngoài vuông.
Lại vì đúng với đạo Khôn, hữu chư trung, hình chư ngoại, phát triển rõ ràng. Vậy nên bất tập vô bất lị.
PHỤ CHÚ: Tôn Chân Nhân có câu: Hạnh dục phương, trí dục viên, nghĩa là: Tính nết tất muốn cho vuông chính, mà trí khôn lại muốn cho viên hoạt. Chữ Phương này tức chữ Phương ở Lục Nhị, bất tập vô bất lị, tức là trí viên mãn cực điểm. Viên, nghĩa là tròn; hoạt, nghĩa là trơn chảy.
3. Lục Tam: Hàm chương khả trinh – 含章可貞
Lục Tam, hàm chương khả trinh, hoặc tòng vương sự, vô thành hữu chung.
Hào Lục ở vị Tam, theo như quẻ khác, thời là bất chính. Bởi vì, Âm hào ở Dương vị, không thể gọi bằng chính được. Nhưng ở vào quẻ Khôn, thời hào nào cũng có đức Khôn. Bây giờ Âm nhu, mà pha vào tính cương kiện, lại có thể cho là thêm tốt, đó cũng là lí biến hoá ở trong Dịch đạo.
Vậy nên hào từ rằng: Lục Tam này ngồi trên Hạ quái, đúng vào vị nhân thần, mà bản thân nó lại tính nhu đái cương, lại là đức tốt.
Duy vì đạo làm tôi, chỉ nên hàm súc lấy điều tốt mình, chớ nên khoe khoang loè loẹt.
Thế mới là có thường mà được chính; có khi đi theo kẻ trên mình mà làm việc nước, thời phải giữ phần khiêm nhượng, lo hết nghĩa vụ của mình mà chớ chuyên thành công, như thế, thời mới hoàn toàn là hữu chung. (Hữu chung, nghĩa là có kết quả mĩ mãn.)
Tượng viết: Hàm chương khả trinh, dĩ thì phát dã; hoặc tòng vương sự, tri quang đại dã.
Lời Tượng truyện bổ túc ý nghĩa hào từ rằng: Hào từ tuy bảo hàm chương khả trinh, nhưng mà đức chương mĩ còn hàm súc lại đó, há phải không phát triển đâu. Hễ đã hữu chư trung tất hình chư ngoại. Duy tự mình phải giữ cho trinh chính, thì đáng hối mà hối, thì đáng hiển mà hiển. (Hiển, nghĩa là rõ rệt; hối, nghĩa là che lấp.) Chắc cái chương mĩ cũng có thì phát triển tới nơi. Hoặc tòng vương sự, mà được hữu chung, là nhờ đức trí của Lục Tam này sáng suốt lớn lao. Vậy nên, giữ được nghĩa vụ vô thành, mà hưởng được quyền lị hữu chung.
PHỤ CHÚ: Đọc Tượng truyện hào này, nên chú ý vào chữ "thì phát".
Như Lục Tam ở quẻ khác là bất chính mà xấu, mà ở vào quẻ Khôn thời lại chương mĩ, phát triển được chương mĩ, thời cũng nhờ ở thì quẻ Khôn mới hay. Đó là nghĩa chữ Thì ở Dịch.
4. Lục Tứ: Quát nang, vô cựu, vô dự – 括囊无咎无譽
Lục Tứ, quát nang, vô cựu, vô dự.
Theo về toàn quẻ Khôn mà nói, thời nhu thuận vẫn là đức tốt. Nhưng theo về đạo lí toàn thể loài người, và theo về địa vị từng mỗi hào, thời Âm nhu lại không ví được tính cương kiện. Cương kiện mới là người có tài, nhu thuận thời chưa chắc đã có tài. Huống gì Lục là Âm, mà lại xử vào địa vị bất trung, lại ở vào quẻ Thuần Âm, thành ra một hạng người nhu thuận hữu dư, cương đoán bất túc. Ấy là hạng người vô tài, mà lại ở vào vị trên gần Lục Ngũ, tượng là đại thần cận quân, tài quá thấp mà vị quá cao, càng nguy hiểm lắm. Ai xử vào địa vị hào này, chỉ nên giữ bề thận mặc, an phận thủ thường, cũng như cái đãy mà thắt miệng đãy lại. Nghĩa là: kín đáo giữ gìn, may ra khỏi tội lỗi, nhưng cũng không danh dự gì.
Tượng viết: Quát nang vô cựu, thận bất hại dã.
Tài hèn sức nhỏ, mà ở vào địa vị nguy nghi, tất phải cẩn thận hết sức, mới được khỏi hoạ hại. Đó là nghĩa câu Quát nang vô cựu vậy.
PHỤ CHÚ: Hào từ quẻ Càn với hào từ quẻ Khôn, tài đức vẫn khác nhau, mà địa vị với hoàn cảnh thời in nhau.
Duy vì hào Tứ quẻ Càn có đức cương kiện, còn có thể hữu vi được. Nên hào từ có chữ "hoặc dược", mà Tượng từ có câu: "tiến vô cựu dã".
Đến như hào Tứ quẻ Khôn, thời Âm nhu thái quá, được vô cựu là may. Nên hào từ bảo phải quát nang.
Mà Tượng từ lại có câu: "Thận bất hại dã". Đó là đồng một địa vị mà tài đức khác nhau, thời kết quả cũng khác nhau vậy.
5. Lục Ngũ: Hoàng thường, nguyên cát – 黃裳元吉
Lục Ngũ, hoàng thường nguyên cát.
Hào Ngũ là vị chí tôn ở trong quẻ. Ngũ lại là đắc trung, Âm nhu mà đắc trung, lại là hợp với đức Nguyên của Khôn.
Có đức Nguyên như thế, mà ở vào địa vị rất cao, chắc là đức xứng kỳ vị, tất kết quả được tốt lành. Nên hào từ rằng: Hoàng thường Nguyên cát.
Nghĩa là: Lục Ngũ này giữ được đức trung. Không thái quá, cũng không bất cập, sở dĩ thủ tượng bằng sắc hoàng. Giữ phận khiêm hạ không tự tôn tự cao, sở dĩ thủ tượng bằng cái xiêm.
Vậy nên hợp với đức đại thiện, mà kết quả chắc tốt lành.
Hoàng, là sắc vàng, là sắc trung ở năm sắc. Thường, là cái xiêm, là đồ mặc ở dưới thấp.
Tượng viết: Hoàng thường nguyên cát, văn tại trung dã.
Hào từ sở dĩ thủ tượng bằng hoàng thường, mà lời đoán bằng nguyên cát, là vì Lục Ngũ này có đức văn minh, đốc thực mà lại quang huy, đức văn tiềm ẩn ở trong, mà phát hiện ra ngoài. Thế mới Nguyên cát.
PHỤ CHÚ: Hai chữ Nguyên cát, nghĩa là: đại thiện mà lại cát, là chữ tốt nhất của lời đoán ở trong Dịch.
Nhưng vì sao quẻ Càn chưa thấy, mà lại bắt đầu thấy ở hào Ngũ quẻ Khôn?
Tượng truyện mới phát minh ý nghĩa rằng: Văn tại trung dã. Thâm ý cốt nhất ở chữ Trung.
Chữ Trung có hai nghĩa:
Một là: Trung là đức trung, không thái quá, không bất cập.
Lại một nghĩa là: Trung là phía trong, phản đối với chữ Ngoại. Văn tại trung, là có văn học tài hoa, mà lại không thái quá, không bất cập. Nếu văn mà thái quá, té ra văn thắng chất, mà thường thành ra hạng người phù hoa, sở dĩ văn cốt tại trung, đó là một nghĩa.
Lại còn một nghĩa càng thêm thiết cho người đời. Văn là một giống rất đẹp, văn minh là một giống rất tốt.
Nhưng văn minh ở ngoài, trước phải văn minh ở trong.
Văn minh ở trong, là giống gì? Là đạo đức, là tinh thần. Văn minh ở ngoài là giống gì? Là tài hoa, là vật chất.
Nếu chỉ có tài hoa, vật chất, mà không đạo đức tinh thần, té ra chỉ phấn sức ở ngoài, nên không gọi bằng Văn được. Sở dĩ nói: Văn tại trung dã, nghĩa là Văn cốt ở trong vậy. Da cọp vẫn vẻ vang, lông phượng hoàng vẫn rực rỡ, mà không thoát khỏi vòng cầm thú, là vì nó chỉ có văn ở phía ngoài, mà phía trong vẫn lòng chim dạ thú. Vậy nên Văn nó chỉ là Văn bỏ đi. Chúng ta học ba chữ: Văn tại trung, nên hết sức bồi dưỡng đạo đức tinh thần, trau dồi lấy Văn phía trong, mà sau lại bổ thêm tài hoa vật chất cho đầy đủ Văn phía ngoài. Ấy là trong Văn mà ngoài mới Văn, gốc nhánh tươi tốt, đủ trái đủ hoa. Thế mới là đại thiện chi cát, chỉ trông mong cho người học Dịch, chớ học thoảng qua một chữ mà thôi.
6. Thượng Lục: Long chiến vu dã – 龍戰于野
Thượng Lục, long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng.
Lục là Âm hào, hào này là vạch trên hết quẻ Khôn, là Âm thịnh đến cực điểm.
Tổng lại, Âm không bao giờ tranh được Dương.
Nhưng mà lí trong thiên hạ, kể hai vật đã địch với nhau, thời tất tranh nhau, huống gì Âm lại là tương phản với Dương. Bây giờ Âm đã thịnh cực, thế lực đã cân địch với Dương, tất đến nỗi tranh thắng với Dương. Nhưng vì Dương cũng thịnh cực, cũng chẳng chịu thua Âm, Âm Dương hai bên tranh nhau, mà hai bên thảy cùng thua cả, thành ra lưỡng bại câu thương, ấy là tượng như "Long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng".
Long là Dương, Dương tranh với Âm. Nên rằng: Long chiến. Khi đã chiến rồi, thời cuối cùng hai bên cũng bị hoạ lưu huyết. Nên rằng: Kỳ huyết huyền hoàng.
Huyền là sắc trời, hoàng là sắc đất, lấy hai chữ "huyền hoàng" mà hình dung tượng Âm Dương. Lúc đánh nhau chảy máu, trộn cả máu huyền máu hoàng, là tượng Âm Dương đồng thì bị hại. Hào từ này, là thâm ý của Thánh nhân cốt dạy cho người ta: Phàm sự gì cũng xem vừa chừng thời nên thôi, chớ nên để đến lúc cùng cực. Nếu để đến lúc cùng cực, tất có biến tượng phát sinh ra.
Hào từ quẻ Càn Thượng Cửu rằng: Kháng long hữu hối, là hoạ bằng Dương thịnh cực.
Hào từ Thượng Lục quẻ Khôn có chữ Chiến, chữ Huyết, là hoạ bằng Âm thịnh cực.
Nếu chúng ta biết: Cùng tắc biến, biến tắc thông, thời tránh khỏi được những hoạ ấy.
Tượng viết: Long chiến vu dã, kỳ đạo cùng dã.
Hào từ sở dĩ nói: Long chiến vu dã, là vì đạo âm nhu của Khôn, đã đến lúc thịnh chi cực, ấy là cùng, cùng thời tranh với Dương. Vậy nên rằng: Long chiến.
PHỤ CHÚ: Nguyên lí ở trong Vũ trụ, Âm Dương vẫn phải nhờ nhau luôn. Nhưng tất phải Dương phần hơn, Âm phần kém. Nghĩa là: như quân tử với tiểu nhân, vẫn có nhờ nhau luôn, nhưng tất phải quân tử có thế mạnh, tiểu nhân có thế yếu.
Bởi vì, quân tử mạnh mà tiểu nhân yếu, thời tiểu nhân mới phục tòng với quân tử, mà thế giới mới hoà bình. Nếu tiểu nhân cũng bằng ngang quân tử, thời tất nhiên tranh nhau, mà thế giới đến gây ra hoạ loạn; cũng tượng như Dương hơn Âm kém, thời Âm phải phục tòng với Dương, mà vạn vật mới được sinh dục. Nếu Âm Dương cân địch với nhau, thời Âm chống với Dương, mà vạn vật cũng bị ảnh hưởng vì hoạ loạn.
Tiền hiền có câu: Dịch dĩ thiên đạo minh nhân sự. Nghĩa là: Sách Dịch là lấy đạo trời mà tỏ bảo việc người, là nghĩa như thế.
7. Dụng Lục: Lị vĩnh trinh – 利永貞
Dụng Lục, lị vĩnh trinh.
Càn, Khôn thảy sáu hào thời hết quẻ, dầu quẻ khác cũng vậy. Nhưng đạo Dịch, thời không bao giờ cùng, cùng thời biến, là để cho thông cái cùng. Càn có thể biến làm Khôn, Khôn có thể biến làm Càn. Vậy nên Thánh nhân mới đặt thêm hai hào. Ở Càn có hào Dụng Cửu, ở Khôn có hào Dụng Lục, là tỏ cho người ta biết đạo Càn, đạo Khôn không phải đến sáu hào là hết.
Bây giờ thích hào từ. Vì cớ sao mà đặt tên bằng Dụng Lục?
Bởi vì, thông lệ trong Kinh Dịch, kể đến Âm, thời dụng số Lục, mà không dụng số Bát. Vì nguyên số Âm là ba thành số (Thập, Bát, Lục), mà kể số Âm lại phải kể ngược, đến Lục là thành số chi chung. Vậy nên Âm hào Dụng Lục.
Hào Dụng Lục này là sáu hào Khôn, tất phải biến làm sáu hào Càn, tượng là một người nhu nhược biến làm một người cương cường, là có đức cương cường trinh cố, mới hay biến hoá được khí chất như thế. Vậy nên hào từ rằng: Lị Vĩnh Trinh.
Lị, nghĩa là phải; Vĩnh, nghĩa là lâu dài; Trinh, nghĩa là chính vừa bền.
PHỤ CHÚ: Hào từ này đã tán rằng: Vĩnh Trinh, lại được chữ Lị, là vì Âm mà biến thành Dương, tức là nhu mà biến thành cương, mới được như thế.
Sách Trung Dung có câu: Tuy ngu tất minh, tuy nhu tất cường. Nghĩa là: Một người nguyên vẫn ngu ám nhu nhược, nhưng vì nhờ công phu học vấn, hết sức là trí tri lực hành, thời kết quả ngu ám mà biến ra thông minh, nhu nhược mà biến ra cương cường. Học giả biến hoá được khí chất mình, chính như Dụng Lục vậy.
Tượng viết: Dụng Lục vĩnh trinh, dĩ đại chung dã.
Thông lệ ở Dịch lí, đại thuộc về phần Dương, tiểu thuộc về phần Âm. Hào này sở dĩ thuộc Vĩnh Trinh, là vì Thuần Âm biến làm Thuần Dương. Thế là nguyên chất vẫn tiểu, mà trải qua biến hoá lần lần, đến cuối cùng thời là đại.
Tiểu mà hoá nên đại, là một hạng người tạo thì thế rất hay đó vậy.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quẻ Khôn dạy chữ Thuận và chữ Hậu: theo đúng đạo trời, giữ đức dày mà chở muôn vật. Với người học phong thuỷ, "Địa thế Khôn" là bài học đầu về đất: đất chở nhà, chở mộ, nên phải xem thế đất trước rồi mới bàn đến hướng. Câu "Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng" cụ Phan giảng là chọn bạn đồng tâm đồng đức, "không phải là hạn định Tây Nam với Đông Bắc đâu"; người đọc Dịch để làm phong thuỷ chớ vội đem câu này áp thẳng vào hướng nhà. Hào Sơ Lục "lí sương, kiên băng chí" nhắc phòng cái hư hỏng từ khi còn nhỏ: một vết nứt, một chỗ thấm nhỏ trong nhà, sửa sớm thì nhẹ. Những điều này Thầy Vũ Giới vẫn giảng cùng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, để thấy âm dương tiêu trưởng theo thời.
Bài trước: Quẻ Càn (phần 2) – Văn Ngôn. Bài sau: Quẻ Khôn (phần 2) – Văn Ngôn. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Lị tẫn mã chi trinh" nghĩa là gì?
Theo cụ Phan Bội Châu, Khôn ví như con ngựa cái: ngựa đi mạnh mà ngựa cái thì thừa thuận với ngựa đực. Khôn thuận theo Càn mới là trinh chính, mới làm lị ích cho vạn vật được.
"Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng" có phải nói về hướng nhà không?
Cụ Phan giảng: hai câu ấy là "đi phải chọn phương, ngồi phải xem hướng, tìm cho được bạn đồng tâm đồng đức", không phải hạn định Tây Nam với Đông Bắc. Tây Nam là Âm phương nên được bạn cùng loài, Đông Bắc là Dương phương nên mất bạn.
Hào Sơ Lục "lí sương, kiên băng chí" dạy điều gì?
Thấy sương thì biết giá cứng sắp đến: ngăn điều ác khi ác còn nấp, phòng hoạ khi hoạ chưa rõ. Loạn thường sinh trong lúc thịnh trị, hoạ thường sinh trong lúc phúc.
Vì sao "Nguyên cát" xuất hiện lần đầu ở Lục Ngũ quẻ Khôn?
Tượng truyện nói "văn tại trung dã": đức Trung, không thái quá, không bất cập, và văn cốt ở bên trong là đạo đức, tinh thần, rồi mới đến tài hoa, vật chất bên ngoài.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Bát Thuần Khôn (Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, Hào từ, Tiểu Tượng). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; đã bỏ phần chú thích của ban biên tập bản in hiện đại. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa, ảnh minh hoạ từ Unsplash.









