Hệ luận Kiền biến – Khôn biến trong tài liệu Đường Vào Dịch giải thích vì sao một quái có thể biến thành bảy quái khác với chính nó, và vì sao sự động hào làm cho vật tượng của quái biến theo, sinh ra tốt xấu. Bài này cũng trình bày hệ luận đi kèm: Kiền thế, Khôn thế, tức cái "thế" của một quái do hào số 2 quyết định.
Trả lời nhanh: Theo tài liệu Đường Vào Dịch, quái biến là do hào động: hào dương động thành âm, hào âm động thành dương. Một quái lưỡng phân ba lần ra đủ tám quái, nên biến được thành bảy quái khác. Tuỳ hào nào biến mà ra Sanh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị (tốt) hay Tuyệt Mạng, Hoạ Hại, Ngũ Quỷ, Lục Sát (xấu).
Vì sao một quái biến được thành bảy quái khác?
Một quái biến được thành bảy quái khác vì quái nào lưỡng phân ba lần cũng ra đủ tám quái. Tài liệu lấy thí dụ hai quái Kiền ☰ và Khôn ☷: từ Kiền lưỡng phân ba tầng ra tám quái đánh số 1 đến 8; từ Khôn lưỡng phân ba tầng cũng ra tám quái đánh số 1 đến 8. Trong tám quái ấy có một quái là chính nó, bảy quái còn lại là những quái mà nó có thể biến thành.
Kết quả lưỡng phân Thiên Địa Kiền Khôn, theo tác giả tài liệu, cho thấy sự lý "trong thiên có cái của địa, trong địa có cái của thiên". Thuần dương như Kiền vẫn chứa sẵn khả năng thành quái âm; thuần âm như Khôn vẫn chứa sẵn khả năng thành quái dương.
Động hào làm quái biến như thế nào?
Quái biến là bởi có sự động hào của quái. Sự động hào làm cho hào đang dương biến thành âm, hào đang âm biến thành dương, tức vạch liền ⚊ động biến thành vạch đứt ⚋ và ngược lại vạch đứt động biến thành vạch liền. Tác giả Nguyên K gọi sự động là một tác nhân, mà là tác nhân trừ (−), vì chỉ có nó mới đổi được vạch liền thành vạch đứt, vạch đứt thành vạch liền.
Quái biến làm cho vật tượng mà quái đó ứng ra cũng biến theo. Tài liệu nêu hai thí dụ:
- Cấn quái biến thành Đoài quái: núi cao biến thành đầm sâu (động đất).
- Khôn quái biến thành Khảm quái: đất địa biến thành sông nước (đất sụt).
Nhà dịch lý và nhà phong thuỷ thấu hiểu rằng động hào làm quái biến, quái biến làm tượng quái biến theo, từ đó gây hậu quả tốt xấu. Theo quan điểm Dịch mà tài liệu trình bày, sự sự, người người đều là "quái"; khi hai quái tương tác với nhau thì ắt có sự biến quái. Vì vậy về hôn nhân (tương tác nam – nữ) và về nhà ở (tương tác gia chủ với âm dương trời đất) phải xét đến cung quái.
Công thức hào biến và ảnh hưởng tốt xấu
Công thức hào quái biến là bảng cho biết hào nào biến thì ra du niên nào. Tài liệu ghi bằng màu: chữ xanh là ý tốt, chữ đen là ý xấu. Hào được đếm từ dưới lên: hào 1 là hào dưới, hào 2 là hào giữa, hào 3 là hào trên.
| Khẩu quyết | Hào biến | Kết quả | Ý |
|---|---|---|---|
| Thượng nhứt biến vi Sanh Khí | hào 3 | Sanh Khí | tốt |
| Trung hào biến vi Tuyệt Mạng | hào 2 | Tuyệt Mạng | xấu |
| Hạ hào biến vi Hoạ Hại | hào 1 | Hoạ Hại | xấu |
| Thượng nhị biến vi Ngũ Quỷ | hào 2 và 3 | Ngũ Quỷ | xấu |
| Hạ nhị biến vi Thiên Y | hào 1 và 2 | Thiên Y | tốt |
| Thượng Hạ biến vi Lục Sát | hào 1 và 3 | Lục Sát | xấu |
| Tam hào giai biến vi Diên Niên | hào 1, 2, 3 | Diên Niên | tốt |
| Tam hào bất biến vi Phục Vị | không hào nào biến | Phục Vị | tốt |
Như vậy tám trường hợp biến hào ứng đúng với tám quái do lưỡng phân ra: một trường hợp không biến (Phục Vị, chính quái) và bảy trường hợp biến thành bảy quái khác.
Kiền thế, Khôn thế: cái "thế" của quái là gì?
Cái "thế" của một quái, theo tài liệu, được xác định bởi hào số 2, tức hào tượng (hào giữa). Quái còn giữ hào 2 thì chưa mất thế; quái bị biến hào 2 thì mất thế.
Kiền đi xuống
Kiền đi xuống trong miền dương (dương nghi) đến Mẹo thì biến hào 2 thành Ly ☲: Kiền mất thế. Kiền đi xuống trong miền âm (âm nghi) đến Dậu thì biến hai hào biên thành Khảm ☵, giữ được hào 2 dương: Kiền chưa mất thế. Vậy khí thế dương của Kiền ở trong Khảm, mà dương khí gốc tại Tý, nên ở Bát quái Văn Vương, Khảm thế cho Khôn.
Khôn đi lên
Khôn đi lên trong miền âm (âm nghi) đến Dậu thì biến hào 2: Khôn mất thế. Khôn đi lên trong miền dương (dương nghi) đến Mẹo thì biến hai hào biên thành Ly ☲, giữ được hào 2 âm: Khôn chưa mất thế. Vậy khí thế âm của Khôn ở trong Ly, mà âm khí gốc tại Ngọ, nên Bát quái Văn Vương thay Kiền bởi Ly.
Khảm Ly định thế Kiền Khôn
Khảm và Ly là hai quái định thế Kiền Khôn. Bởi trong Khôn có khí thế của Kiền nên mới có "dương sinh tại Bắc" để dương lên Nam, dương thái thịnh thành Kiền. Bởi trong Kiền có khí thế của Khôn nên mới có "âm sinh tại Nam" để âm xuống Bắc, âm thái thịnh thành Khôn. Tác giả tài liệu kết lại bằng lý "dương căn hữu âm trung, âm căn hữu dương trung" (gốc dương có trong âm, gốc âm có trong dương). Ứng dụng của các quái và du niên vào việc lập cục có thể xem thêm trong chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Hào biến nào cho kết quả tốt?
Theo công thức trong tài liệu, biến hào 3 ra Sanh Khí, biến hào 1 và 2 ra Thiên Y, biến cả ba hào ra Diên Niên, không hào nào biến là Phục Vị. Bốn trường hợp này được ghi chữ xanh, là ý tốt.
Vì sao hào 2 quyết định thế của quái?
Hào 2 là hào tượng, nằm giữa quái. Tài liệu lấy thí dụ Kiền biến hai hào biên thành Khảm vẫn giữ hào 2 dương nên chưa mất thế, còn biến hào 2 thành Ly là mất thế.
Vì sao xét hôn nhân, nhà ở lại phải xét cung quái?
Theo quan điểm Dịch được trình bày trong tài liệu, mỗi người, mỗi sự đều là một "quái"; hai quái tương tác thì ắt có biến quái. Nam – nữ, gia chủ – âm dương trời đất đều là tương tác như thế, nên phải xét cung quái.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Hệ luận Kiền Khôn giao thái: trao và nhận hào · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Bát quái vận động: biểu đồ 5 lớp vòng →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
