Quẻ Càn trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – quẻ thứ nhất, Bát Thuần Càn 乾 – được cụ Phan Bội Châu diễn giải kỹ nhất trong toàn bộ Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải: Soán từ của Văn Vương, Soán truyện và Đại Tượng của Khổng Tử, sáu hào từ của Chu Công kèm Tiểu Tượng, và Văn Ngôn. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Càn cùng đoạn mở đầu Thượng Kinh, chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Mở đầu Chu Dịch Thượng Kinh
Bây giờ thích vào chính văn của Kinh.
Kinh có thượng, hạ, 2 quyển. Ở trước khi chưa có văn tự, thời chỉ có Quái hào. Sau khi đã có Quái hào rồi, mới có Kinh văn. Vậy nên khi chưa thích vào Kinh văn, trước phải giải thích ba lý do này:
- Một là: lý do sở dĩ có tám quẻ, và lại mỗi quẻ có ba hào.
- Hai là: lý do sở dĩ mỗi quẻ thành ra có sáu hào.
- Ba là: lý do sở dĩ có tám quẻ và sáu mươi tư quẻ, ba trăm tám mươi tư hào.
Lý do như thế này:
Nguyên lúc đầu Thánh Phục Hi thoạt thấy được lẽ vũ trụ tạo hoá, chỉ có nhất Âm nhất Dương. Vậy nên vạch làm một nét Cơ (lẻ), cũng là một nét ngang liền, tức là nét Dương; lại vạch ra một nét Ngẫu (chẵn), cũng là hai nét ngang đứt, tức là nét Âm.
Vạch xong hai nét rồi, lại thấy được ở trong vũ trụ, phải có Thiên, Địa, Nhân mới đủ Tam tài mà cũng mới thành vũ trụ. Vì muốn cho đủ Tam tài, thời phải Âm có ba nét, Dương có ba nét. Vạch xong hai quẻ ba nét ấy rồi, thời thấy được quẻ ba nét Thuần Dương là Càn, quẻ ba nét Thuần Âm là Khôn.
Khi vạch xong hai quẻ Càn, Khôn rồi, lại thấy được ở trong vũ trụ chẳng bao giờ cô Dương mà sinh, cũng chẳng bao giờ độc Âm mà thành. Nếu chỉ hai quẻ Thuần Dương, Thuần Âm mà thôi, thời không thể thành được vũ trụ, nên phải vạch thêm sáu quẻ, tức là Dương giao dịch với Âm, thành ra Tốn, Li, Đoài; Âm giao dịch với Dương, thành ra Chấn, Khảm, Cấn. Sáu quẻ ấy cũng mỗi quẻ ba nét.
Vạch xong tám quẻ ba nét rồi, lại thấy được vạch dưới là Địa, vạch giữa là Nhân, vạch trên là Thiên. Ba vạch tức là tượng Tam tài, nhưng mà mỗi Tài, tất phải đủ nhất Âm, nhất Dương mới được. Nếu chỉ quẻ ba nét mà thôi cũng không thể thành được vũ trụ. Vậy nên mỗi nhất phải gia vào nhất thành lưỡng; tam cái lưỡng thời thành lục. Bây giờ lấy tám quẻ mẹ, tức là quẻ nguyên đầu ba nét, mà mỗi mẹ gia vào tám con, thành bát bát lục thập tứ. Sở dĩ toàn bộ Dịch có sáu mươi tư quẻ, ba trăm tám mươi tư hào.
Khi đã đủ mỗi quẻ sáu hào rồi, thời thấy hai hào đoạn dưới (hào sơ, hào nhị) là tài địa; hai hào đoạn giữa (tam, tứ) là tài nhân; hai hào đoạn trên (ngũ, thượng) là tài thiên. Như thế thời Tam tài mới đủ, mà mỗi tài hai nét, tất có nhất Cơ, nhất Ngẫu.

Lệ như: Sơ là số Cơ, Nhị là số Ngẫu, Tam là số Cơ, Tứ là số Ngẫu, Ngũ là số Cơ, Thượng là số Ngẫu. Cơ tức là Dương số, là ngụ ý nhất Dương; Ngẫu tức là Âm số, là ngụ ý nhất Âm.
Vì mỗi quẻ có sáu hào, mà Tam tài mới định. Vạch xong quẻ sáu hào rồi mới chia ra: ba hào đoạn dưới làm Hạ quái, với Nội quái; ba hào đoạn trên làm Thượng quái, với Ngoại quái. Sở dĩ phải chia ra như thế, là vì Dịch lý bao bọc cả Thiên đạo và Nhân sự. Nói về Thiên đạo tất phải có thuỷ, có chung; nói về Nhân sự, tất phải có thượng, hạ, nội, ngoại. Vậy nên ở trong sáu hào, phải chia ba hào làm Hạ quái và Nội quái; ba hào làm Thượng quái và Ngoại quái.
Các lý do trên ấy, quan hệ nhân sự cát hung rất nhiều. Dịch lý sở dĩ tuỳ thì biến dịch cũng là vì thế.
I. Quẻ Bát Thuần Càn 八純乾
Quẻ này là quẻ Bát Thuần Càn: Càn hạ cũng là Nội Càn, Càn thượng cũng là Ngoại Càn.
Quẻ này sáu nét, tất thảy là nét dương, là tượng về thể trời, mà lại hoàn toàn thuộc về tính cương kiện, nên đặt tên quẻ bằng Càn; ba nét dưới là Càn hạ cũng là Nội Càn; ba nét trên là Càn thượng cũng là Ngoại Càn.
Nguyên Dịch của Phục Hi chỉ có ngần ấy. Từ đây sắp xuống là lời Soán của Văn Vương.

Soán từ: Càn, Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh
乾,元亨利貞。Càn, Nguyên, Hanh, Lị, Trinh.
Soán, nghĩa là đoán. Bởi vì Văn Vương thấy được Quái hào của Phục Hi mà nghĩ rằng: Nếu chỉ thế mà thôi, thời sợ học giả chẳng hiểu được tinh lý diệu dụng của quẻ. Vậy nên làm lời Soán để phân đoán minh bạch ý nghĩa trong quẻ. Sáu mươi tư quẻ, hễ xem lời Soán, tất thảy có thể suy được.
Bây giờ, theo chữ một mà thích nghĩa lời Soán quẻ này:
Càn, nghĩa là Thuần Dương cực kiện; Nguyên nghĩa là đầu hết, cũng là lớn; Hanh nghĩa là thông thái, cũng là thuận tiện; Lị nghĩa là thoả thích, tiện lợi, cũng là nên, là phải; Trinh nghĩa là chính, cũng là bền chặt cho đến cuối cùng.
Bây giờ lại thích suốt toàn Soán từ, ý bảo rằng: quẻ Càn này in như tính tình của trời, hoàn toàn dương cương, vả lại trung chính. Tài đức mà cũng được như Càn, thời làm việc gì cũng có thể được to lớn, thông thái, lị tiện, thuận thích mà lại kiên cố giữ chính cho đến lúc thành thục, mỹ mãn.
Nói tóm lại, Nguyên là lúc đầu sinh ra người, mà cũng là lúc bắt đầu làm việc. Người có bản chất rất tốt, mà khi bắt đầu làm việc, có chủ nghĩa rất hay, mục đích rất tốt, tức là Nguyên.
Đã dùng được chữ Nguyên, thời trải qua trung gian, tất nhiên tiến hành cũng được hanh lị, mà đức Nguyên ấy, lại tất phải trì thủ vững vàng cho đến lúc kết quả cuối cùng, tức là Trinh.
Nay lại đặt một lẽ thí dụ cho dễ hiểu. Ví như một giống cây, hạt mộng rất tốt, rất chắc chắn, gieo xuống đất tức khắc nứt ra mầm mộng, ấy là Nguyên. Trung gian nảy ngành rậm lá, ngậm nụ nở hoa, ấy là Hanh, Lị. Đến lúc kết thành trái, trái chín, hạt ở trong trái, in như hạt giống nó khi xưa, ấy là Trinh. Hạt nó đem làm giống gieo xuống đất, lại y nhiên là Nguyên, bốn đức ấy xoay vòng chung thuỷ.

Đã Nguyên, tức nhiên Hanh, Lị; đã đến Hanh, Lị tức nhiên đến Trinh. Việc lớn như thế, việc nhỏ cũng như thế; làm việc một thân, một gia như thế, làm việc một quốc, một thiên hạ, một xã hội cũng như thế.
Nói trái lại, nếu bản chất đầu đã bất trung bất chính, chủ nghĩa đầu đã chẳng tốt, thời tất nhiên bất hanh, bất lị, mà cuối cùng bất trinh. Đó chẳng qua theo giữa mặt chữ mà thích, còn thâm ý của Thánh nhân thời nhờ ở học giả gia tâm suy nghĩ.
Trên ấy là Soán từ của Văn Vương. Từ đây sắp xuống là Soán truyện của Khổng Tử.
Vì Đức Khổng thấy lời Soán của Văn Vương ý nghĩa bao hàm quá chừng rộng, đạo lý quá chừng sâu, mà văn từ lại quá chừng giản, sợ học giả không hiểu. Đã không hiểu, thời Dịch lý càng thêm lờ mờ. Ngài mới làm ra Soán truyện, cốt để phát huy lời Soán của Văn Vương. Vậy nên đầu chương có hai chữ "Soán viết" (Soán truyện, nghĩa là truyện để giải thích lời Soán).
Soán truyện
Soán viết: Đại tai Càn nguyên, vạn vật tư thuỷ, nãi thống thiên. Vân hành vũ thí, phẩm vật lưu hình. Đại minh chung thuỷ, lục vị thì thành, thì thừa lục long dĩ ngự thiên. Càn đạo biến hoá, các chính tính mệnh, bảo hợp thái hoà, nãi lị trinh. Thủ xuất thứ vật, vạn quốc hàm ninh.
Truyện Soán này chia làm năm tiết để thích cho rõ ý nghĩa năm chữ: Càn, Nguyên, Hanh, Lị, Trinh.
Nguyên năm chữ ấy theo lời của Văn Vương, thời chỉ nói tóm về đức Càn, với sự nghiệp về đức Càn. Khổng Tử mới phân tách bốn chữ ra làm bốn đức, mà Càn thời bao quát cả bốn đức ấy.
Tiết thứ nhất – thích riêng chữ Nguyên
Soán viết: Đại tai Càn nguyên, vạn vật tư thuỷ, nãi thống thiên. Nghĩa Soán rằng: lớn vậy thay, đức Nguyên của Càn, bao nhiêu sinh vật ở trong vũ trụ, tất thảy nhờ đức Nguyên ấy, mà bắt đầu nảy nở ra; đức Nguyên ấy mới thực là thống quát hết thiên đạo.
Tiết thứ hai – thích nghĩa chữ Hanh
Vân hành vũ thí, phẩm vật lưu hình. Nghĩa là: Khi vạn vật đã bắt đầu sinh dục rồi, thời nhờ nguyên khí của Càn, càng ngày càng phát triển, làm ra mây mà có biến hoá, làm ra mưa mà khắp nhuần thấm, bao nhiêu phẩm vật, nào giống phi, giống tiềm, giống động, giống thực, giống thai sinh, giống noãn sinh, giống hoá sinh, tất thảy thành hình thành sắc, mà trưởng dục mãi mãi cho đến vô cùng.
Đó là thấy được đức Hanh của Càn. Hai tiết trên ấy chỉ thích Nguyên, Hanh thuộc về phần thiên đạo.
Còn về phần nhân sự, cũng có Nguyên, Hanh, nhưng mà nhân sự quá phiền tạp, nhỏ từ thân một người, cho đến những việc gì cũng có Nguyên, Hanh ở trong việc ấy, không thể kể ra hết được. Vậy nên Khổng Tử chỉ lấy cách trừu tượng mà thích lẽ Nguyên, Hanh của nhân sự, tức là một bậc người có đức trời, được ngôi trời, chính là một bậc Thánh nhân.
Tiết thứ ba – Lục vị thì thành
Đại minh chung thuỷ, lục vị thì thành, thì thừa lục long dĩ ngự thiên.
Cứ theo chữ mà thích nghĩa, thời nghĩa là: Bậc Thánh nhân có đức sáng suốt cả chung cả thuỷ, thấy được sáu hào vị quẻ Càn, mỗi thì một hào thời thành một vị. Thánh nhân mới thuận thì trời mà hành đạo, thì nên ẩn mà ẩn, thì nên hiện mà hiện, thì nên tĩnh mà tĩnh, thì nên động mà động, in như cưỡi sáu con rồng mà thống ngự khắp cả vùng trời.
Tiết này bốn câu, cộng mười lăm chữ, nhưng ý tứ thâm diệu cốt ở chữ Thì.
Bởi vì sáu hào quẻ Càn, hào nào cũng là thể Càn cả, nên gọi bằng Lục long. Nghĩa là biến hoá bất trắc, thần diệu vô phương, nên phải mượn chữ lục long để hình dung sáu hào vậy. Học giả chớ thấy chữ Long mà nhận rằng con rồng thật; sáu rồng chỉ là sáu hào Dương mà thôi.
Nhưng mà sáu hào xử vào sáu địa vị, vị đã khác nhau, nhân đó mà thì cũng khác nhau. Duy Thánh nhân biết theo thì mà xử cho đúng vị, lại hay nhân vị mà chuyển đi được thì, ấy là "lục vị thì thành".

Tiết thứ tư sắp xuống thời thích góp hai chữ Lị, Trinh.
Tiết thứ tư – thích hai chữ Lị, Trinh
Càn đạo biến hoá, các chính tính mệnh, bảo hợp thái hoà, nãi lị trinh.
Thích tóm cả bốn câu, thời nghĩa là: Đạo Càn biến hoá, khiến cho những vật gì cũng chính được tính mệnh, mà lại gìn giữ được nguyên khí thái hoà, như lúc đầu trời đã phú cho. Thế mới là Lị, Trinh.
Bây giờ lại thích riêng từng câu cho rõ ý nghĩa:
Càn đạo biến hoá nghĩa là: Đạo Càn là một giống rất hoạt động, không phải là giống chết. Ví như: Mùa Hạ đương rất nóng, bỗng chốc mà mùa Thu mát; mùa Đông đương rất rét, bỗng chốc mà mùa Xuân ấm. Lại như: giống ở trong trứng, chẳng bao lâu mà thấy nó hay bay; giống ở dưới nước, chẳng bao lâu mà thấy nó hay nhảy. Tất thảy những tình trạng biến hoá đó, rặt là lẽ tự nhiên của đạo trời, đạo trời chính là đạo Càn.
Các chính tính mệnh nghĩa là: Đạo Càn tuy hay biến hoá, nhưng mà kết quả, thời mỗi vật gì cứ thành ra vật ấy. Trời đã phú cho nó cái lý vô hình, lại phú cho nó cái chất hữu hình; nó cứ giữ được cái lý vô hình, thời thành ra tính. Tỷ như: trâu bò thời hay ăn cỏ, hùm beo thời hay ăn thịt. Nó lại được cái chất hữu hình, mà làm cái mệnh của nó, tức là sinh mệnh, như tục ta gọi người bằng nhân mệnh. Bởi vì nhờ có công dụng của đạo Càn biến hoá, mà vật nào vật nấy được thoả thích cái tính, lại hoàn toàn được cái mệnh. Tỷ như: trâu không bao giờ biến ra cọp, cọp không bao giờ biến ra trâu, v.v... Ấy là "các chính tính mệnh".
Bảo hợp Thái hoà nghĩa là: Càn đạo biến hoá, các chính tính mệnh, thế thời vật nào vật nấy cũng được đến lúc hoàn thành. Nhưng sở dĩ được hoàn thành, thời gốc nhờ ở lúc nguyên thuỷ có hai khí Âm, Dương hoà hợp ngưng kết với nhau, mới sinh dục được vạn vật; nguyên khí ngưng kết đó, tức là Thái hoà.
Thái hoà là cái nguyên thuỷ tạo nhân; tạo nhân thế nào, thời kết quả y nhiên thế ấy. Tạo nhân của vạn vật vì có Thái hoà, thời kết quả của vạn vật cũng chỉ bảo hợp lấy Thái hoà mà thôi. Thí dụ như: Loài người lúc đầu sở dĩ kết thai thành hình, là vì có Âm Dương hoà hợp mà kết thành thai. Đương lúc đầu kết thai, tức khắc có bộ tim con đỏ; bộ tim con đỏ đó tức là Thái hoà ngưng kết mà nên. Tới ngày sinh trưởng ra đời, chống chọi với hoàn cảnh, tạo thành nên sự nghiệp, kết quả chỉ giữ cho trọn vẹn bộ tim con đỏ mà thôi.
Thầy Mạnh có câu rằng: "Đại nhân giả bất thất kỳ xích tử chi tâm", nghĩa là: Làm một người lớn, cũng chỉ vì không bỏ mất bộ tim con đỏ mà thôi. Bởi vì xích tử chi tâm, tức là nhân tâm, mà nhân tâm chính là kết tinh của Thái hoà. Câu nói thầy Mạnh có thể phát minh được nghĩa câu "Bảo hợp Thái hoà" đó vậy.
Trên kia đã thích Lị, Trinh về phần Càn, bây giờ lại nói Lị, Trinh về phần nhân sự. Mà nói Lị, Trinh về phần nhân sự, tất phải chứng vào Thánh nhân.
Tiết thứ năm – Vạn quốc hàm ninh
Thủ xuất thứ vật, vạn quốc hàm ninh nghĩa là: Đấng Thánh nhân có đức có tài hơn hết ức muôn vật, thời trong lúc ấy phong hành hưởng ứng, vạn quốc tất thảy nghe theo, mà nước nào cũng tương an vô sự. Thế thời "vạn quốc hàm ninh" là Lị, Trinh của Thánh nhân đó vậy.
Bây giờ có một câu hỏi: Cứ như lời đức Khổng thích Soán từ, thời té ra Nguyên, Hanh, Lị, Trinh duy Thánh nhân mới được hay sao?
Không phải thế. Nguyên, Hanh, Lị, Trinh là Tứ đức của Càn, thuộc về loài người tức là Tứ đoan. Nhân là đức Nguyên; Lễ là đức Hanh; Nghĩa là đức Lị; Trí là đức Trinh. Bản thể lòng người, vẫn ai nấy cũng có Tứ đoan, chính là ai nấy cũng có Tứ đức. Thầy Tử Tư có nói rằng: "Thất phu thất phụ khả dĩ dữ tri yên, khả dĩ dữ năng yên" là nghĩa như thế.

Nhưng đức Khổng sở dĩ chuyên nói về Thánh nhân là có hai lẽ:
Một là: Vì chúng nhân thường bị vật dục dẫn dụ, hoặc hoàn cảnh biến thiên mà Tứ đức của bản tâm đến nỗi trước có sau không, mặt người lòng thú. Duy Thánh nhân mới giữ được quán triệt thuỷ chung, mà Tứ đức của bản tâm ngày càng viên mãn.
Hai là: Vì tất được Thánh nhân có đức, có vị, thời Nguyên, Hanh, Lị, Trinh mới đạt ư cực điểm.
Lại có câu hỏi nữa: Người có Nguyên, Hanh, Lị, Trinh, chứ như loài vật có hay không?
Câu hỏi đó theo như ý Soán truyện, thời dễ trả lời lắm. Nguyên, Hanh, Lị, Trinh ở loài người với Nguyên, Hanh, Lị, Trinh ở loài vật, lý vẫn đồng mà hình tượng có khác nhau. Tỷ như: Cây lúa khi giao mộng là Nguyên, khi thành cây mạ là Hanh, khi ngậm sữa thành bông là Lị, khi kết quả thành thục là Trinh. Cứ lẽ ấy mà suy, thời giống gì cũng có Nguyên, Hanh, Lị, Trinh cả.
Trên ấy là thích Soán truyện xong rồi, bây giờ lại thích vào Tượng truyện.
Tượng truyện là ý đức Khổng muốn cho người học Dịch gặp quẻ nào cũng thể nhận được nghĩa quẻ ấy, cốt cho hữu ích với tấm thân, mà chẳng phải đọc suông ở đầu miệng, nên Ngài làm ra Tượng truyện. Tượng truyện có Đại tượng, Tiểu tượng. Thích tượng riêng từng hào gọi bằng Tiểu tượng; thích tượng chung của một quẻ gọi bằng Đại tượng.
Đại Tượng truyện: Thiên hành kiện
Tượng viết: Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức. Đây là thích tượng quẻ Càn.
Lời Tượng truyện của đức Khổng nói rằng: Quẻ sáu hào Dương này là quẻ Càn, Nội Càn, Ngoại Càn là cương kiện rất mực. Xem quẻ ấy thời biết được trời đi rất mạnh. Theo độ chu thiên, thời mỗi ngày chạy giáp vòng trời một lần, không giây phút nào nghỉ. Quân tử học Dịch, nên bắt chước trời, học như cách trời đi mà tự cường bất tức.

Tự cường nghĩa là: Mình tự đốc xúc lấy mình, dưỡng thành một sức mạnh ở giữa mình mà chẳng chờ ai giúp đỡ. Ấy là nghĩa chữ Tự cường. Chẳng những một thân nên như thế, mà một gia, một quốc, một xã hội, một thế giới, cũng nên như thế. Bởi vì mình có tự cường, thời cường ấy mới là cường của mình. Nếu nhờ ai mà cường, thời cường ấy là cường của ai, chứ chẳng phải cường của mình.
Đức Khổng sở dĩ ở tượng đầu Kinh mà yết ra hai chữ Tự cường dạy cho những người học quẻ Càn, mà lại thêm vào hai chữ Bất tức, lại càng thâm thiết lắm. Bất tức nghĩa là: chẳng nghỉ, là bảo người đã tự cường tất phải từ trẻ tới già, già tới chết, chẳng bao giờ gián đoạn. Nếu có gián đoạn là mất lực tự cường rồi. Đã mất lực tự cường, thành ra học quẻ Càn mà chỉ thấy có sáu nét ngang dài, thời có ích gì. Đó là thâm ý của đức Khổng làm Tượng truyện vậy.
Phép xem hào: hào thể, hào vị, trung và ứng
Từ đây sắp xuống là thích Hào từ của thánh Chu Công. Hào từ nghĩa là: lời đoán mỗi hào. Mỗi một quẻ có sáu hào. Vạch quẻ thời vạch từ dưới vạch lên. Nên hào vạch đầu hết là hào Sơ, vạch chuyển lên thứ hai là hào Nhị, thứ ba là hào Tam, thứ tư là hào Tứ, thứ năm là hào Ngũ, trên hết quẻ là hào Thượng.
Thứ sáu thời đáng lẽ gọi bằng hào Lục, cớ sao lại gọi bằng Thượng? Bởi vì Dịch lý đủ cả thuận, nghịch. Vạch quẻ thời theo lối nghịch, từ dưới vạch lên. Xem quẻ thời theo lối thuận, từ trên xem xuống. Vì ý Thánh nhân bày cho ta xem quẻ, nên vạch thứ sáu không gọi bằng Lục, mà gọi bằng Thượng.
Vạch xong sáu hào rồi, lại phải phân biệt Hào thể và Hào vị. Nghĩa là: Hào vạch đơn là một nét ngang liền, là hào Dương. Hào vạch sách là một nét đứt đôi, là hào Âm. Dương hào thời gọi bằng Cửu. Âm hào thời gọi bằng Lục. Bởi vì Dịch lý là một giống vô hình, vô thể, tất phải mượn số để minh lý.
Dương có ba số sinh (Nhất, Tam, Ngũ), hai số thành (Thất, Cửu). Dương kể thuận thời Cửu là thành số chi chung. Vậy nên lấy số Cửu mà đặt tên hào Dương. Âm có hai số sinh (Tứ, Nhị), ba số thành (Thập, Bát, Lục). Âm kể nghịch thời Lục là thành số chi chung. Vậy nên lấy số Lục mà đặt tên hào Âm.
Chúng ta đọc đến chữ Cửu thời biết là Dương hào; đọc đến chữ Lục thời biết là Âm hào. Đó là Hào thể đã giải rõ rồi. Còn Hào vị cũng theo mỗi hào mỗi vị. Sơ, Tam, Ngũ thuộc về số Cơ, là Dương vị. Nhị, Tứ, Thượng thuộc về số Ngẫu, là Âm vị.
Đại phàm, thể hào Cửu mà ở vào vị Dương, thể hào Lục mà ở vào vị Âm, thảy đắc chính. Nếu thể hào Cửu mà ở vào vị Âm, thể hào Lục mà ở vào vị Dương, thảy bất chính.
Lại mỗi hào thảy có ứng đối với nhau: Sơ, Tứ ứng với nhau; Nhị, Ngũ ứng với nhau, v.v... Người này ứng với người kia, gọi bằng tương ứng; nhưng lại phải hào Âm ứng với hào Dương, hào Dương ứng với hào Âm, mới gọi bằng tương ứng được. Nếu hào thể hai bên Âm cả, hay Dương cả, thời dầu hào vị đối với nhau mặc lòng, cũng không thể tương ứng được. Đó là vô ứng.

Nhưng lại vì mỗi quẻ chia ba vạch dưới làm Hạ quái, Nội quái; ba vạch trên làm Thượng quái, Ngoại quái, nên lại có nghĩa trung. Nội quái ba hào, Sơ là hào dưới hết, Tam là hào trên hết, duy Nhị là hào chính giữa là đắc trung. Ngoại quái ba hào, Tứ là hào dưới hết, Thượng là hào trên hết, duy Ngũ là hào chính giữa là đắc trung. Sở dĩ vô luận quẻ nào, hễ Nhị, Ngũ là đắc trung, ngoài ra các hào đều là bất trung.
Như trên kia thuyết minh là nói đại khái về phép xem quẻ, xem hào toàn bộ Kinh Dịch. Bây giờ xin thích nghĩa hào Sơ quẻ Càn, thời bao nhiêu hào cũng có thể nhân đó mà suy được.
Hào từ và Tiểu Tượng truyện
1. Sơ Cửu: Tiềm long vật dụng
初九,潛龍勿用。Sơ Cửu, Tiềm long vật dụng.
Sơ là hào vị ở dưới hết, Cửu là hào thể thuộc về hào Dương. Quẻ Càn là quẻ thứ nhất đầu Kinh Dịch, mà lại là quẻ Thuần Dương; hào này là vạch thứ nhất của quẻ Càn, bản thể nó là Dương, mà ở vào vị cũng là Dương vị. Vậy nên đặt tên bằng Sơ Cửu.
Tiềm long, nghĩa là con rồng còn nấp ngầm ở dưới thấp. Bởi vì Dịch lý gốc vô hình nên Thánh nhân phải mượn một giống hữu hình để phát minh Dịch lý. Long là một giống linh biến bất trắc, mà lại thuộc về loài Dương, nên mượn chữ Long để phỏng tượng cái đạo biến hoá của Càn.
Vì sao mà nói rằng Tiềm? Bởi vì hào này là bắt đầu vạch ra, mà ở dưới hết quẻ, in như con long còn nằm nép ở dưới vực sâu, sở dĩ gọi bằng Tiềm long.

Vì long đương lúc còn tiềm, thời chưa có thể làm được những việc mây mưa biến hoá, cũng như một bậc hiền nhân tại hạ, hoặc khi mới ra đời, sức mỏng thế hèn, chỉ nên trầm tiềm hàm dưỡng, chờ đợi thì cơ, chớ nên vội vàng ra gánh việc đời. Sở dĩ hào từ bảo rằng: Vật dụng.
Chữ Vật dụng là bảo cho bản thân hào này chưa nên thi dụng, và cũng bảo cho những người dụng nhân, gặp bậc Tiềm long như hào này cũng chỉ nên bồi dưỡng vun đắp, sẽ chờ thì mà dụng, chớ nên vội vàng gấp dụng người ta.
Nói tóm lại, bản thân hào Sơ, thời là "khả năng tắc tàng", mà người tương ứng với Sơ cũng chỉ nên "tài giả bồi chi" mà thôi. Nếu dụng ra làm việc đời cũng thất ư quá vội. Lời hào này chính là thâm ý của Thánh nhân, cốt răn cho những người có tài mà cấp tiến chẳng chịu chờ thì vậy.
Trên ấy là giải thích hào từ của Chu Công, bây giờ lại giải thích Tượng từ của Khổng Tử. Tượng từ này gọi bằng Tiểu tượng. Bởi vì Khổng Tử sợ học giả đọc hào từ Chu Công mà không hiểu thấu ý nghĩa, nên Ngài theo dưới mỗi hào, đặt vào mỗi bài Tiểu tượng để thích ý nghĩa của hào từ.
Tượng viết: Tiềm long vật dụng, dương tại hạ dã.
Hào từ nói rằng: Tiềm long vật dụng là có vì sao? Là vì đức dương cương, cương kiện, tuy vẫn là long, nhưng vì địa vị hoàn cảnh còn ở dưới hết, theo thì nghĩa thời chỉ nên tiềm, thì đương phải tiềm, tất không thể bay nhảy được. Sở dĩ nói rằng: vật dụng. (Tiềm nghĩa là giấu nấp.)
2. Cửu Nhị: Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân
九二,見龍在田,利見大人。Cửu Nhị, Hiện long tại điền, lị kiến đại nhân.
Hào Cửu Nhị này ở chính giữa Nội Càn, là dương cương mà lại đắc trung. Vả lại Dương hào ở vào Dương quái, trông lên quẻ trên, có hào Cửu Ngũ là bạn dương cương, mà chính ứng với mình. Thế là cương kiện đắc trung mà lại đắc thì ngộ chủ, tượng như long đã thoát ly nơi tiềm ẩn, mà lại có cơ hội làm mây mưa, tỏ rõ ra một vật thần linh ở trên mặt đất. Sở dĩ rằng: Hiện long tại điền.

Tuy nhiên, việc trong thiên hạ, không bao giờ chỉ một người mà làm nên, mà cũng không bao giờ làm lợi ích cho một mình. Cửu Nhị cương kiện đắc trung, chính là một bậc đại nhân, lại tất phải có một bậc cương kiện trung chính như Cửu Ngũ cũng là đại nhân. Hai bậc đại nhân đó, đồng tâm đồng đức với nhau, mới có thể làm nên việc lớn trong thiên hạ. Tới khi hai bậc đại nhân ấy đã đồng thì xuất hiện, thời thiên hạ ai nấy cũng trông mong vào. Nên hào từ rằng: Lị kiến đại nhân.
Nghĩa là một phương diện thời: đại nhân là Cửu Nhị phải hội ngộ với đại nhân là Cửu Ngũ. Một phương diện thời: thiên hạ mừng thấy được bậc đại nhân là Cửu Nhị.
Tượng viết: Hiện long tại điền, đức thí phổ dã.
Lời Tiểu tượng của Khổng Tử nói rằng: Hào từ sở dĩ có câu "Hiện long tại điền, lị kiến đại nhân", nghĩa là đức long của Cửu Nhị đã phát triển khắp mọi nơi, thiên hạ chẳng những lị kiến Cửu Ngũ mà thôi, mà lại lị kiến Cửu Nhị đó vậy.
Phụ chú: Chữ Long ở Cửu Nhị, chính là chữ Long ở Sơ Cửu, vẫn một bậc Thánh nhân như nhau. Nhưng vì thì đại hào Sơ là buổi còn phải tu dưỡng, đến thì đại hào Nhị là buổi đã tiến hành, nên tiềm, hiện có khác nhau, mà Long chỉ là một. Chẳng qua tuỳ địa vị với hoàn cảnh, thì đã bất đồng, thời cách tu tiến cũng bất đồng. Chữ Tiềm, chữ Hiện khác nhau, chính là đúng nghĩa chữ Thì ở trong Dịch học.
Chú nghĩa: Hiện là rõ; Điền là trên mặt đất; Long chỉ vào bản thân Cửu Nhị; Lị là nên, phải; chữ Kiến ở đây nghĩa rộng, ý như hội ngộ, hay hoan nghênh; Đại nhân là người có tài đức rất to lớn.
3. Cửu Tam: Quân tử chung nhật càn càn
九三,君子終日乾乾,夕惕若,厲,無咎。Cửu Tam, Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu.
Hào này ở trên hết Nội Càn, vạch đơn, thể dương, là dương hào ở vào dương vị, nên gọi tên nó bằng Cửu Tam.
Theo như lệ sáu hào mà chia ra làm Tam tài, thời Sơ, Nhị ở đoạn dưới là địa; Ngũ, Thượng ở đoạn trên là thiên; Tam, Tứ ở giữa là nhân. Lại theo về thể toàn quẻ mà chia ra làm quẻ trên, quẻ dưới, thời ba hào ở dưới là quẻ dưới. Hào này ở vị Tam, thời Tam là vị nhân. Theo về thể toàn quẻ thời Tam ở trên hạ thể, nghĩa là ở vị chông chênh. Bảo rằng trên, thời nó vẫn ở hạ thể; bảo rằng dưới, thời nó lại ở trên Hạ quái.
Người mà ở vào địa vị ấy là một cảnh rất khó xử. Nếu bản thân mình mà không thiệt giỏi, thời đến nỗi dưới kéo trên giằng mà thành ra một người truỵ lạc.
Hào này ở vào địa vị khó xử như thế, mà tính chất bản thân nó, đã Cửu là dương cương, lại Tam cũng dương cương, mà lại ở không được trung vị như Nhị, Ngũ. Thế là một người trùng cương bất trung. Lấy một người quá cực cương như thế, mà xử vào địa vị bán thượng lạc hạ, nguy hiểm biết chừng nào. Sở dĩ Thánh nhân đặt làm lời răn rằng: Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược.

Nghĩa là: Quân tử xử vào địa vị hào Cửu Tam, lại xét trong mình cũng tính chất như hào Cửu Tam, tất phải hết sức tu tỉnh căng trì, suốt ngày từ sáng tới tối, đã thường thường càn càn, mà lại dịch nhược. Nếu được như thế, thời tuy xử vào địa vị đáng nguy, mà chắc cũng chuyển hoạ vi phúc, hoá dữ ra lành, không đến nỗi có tội lỗi. Sở dĩ hào từ có ba chữ: lệ, vô cữu.
Hào này vẫn cũng một người tốt, nên hào từ có chữ Quân tử. Tuy nhiên, đã quân tử cớ sao càn dịch tối ngày mà chỉ may được vô cữu? Bởi vì địa vị hào này ở vào trung lưu. Tùng lai, quốc gia nào, xã hội nào, thế giới nào, rất quan hệ ở hạng người trung lưu: người ở trên mình, thời trách móc vào mình; người ở dưới mình, thời trông mong vào mình. Cơ quan thành hay bại đã quan hệ rất lớn, mà xử trí lại rất khó. Nếu mảy may không cẩn thận, thời hung hoạ tới nơi. Sở dĩ chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, mà mới may được vô cữu. Đó là thâm ý Thánh nhân dạy người xử thế vậy.
Chú nghĩa: Càn càn là hăng hái, tự cường; Dịch nhược là thường như có điều lo sợ; Lệ là nguy, mà cũng có tượng nguy hiểm; Vô cữu là không tội lỗi.
Phụ chú: Sáu hào quẻ Càn thảy có thể dụng chữ Long được, bởi vì hào ở quẻ Thuần Dương là có tượng Long. Cớ sao hào từ Cửu Tam lại không dụng chữ Long, mà lại dụng chữ Quân tử? Đó là ý Thánh nhân tỏ cho ta học Dịch, phải biết những chữ thủ tượng ở trong Dịch chỉ là mượn tượng cho sáng ý mà thôi, chứ không phải thấy tượng nào là ăn định sự vật ấy. Giả như chữ Long quẻ Càn, mà chỉ nhận nhất định là rồng, thời còn gì là học Dịch nữa đâu. Vậy xin học giả học Dịch xem ở hào Cửu Tam, thời biết ý nghĩa chữ Long ở các hào kia cũng chỉ thế chữ Quân tử mà thôi. Đó là xem ý không cần xem chữ. Thế mới là biết học Dịch.
Tượng viết: Chung nhật càn càn, phản phục đạo dã.
Tượng của đức Khổng Tử nói rằng: Hào từ sở dĩ rằng "chung nhật càn càn", là bảo người ta ai xử vào địa vị Cửu Tam, chính là địa vị làm người, tất phải ngày nào suốt một đời người, chỉ là tráo đi trở lại, tự thuỷ chí chung, bao nhiêu đường lối mình đi, chỉ cốt cho đúng đạo lý.
Phụ chú: Tượng từ Khổng Tử suy rộng ý hào từ Chu Công: vì hào Cửu Tam đứng vào vị nhân, nên thống luận loài người ai nấy cũng phải lo cho trọn đạo người, chẳng những một Cửu Tam mà thôi. Vì vậy nên có câu "phản phục đạo dã". Đó là đức Khổng suy rộng ý Chu Công, chúng ta học Tiểu tượng thảy nên biết ý ấy.
4. Cửu Tứ: Hoặc dược tại uyên
九四,或躍在淵,無咎。Cửu Tứ, Hoặc dược tại uyên, vô cữu.
Hào này vẫn thể Dương ở vào vị Âm. Kể thể sáu hào, thời Cửu Tứ là hào thứ tư, thuộc về số chẵn là số Âm; bản thân nó vạch đơn, là Dương hào, nên gọi tên nó bằng Cửu Tứ. Nghĩa là: Dương hào mà ở Âm vị, có hiềm nghi vì bất chính. Kể thể toàn quẻ, thời nó ở vào quẻ trên mà lại ở dưới quẻ trên. Thế là xử vị lại bất trung.
Trông lên thời nó không được như Ngũ, ngó xuống thời nó lại không được như Nhị. Thế là bản thân Tứ sở xử, đã bất chính lại bất trung. Nhưng mà ở vào quẻ Càn, thời bản thân nó là chất cương kiện, vẫn cũng là một bậc quân tử, chỉ vì địa vị với hoàn cảnh của nó, muốn tiến mà chưa chắc tiến đã hay, muốn thoái mà lại e thoái cũng dở.
Vậy nên thì gian của Tứ, chỉ nên châm chước thận trọng, lựa xem thì cơ mà tiến thoái cho đúng: thì nên tiến thời ta tiến, thì nên thoái thời ta thoái. Nếu cơ hội đáng tiến thời tiến ngay, tượng như Long dược; Long đã dược thời chẳng bao lâu cũng đến phi. Nếu thì cơ chưa đến tiến, tất phải nằm im mà chờ thì, tượng như Long tại uyên. Vậy nên hào từ nói rằng: Hoặc dược tại uyên. Biết tuỳ thì như thế, chắc không lầm lỗi, ấy là vô cữu.

Chú nghĩa: Dược là nhảy; Tại uyên là ở vực sâu.
Phụ chú: Địa vị hào Tứ cũng như địa vị hào Tam, cũng xử cảnh bán thượng lạc hạ, rặt là ở vào cảnh tiến thoái lưỡng nan. Chỉ duy khác hơn Cửu Tam chút đỉnh, là Cửu Tam thời chưa có thể tiến, mà Tứ thời có thể tiến được. Bởi vì Tam còn ở quẻ dưới, mà Tứ đã bước lên quẻ trên, sở dĩ tiến thoái có khác nhau. Thánh nhân dạy cho người nên thận trọng xem thì mới khỏi mắc cái lỗi táo tiến, nên hào từ có chữ Hoặc, nghĩa là không nhất định. Xem Tiểu tượng Khổng Tử dưới này, lại càng minh bạch.
Tượng viết: Hoặc dược tại uyên, tiến vô cữu dã.
Hào này đã ly khỏi Hạ quái, mà lên gần Cửu Ngũ, thời thế nào cũng tiến mà thôi. Nhưng tất phải tiểu tâm cẩn thận, với có trí biết xem thì mà tiến mới vô cữu. Tượng từ rằng "tiến vô cữu dã", là chỉ ngậm ý chữ Dược, mà nuốt được chữ Tại uyên. Đó là phát minh ý hào từ, nghĩa là tất có thì tiến, nhưng không nên cấp tiến mà thôi, chính là nghĩa tuỳ thì ở trong Dịch học.
5. Cửu Ngũ: Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân
九五,飛龍在天,利見大人。Cửu Ngũ, Phi long tại thiên, lị kiến đại nhân.
Cửu là hào Dương, Ngũ là vị Dương, Dương hào ở Dương vị là đắc chính. Ngũ là hào ở chính giữa Ngoại quái là đắc trung, vả lại ở vào quẻ Càn là có tính chất cương kiện. Đã cương kiện lại trung chính là toàn đức của Thánh nhân, mà ở vị Ngũ lại là địa vị chí tôn ở trong quẻ. Ấy là thánh đức ở thiên vị, tượng như con Long bay giữa trời, thiệt là một hào tốt nhất ở trong sáu hào. Nên hào từ rằng: Phi long tại thiên.

Tuy nhiên, việc trong thiên hạ, há chỉ một Thánh nhân mà làm nên ư? Có bậc Thánh nhân ở vị trên, tất phải có bậc Thánh nhân ở vị dưới giùm giúp với nhau, trao đổi cho nhau, mới làm nên sự nghiệp to lớn, mà thiên hạ mới tín ngưỡng vào mình. Nên hào từ rằng: Lị kiến đại nhân, nghĩa là: Cửu Ngũ vẫn là đại nhân, nhưng cũng phải lị kiến đại nhân ở dưới là Cửu Nhị nữa mới được, cũng như Cửu Nhị phải lị kiến đại nhân ở trên là Cửu Ngũ đó vậy. Hai bậc đại nhân ấy đồng tâm đồng đức làm nên sự nghiệp của Càn, mà thiên hạ phải vọng phong chiêm ngưỡng, ấy là lị kiến đại nhân vậy.
Phụ chú: Chữ Long ở Cửu Ngũ với chữ Long ở Sơ Cửu, nguyên chỉ một Long, mượn mà thí dụ một bậc Thánh nhân, khác nhau chỉ chữ Tiềm, chữ Hiện. Hiện rồi Dược, Dược rồi Phi, cũng chỉ là tu dưỡng tích luỹ từ nhỏ tới lớn, từ thấp lên cao, vẫn theo thì mà tiến lần, không phải trọn đời cứ tiềm mãi, cũng không phải bỗng chốc mà phi ngay. Chúng ta nếu kiên trì đức hạnh, tích luỹ công phu, bắt đầu tiềm dưỡng như Sơ, rồi bước lên hiện long như Nhị, lại còn càn dịch như Tam, hoặc dược như Tứ, thì giờ lâu dài, công phu thành thục, thời sự nghiệp phi long như Cửu Ngũ cũng há phải việc rất khó đâu.
Xưa nay thánh hiền hào kiệt, chẳng ai tiềm mãi mà không phi, cũng chẳng ai muốn phi mà không gốc ở tiềm. Thầy Mạnh có câu nói rằng: "Nhân hữu bất vi dã, nhi hậu khả dĩ hữu vi." Nghĩa là: Người ta tất trước có cái không chịu làm, mà sau mới có thể đến lúc làm. Lời nói đó rất hợp với nghĩa Kinh Dịch: bất vi tức là tiềm, hữu vi tức là phi, chỉ cốt cho đúng thì nghĩa, là tác dụng của đại nhân đó vậy.
Tượng viết: Phi long tại thiên, đại nhân tạo dã.
Nghĩa là: Đại nhân ở hào Ngũ này, cũng là đại nhân ở hào Nhị. Nhưng trước kia mới thấy được thịnh đức của đại nhân, mà bây giờ thời thấy được đại nghiệp của đại nhân, chính là một bậc đại đức, đại tài, chuyển đi được thời thế, tạo thành được thế giới, sở dĩ rằng: Đại nhân tạo dã. (Đại nhân là thay chữ Long, Tạo là thay chữ Phi.)
Phụ chú: Đọc hào từ này, nếu hạng người bình thường thời thế nào? Tất phải xét trong mình, quả đã có công phu "tiềm, hiện" được như Sơ, Nhị hay chưa? Nếu chưa, thời chưa nên đứng vào địa vị "phi long", mà lại phải tìm kiếm cho được bậc đại nhân như Cửu Ngũ, mà mình chỉ là một người lị kiến người ấy mà thôi. Thế mới là người biết học Dịch.
6. Thượng Cửu: Kháng long hữu hối
上九,亢龍有悔。Thượng Cửu, Kháng long hữu hối.
Hào này vạch đơn là hào Dương, vạch thứ sáu quẻ Càn là ở trên hết quẻ, nên gọi tên nó bằng Thượng Cửu. Hào Dương ở quẻ Càn, vẫn có đức cương kiện, cũng là một vị quân tử, nên cũng tượng là Long. Nhưng địa vị hào ấy ở cuối cùng quẻ Càn, là cao đến tột bực. Thế là "thượng chi cực, sự chi chung".
Hễ việc thiên hạ, cùng thời biến, đầy thời nghiêng. Nếu bậc quân tử xử vào địa vị hào này, tất phải răn đường doanh mãn, giữ lối khiêm nhường, mới tránh khỏi hoạ "thái cương tắc chiết". Nếu không thế, đầy quá mà chẳng biết dè, tiến hoài mà chẳng biết thoái, ấy là Kháng long.
Kháng nghĩa là cao cực, cũng nghĩa là cương cực. Cương cực thời không thể ôn hoà, cao cực thì không thể thoái được; đầy tất phải tràn, cương quá thời gãy, thế nào cũng có việc phải ăn năn. Sở dĩ: hữu hối.

Xem như đời xưa, vua Nghiêu nhường vị cho vua Thuấn; đời sau ông Hoa Thịnh Đốn không chịu làm Đại Tổng thống lần thứ hai, chính là tránh hoạ "kháng long" vậy. Nã Phá Luân bị đày ở hoang đảo, Viên Thế Khải bị đánh đổ vì đảng Quốc dân, chính là "kháng long hữu hối". Đó chẳng qua chứng vào việc lớn mà thôi; bao nhiêu việc trong thiên hạ, nhỏ từ một thân, một gia, lớn đến một quốc, một xã hội, một thế giới, cũng lẽ như thế.
Phụ chú: Chữ Long ở Thượng Cửu, cũng một Long như năm hào kia; hào này sở dĩ hữu hối, là chẳng phải lỗi tại chữ Long, mà chỉ lỗi tại chữ Kháng. Bởi vì địa vị hào Thượng Cửu là dương cương đã đến lúc thái quá, mà lại tột mực cao, nếu không hay biến thông, tất có hoạ hại. Đó là thâm ý Thánh nhân dạy người xử thế.
Tượng viết: Kháng long hữu hối, doanh bất khả cửu dã.
Hào từ rằng "Kháng long hữu hối", nghĩa là: Sáu hào quẻ Càn, hào nào cũng có thể gọi bằng Long, đáng lẽ là vô hối. Nhưng vì hào Thượng Cửu này, Càn đạo cũng đã đến lúc cùng cực rồi, địa vị đã đến lúc quá cao rồi. Thế là đã đến hồi mãn doanh; hễ vật lý đã đến hồi mãn doanh, thời không thể lâu dài được.
7. Dụng Cửu: Kiến quần long vô thủ, cát
用九,見群龍無首,吉。Dụng Cửu, Kiến quần long vô thủ, cát.
Dụng Cửu vẫn không phải là một hào, nhưng theo về hào từ của Chu Công, thời cũng giả thiết làm một hào. Bởi vì nguyên lý của Dịch, trọng yếu thứ nhất là biến dịch, vả lại đầu tiên Phục Hi vạch quẻ, thời trong phép xem quẻ có biến động mới vô cùng: hào Dương có thể biến làm hào Âm, hào Âm có thể biến làm hào Dương. Sáu hào Dương quẻ Càn biến hết thảy thành ra quẻ Thuần Khôn; đó là cơ vi diệu của Tạo hoá, vật gì gì cũng có biến dịch.
Chu Công muốn cho ta hiểu lẽ ấy, nên ở quẻ Càn, quẻ Khôn thêm vào hai hào, đặt tên rằng "Dụng Cửu", "Dụng Lục". Nghĩa là: Hễ hào Dương thời dụng số Cửu, mà không dụng số Thất; hào Âm thời dụng số Lục, mà không dụng số Bát. Nên một cái thông lệ cho người ta đọc 384 hào vậy. Vì đã có hai hào ấy, nên Chu Công lại thêm vào hai hào từ để cho rõ thâm ý của Thánh nhân thuỳ giáo. Đó là thích nghĩa quẻ Càn, còn quẻ Khôn cũng y vậy.
"Kiến quần long vô thủ" là nghĩa làm sao? Long là Dương hào, Quần long là sáu hào Dương. Vô thủ là sáu hào Dương thảy biến cả. Bởi vì Dương là tượng Long, mà Long sở dĩ hoạt động khác thường là cốt ở cái đầu. Bây giờ Dương hào đã biến hết cả, là tượng như Long đã tiêu diệt hết cái hình tích hoạt động, chính là vô thủ, nghĩa là không thấy đầu con Long nào nữa vậy. Nhưng đó chẳng qua theo ở trên mặt chữ mà giải thích nghĩa đen đó thôi. Nếu nhận cho ra ý thâm diệu của Thánh nhân, thời sâu xa huyền bí quá.

Nguyên lai, Thánh nhân tác Dịch, gồm cả thiên đạo nhân sự, mà kể suốt từ vô thuỷ đến vô chung. Trên kia, trải qua sáu hào quẻ Càn, kể bằng sáu đại vận hội ở trong vũ trụ cũng có thể đặng, mà kể bằng sáu thì đại rất dài ở trong xã hội, sáu tuần tự tiến hoá ở trong nhân loại cũng có thể đặng.
Tỷ như: Sơ tiềm long là thuộc về thì đại còn hỗn độn. Nhị hiện long là thuộc về thì đại đã có văn tự thi thư. Tam, Tứ là thuộc về thì đại trung cổ dĩ hậu. Ngũ phi long là thuộc về thì đại có khoa học phát minh, nhân loại trải qua một trình tự đại tiến hoá. Thượng kháng long là thuộc về thì đại cận kim dĩ hậu: toàn thế giới phát hiện ra chủng chủng đấu tranh, mà bao nhiêu thịnh cực phải suy, tiêu cực phải trưởng, nhân loại trải qua một thì gian đại phá hoại, mà tiến vào cuộc canh tân.
Trải qua sáu thì đại đó rồi, thì bao nhiêu giai cấp cực cao ở trong thế giới hoàn toàn tiêu diệt, mà tất thảy nhân loại mới phát hiện ra một cách chân chính bình đẳng, chân chính tự do. Thế là "kiến quần long vô thủ", nghĩa là: trước con mắt người ta thấy được tất thảy là Long, mà không thấy ai là thủ. Nói cho kỹ thời cũng như học thuyết mới rằng: đại đồng, rằng vô chính phủ, v.v... Đó là rất hoàn toàn mỹ mãn ở trong nhân đạo. Vậy nên hào từ tán rằng: Cát. Cát nghĩa là tốt lành.
Trước kia sáu hào không chữ Cát, mà cớ sao chữ Cát chỉ đặt cho hào này? Thế mới biết rằng: lục dương giai biến, chính là chúng tôn giai biến. Bởi vì thông lệ trong Dịch, Dương là tôn, Âm là ti; biến hết thảy Dương tức là biến hết thảy giai cấp tôn quý vậy.
Tượng viết: Dụng Cửu, thiên đức bất khả vi thủ dã.
Ý Khổng Tử nói rằng: Nghĩa hào từ Dụng Cửu đó là bảo: Long tuy là đức Càn, nhưng mà quần long hãy còn có thủ, thời chưa đúng với đức trời. Nếu thiệt đức trời hoàn toàn, thời không thấy có ai làm thủ nữa vậy. Sở dĩ rằng "thiên đức bất khả vi thủ", là vì còn có vi thủ, thời không phải thiên đức; tất không thấy ai vi thủ, mới thấy là thiên đức. Phật Tổ có câu nói rằng: "Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ", cũng là ý nghĩa ấy.
Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa
Quẻ Càn dạy chữ Thì qua sáu bậc của một con rồng: tiềm – hiện – càn càn – dược – phi – kháng. Người học phong thuỷ cũng đi đúng lộ trình ấy: tiềm dưỡng nguyên lý gốc, rồi mới hiện ra hành nghề, và luôn giữ "tịch dịch nhược" trước mỗi công trình. Câu "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" là tinh thần Thầy Vũ Giới vẫn nhắc học trò: học phong thuỷ không có đường tắt. Đọc Càn để hiểu lẽ Dương cực thì sinh Âm, rồi đối chiếu thì vận theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.
Bài trước: Phàm lệ – nhập môn Dịch học. Bài sau: Quẻ Càn (phần 2) – Văn Ngôn. Xem toàn bộ chuyên mục Kinh Dịch Phan Bội Châu.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh nghĩa là gì?
Theo cụ Phan Bội Châu: Nguyên là đầu hết, lớn; Hanh là thông thái, thuận tiện; Lợi (Lị) là thoả thích, nên, phải; Trinh là chính, bền chặt cho đến cuối cùng. Ở người, bốn đức ấy là Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí.
Sáu hào quẻ Càn nói gì?
Sáu bậc của Long: Sơ tiềm long (ẩn mình chờ thì), Nhị hiện long tại điền, Tam quân tử càn càn, Tứ hoặc dược tại uyên, Ngũ phi long tại thiên, Thượng kháng long hữu hối.
"Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" nghĩa là gì?
Trời đi rất mạnh, không giây phút nào nghỉ; người quân tử bắt chước trời mà tự cường, tự lo lấy sức mạnh của mình, và không bao giờ gián đoạn.
Vì sao hào Thượng Cửu "hữu hối"?
Vì đã lên cao đến tột bực mà không biết dè, không biết thoái; đầy thì phải tràn, cương quá thì gãy. Lỗi không ở chữ Long mà ở chữ Kháng.
Học Kinh Dịch ứng dụng trong phong thuỷ tại Phong Thuỷ Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Bát Thuần Càn (Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, Hào từ và Tiểu Tượng). Phần Văn Ngôn đăng ở bài sau. Các dòng "Chú nghĩa" là lời giải chữ đi kèm văn bản; phần chú thích của ban biên tập bản in hiện đại không đăng lại.









