💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Càn (phần 2) – Văn Ngôn

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Càn (phần 2) – Văn Ngôn

Văn Ngôn quẻ Càn trong Kinh Dịch Phan Bội Châu là phần đức Khổng Tử giảng thêm cho quẻ Càn sau Soán truyện và Tượng truyện, được cụ Phan Bội Châu diễn giải rất kỹ trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải: tứ đức Nguyên – Hanh – Lợi – Trinh, lời giảng lại sáu hào, và câu tán "cương kiện trung chính, thuần tuý tinh". Bài này tiếp nối Quẻ Càn (phần 1), chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Từ đây sắp xuống là Văn Ngôn quẻ Càn. Văn Ngôn chỉ quẻ Càn với quẻ Khôn có mà thôi. Vì rằng hai quẻ ấy là làm cha mẹ cho toàn vạn vật, mà đứng đầu hết Kinh. Khổng Tử nghiên cứu hai quẻ ấy, đạo lý quá chừng rộng, ý tứ quá chừng sâu. Ngài sợ rằng chỉ Soán truyện mà thôi, thời e học giả chưa phát minh được hết ý nghĩa. Vậy nên làm thêm truyện Văn Ngôn như dưới này.

Tứ đức: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh

Văn Ngôn viết: Nguyên giả, thiện chi trưởng dã; Hanh giả, gia chi hội dã; Lị giả, nghĩa chi hoà dã; Trinh giả, sự chi cán dã.

Nguyên Soán từ Văn Vương chỉ có năm chữ: Càn, Nguyên, Hanh, Lị, Trinh. Khổng Tử nhận ra được đức Càn của trời, bao quát tự thuỷ đến chung; nói tóm lại thời chỉ một chữ Càn là đủ, mà chia ra thời có bốn chữ, mà cũng gọi bằng bốn đức.

Nhất là đức Nguyên. Nguyên là đức lớn nhất ở trong bốn đức lành. Kể theo tứ thì, thời Nguyên thuộc về mùa Xuân, đầu hết phát sinh ra vạn vật. Kể theo đạo người, thời Nguyên thuộc về đức Nhân, là cội gốc của lòng người. Đạo trời sở dĩ sinh sinh bất cùng, lòng người sở dĩ hợp được thiên lý, là chỉ vì có đức Nguyên, nên bảo rằng: Thiện chi trưởng dã.

Nhị là đức Hanh, nghĩa là thông. Kể theo tứ thì, thời Hanh thuộc về mùa Hạ, bao nhiêu sinh vật đến lúc ấy phát dục rõ ràng. Kể theo đạo người, thời Hanh thuộc về đức Lễ. Lễ là hợp với lý; những việc gì người làm mà hợp với đạo lý mới là tốt. Nhóm góp hết các chuyện tốt mới là thông, nên bảo rằng: Gia chi hội dã.

Tam là đức Lị. Kể theo tứ thì, thời Lị thuộc về mùa Thu, bao nhiêu sinh vật đến lúc ấy tất thảy thành thục, ấy là Lị. Kể theo đạo người, thời Lị thuộc về đức Nghĩa. Nghĩa là một đạo lý nghiêm chính, mà trong nghiêm chính đó, tất cũng làm cho ai nấy được vui vẻ sung sướng, mới điều hoà được nghĩa, chính là nhờ có Lị. Nên bảo rằng: Nghĩa chi hoà dã.

Tứ là đức Trinh. Trước kia đức Nguyên là tạo đoan khai thuỷ cho vạn vật; đức Hanh là trưởng dưỡng cho vạn vật; đức Lị là thành tựu cho vạn vật. Nhưng hễ đạo lý gì, sự vật gì, cũng tất phải có kết thúc với kết quả; xem ở kết thúc và kết quả mà được hoàn toàn viên mãn, mới là hợp với đức trời. Vì vậy, Nguyên, Hanh, Lị rồi lại phải có đức Trinh, tức là đức Trí.

Kể theo tứ thì, thời Trinh thuộc về mùa Đông, bao nhiêu sinh vật đến lúc đó vật nào thành vật nấy, mà cũng là kết quả của vật vậy. Kể theo đạo người, thời Trinh cũng thuộc về đức Trí. Trí là một chất tri giác linh minh, soi xét được thị phi rành rõi: nhất thiết sự gì hợp với lẽ phải mới làm, sự gì trái lẽ phải thời không làm. Đức Trinh ấy là căn cán cho người ta làm mọi việc, nên bảo rằng: Sự chi cán dã.

Cán, nghĩa là thân cây. Người làm mọi việc tất phải có đức Trinh, thời việc mới có kết quả, tượng như một giống cây, tất phải có thân cây, thời cây mới có ngành lá, hoa quả, cũng một lẽ in nhau.

Tứ đức Nguyên Hanh Lợi Trinh trong Văn Ngôn, Trinh là thân cây của mọi việc
Tứ đức Nguyên Hanh Lợi Trinh trong Văn Ngôn, Trinh là thân cây của mọi việc. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Phụ chú: Trong bốn câu tiết đầu, rất thâm thuý tinh diệu là câu: "Lị giả nghĩa chi hoà dã". Xưa nay chữ Lị, chữ Nghĩa, các học giả thường chia nhau ra làm hai đường. Dầu Khổng Tử cũng có rằng: "Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lị." Thầy Mạnh càng biện biệt chữ Lị, chữ Nghĩa rất nghiêm. Duy đến Văn Ngôn Kinh Dịch mới có câu "Lị giả nghĩa chi hoà", là nhập cả nghĩa, lị làm một lẽ.

Bây giờ xin giải phẫu cho rõ ràng: Nghĩa, nguyên là phải. Thí dụ: như cha có nghĩa từ với con, con có nghĩa hiếu với cha. Nhưng hiếu từ có phải chỉ nói suông đâu, tất phải làm sao cho cha nuôi được con, con nuôi được cha. Thế tất phải có Lị; Lị đó mục đích cốt ở nuôi cha nuôi con, để cho thành đức nghĩa mà thôi. Suy rộng ra, lớn đến yêu nước thương dân, vẫn là nghĩa. Nhưng đã yêu nước, tất phải làm cho phú quốc cường binh; thương dân tất phải làm cho hậu sinh lị dụng. Thế là vì cái nghĩa yêu nước thương dân mà trước cần phải có kinh tế; kinh tế tức là Lị. Thế là "Lị giả nghĩa chi hoà". Xem như tiết dưới có câu "Lị vật túc dĩ hoà nghĩa" lại càng rõ lắm.

Lợi giả nghĩa chi hoà: nghĩa và lợi điều hoà – Văn Ngôn quẻ Càn
Lợi giả nghĩa chi hoà: nghĩa và lợi điều hoà – Văn Ngôn quẻ Càn. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Quân tử thể nhân túc dĩ trưởng nhân; gia hội túc dĩ hợp lễ; lị vật túc dĩ hoà nghĩa; trinh cố túc dĩ cán sự. Quân tử hành thử tứ đức giả, cố viết: Càn, Nguyên, Hanh, Lị, Trinh.

Tiết này lại muốn cho đầy đủ ý nghĩa tiết trên, nên phải lấy một bậc Thánh nhân toàn bị tứ đức, mà phối hợp với đức Càn. Nghĩa là: Đấng quân tử lấy đức nhân làm bản thể, hay suy ra mà trưởng dưỡng được người. Tóm góp hết mọi sự tốt, thời không việc gì mà không hợp với thiên lý. Làm lị ích cho vạn vật, thời điều hoà được đức nghĩa, mà đức nghĩa không phải là giống chết khô. Hằng tâm nghị lực, bền giữ được Trinh, thời làm được căn cán cho mỗi việc, việc gì cũng chung thuỷ như nhất, mà được có kết quả. Quân tử làm đủ bốn đức ấy, thế là phối hợp được đức Càn. Cho nên rằng: Càn, Nguyên, Hanh, Lị, Trinh.

Văn Ngôn giảng hào Sơ Cửu

Sơ Cửu viết: Tiềm long vật dụng, hà vị dã? Tử viết: Long đức nhi ẩn giả dã. Bất dịch hồ thế, bất thành hồ danh, độn thế vô muộn, bất kiến thị nhi vô muộn; lạc tắc hành chi, ưu tắc vi chi; xác hồ kỳ bất khả bạt, tiềm long dã.

Nghĩa hào từ Sơ Cửu là bảo làm sao? Khổng Tử theo ý Tượng truyện mà giải thích cho tường rằng: Hào từ này khen đức một bậc Thánh nhân tại hạ, tượng như Long là một vật hay biến hoá, mà còn tiềm ẩn đó vậy. Thánh nhân đương lúc ấy, chỉ lo tiến đức tu nghiệp ở trong mình, không vì thế tục mà thay đổi ý chí mình, không loè loẹt danh dự với người đời, tránh đời mà không lấy làm buồn; mặc dầu trong đời không cho mình là phải, mà vẫn cứ không buồn; giữ một chí hướng, thờ một chủ nghĩa, chờ có một thì cơ tốt thời ta làm. Nếu thì còn hoạn nạn, chưa có dịp làm cho được chí mình, thời đành mình tránh đời. Cái chí tiết ấy, cái phương châm ấy, bền như đá, vững như đinh, không thể lay động được. Thế là gọi bằng tiềm long vậy.

Tiềm chi vi ngôn dã, ẩn nhi vị hiện, hành nhi vị thành, thị dĩ quân tử phất dụng dã.

Đây là giải thích cho minh bạch ý nghĩa chữ Tiềm. Nghĩa là: Đương thì giờ còn ẩn núp, bao nhiêu sự nghiệp về ngày sau còn đương nấu nướng un đúc. Thế là thân ta còn đương tiềm tàng mà chưa xuất hiện, việc ta còn đương lo sắp đặt mà chưa kịp trình bày. Ví như mầm cây còn ở dưới đất, mũi sắt còn ở trong lò, nên quân tử chưa đem ra dụng vậy. Vì thế, hào từ mới có chữ "vật dụng".

Tiềm chi vi ngôn dã: như mầm cây dưới đất, mũi sắt trong lò
Tiềm chi vi ngôn dã: như mầm cây dưới đất, mũi sắt trong lò. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Văn Ngôn giảng hào Cửu Nhị: chính trung

Cửu Nhị viết: Hiện long tại điền, lị kiến đại nhân, hà vị dã? Tử viết: Long đức nhi chính trung giả dã. Dung ngôn chi tín, dung hạnh chi cẩn, nhàn tà tồn kỳ thành, thiện thế nhi bất phạt, đức bác nhi hoá.

Nghĩa hào từ Cửu Nhị là bảo làm sao? Khổng Tử rằng: một vị Thánh nhân khi đã thành đức rồi, tượng như long đã tỏ rõ ra một giống thần vật. Vả lại Cửu Nhị là hào đắc trung, mà đức Thánh nhân sở dĩ hợp được đức Càn, tốt nhất là chữ trung. Nên rằng: Long đức nhi chính trung giả dã.

Nghĩa hai chữ Chính trung phải nhận cho kỹ. Đạo lý trong thiên hạ, vẫn có nhiều việc, kể rằng chính thời vẫn chính, nhưng hoặc thái quá, hoặc bất cập, thế là bất trung. Vì bất trung, té ra mất cả chính.

Tỷ như: Hiếu với cha là chính, mà hiếu như Thân Sinh, té ra làm thành cái tội giết con cho cha, là vì bất trung mà mất cả hiếu. Lại như: Phục thù cho cha là chính, mà làm thái quá như Ngũ Tử Tư, té ra đem giặc về lấy nước. Thế là vì báo thù cho cha, mà hại đến dân một nước. Ấy cũng là bất trung mà thành ra bất chính.

Khổng Tử nói hai chữ chính trung là cốt bảo cho người ta xử việc đời, phải cho chính vào giữa đức trung. Nếu chính mà bất trung là không phải long đức.

Chữ trung có hai lối. Một là, cho đúng với Thì: thì chưa đến mà làm gượng, tức là thái quá; thì đã đến nơi mà chậm trễ không làm, tức là bất cập. Thế là không đúng với thì là bất trung. Hai là, cho đúng với đạo lý: đạo lý không bao giờ thiên về một mặt, cũng không bao giờ thái quá với bất cập. Nếu đạo lý chỉ mười phân là đúng, mà làm đến mười lăm phân là thái quá; thái quá thời việc cũng hư. Lại như đạo lý đáng mười phân, mà chỉ làm năm phân, thời là bất cập; bất cập thời việc không kết quả.

Lại như: nấu nồi cơm, công phu đốt lửa đáng ba mươi phút đồng hồ, mà đốt ba mươi lăm phút, tất nhiên cơm khê; hoặc chỉ đốt hai mươi phút mà thôi, tất nhiên cơm sống. Suy một việc rất nhỏ như thế, thời biết được việc thiên hạ dầu to lớn đến thế nào mặc lòng, tất cũng phải đúng với thì là đắc trung.

Thái quá, bất cập, đắc trung – thí dụ nồi cơm của cụ Phan Bội Châu
Thái quá, bất cập, đắc trung – thí dụ nồi cơm của cụ Phan Bội Châu. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trung, cũng nghĩa là trúng: trúng là đúng với thì, lại trúng với đạo lý. Ví như người bắn bia, tất phải nhắm vào trung tâm bia mới gọi là chính, mà chính tức là trung vậy.

Trung cũng nghĩa là trúng – thí dụ bắn bia trong Văn Ngôn quẻ Càn
Trung cũng nghĩa là trúng – thí dụ bắn bia trong Văn Ngôn quẻ Càn. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Quân tử vì muốn làm cho được đức chính trung, nên công phu tu dưỡng phải thập phần kỹ càng: dầu một tiếng nói tầm thường, mà đạo lý nên tín, thời bao giờ cũng cứ tín; dầu một việc làm tầm thường, mà đạo lý nên cẩn, thời bao giờ cũng cứ cẩn. Hễ thấy những tư tưởng gì mà hơi thuộc về tình dục, tất trước là ngăn ngừa, không cho tà tâm phát hiện ra được, cốt để giữ lấy nguyên tắc chí thành của mình.

Công phu tu dưỡng đã như thế, thời đại đức tất đắc kỳ danh, mà thiên hạ tất nhờ mình cảm cách được rất nhiều. Thịnh đức của Thánh nhân đã ảnh hưởng khắp trong một đời, mà Thánh nhân không bao giờ loè loẹt với đời, ấy là "thiện thế nhi bất phạt" (phạt là khoe tỏ cho người biết). Tuy Thánh nhân vẫn không loè với đời, mà đức Ngài ảnh hưởng quá xa, lưu hành quá rộng, tự nhiên thiên hạ bị hoá với Thánh nhân. Đó là đức bậc đại nhân hào Cửu Nhị vậy. Chữ "đức bác" là thích chữ đại nhân; chữ "hoá" là thích chữ lị kiến.

Trên ấy là nói bậc Thánh nhân đã thành đức rồi. Còn học giả, muốn học cho đến Thánh nhân, thời làm như tiết dưới này:

Quân tử học dĩ tụ chi, vấn dĩ biện chi, khoan dĩ cư chi, nhân dĩ hành chi. Dịch viết: Hiện long tại điền, lị kiến đại nhân, quân đức dã.

Nghĩa là: Thịnh đức đại nghiệp bậc Thánh nhân đã nói như trên ấy, chúng ta làm thế nào mà đến được ru? Trước cần thứ nhất là học. Học nghĩa là bắt chước, cũng nghĩa là khảo nghiệm. Bởi vì đạo lý trong thiên hạ tản mạn mênh mông, nếu chỉ cậy óc riêng của mình, thời lấy gì mà nhóm góp được hết, nên phải "học dĩ tụ chi".

Một phương diện thời so đo với Thánh hiền đời xưa, xem xét với nhân vật đời nay. Khổng Tử có câu rằng: "Tam nhân đồng hành, tất hữu ngã sư." Mạnh Tử có câu rằng: "Văn Vương ngã sư dã." Theo ý Khổng Tử, thời ba người đồng đi với nhau, mà hai người ở cạnh mình, có một người thiện, một người ác: người thiện là bảo cho ta theo điều hay, người ác là bảo cho ta bỏ điều dở. Hai người thảy là thầy ta; thầy ta tức là ta học. Theo như ý Mạnh Tử, thời Văn Vương là Thánh đời xưa, tuy không đồng thì với ta, nhưng lời nói việc làm của Văn Vương, ta có thể bắt chước mà làm. Thế là Văn Vương cũng là thầy ta; ta lấy ông Thánh làm thầy, tức là học.

Lại một phương diện, thời chăm về đường cách vật trí tri, bằng cứ vào ở nơi kinh nghiệm, để chứng minh cái điều hay điều dở của mình. Người xưa có câu: "Kinh nhất biến, trưởng nhất trí." Lại có câu: "Tiền sự bất vong, hậu sự chi sư." Nghĩa là: những việc thành bại ở lúc dĩ vãng, mình cứ ghi nhớ mà không quên, tức là làm thầy cho việc tương lai; như thế cũng là học.

Đủ hai phương diện ấy, xét đời xưa, nghiệm đời nay, tai no nghe, mắt no thấy, mới tóm góp được đạo lý trong thiên hạ vào trong óc mình, chính là cái lối nhập môn của Thánh học.

Nhưng mà đạo lý quá phức tạp, sở văn sở kiến của một mình, nếu chỉ học mà thôi, tất không thể tinh thục xác đáng. Nên phải cần tìm thầy kiếm bạn, mà chất vấn với kẻ hơn mình. Bởi vì muốn biết đường tốt, phải hỏi kẻ đi quen, mới có thể biết được đường phải đường trái. Đó là công phu tầng thứ cho tiến đến Thánh học. Nên lại rằng: "Vấn dĩ biện chi."

Học với vấn là công việc tự tu trong mình. Nhưng mà học làm Thánh nhân, há phải độc thiện kỳ thân mà thôi đâu, nên phải bàn đến kiêm thiện thiên hạ. Xưa nay có một hạng người quân tử, nhưng mà độ lượng chật hẹp, quy mô bé nhỏ, thời chỉ vừa làm tốt một mình mà thôi, mà không kiêm thiện được thiên hạ. Nếu đã học làm Thánh nhân, tất lại phải độ lượng cho rộng rãi, mà không mắc vào tệ dục tốc; quy mô thiệt to lớn, mà không sụp vào bẫy tự tư, mới có thể chứa chất được đạo lý, dung nạp được cả thảy loài người. Đó là cái bực thang làm sự nghiệp Thánh nhân. Nên lại rằng: "Khoan dĩ cư chi." Nghĩa chữ Khoan này, không phải phản đối với chữ Nghiêm, mà phản đối với chữ Hiệp (Cư, nghĩa là thu trữ dung nạp).

Lúc bây giờ có học đã tụ được rồi, có vấn đã biện được rồi, có khoan đã cư được rồi, chính là bước lên được đường lối làm sự nghiệp Thánh nhân rồi đó, ấy là "hành chi". Hành, nghĩa là đi, cũng nghĩa là làm. Nhưng trước khi bước lên vũ đài Thánh nghiệp, lại cần thứ nhất là chữ Nhân. Nhân, nghĩa là chí công vô tư, mà lại kiêm cả bác ái.

Khổng Tử có câu: "Thánh nhân dĩ thiên hạ vi nhất gia, dĩ trung quốc vi nhất nhân." Nghĩa là: tâm lý bậc Thánh nhân xem người thiên hạ như người một nhà, xem người một nước như thân của mình. Xưa vua Nghiêu có câu nói rằng: "Nhất dân cơ, viết ngã cơ chi; nhất dân hàn, viết ngã hàn chi." Nghĩa là: thấy một người dân chịu đói, thời trách mình rằng: Chết thôi! Vì ta làm đói đến nó; thấy một người dân chịu rét, cũng trách mình rằng: Chết thôi! Vì ta làm rét đến nó. Như thế mới là đức Nhân của Thánh nhân, mà cũng chính là đức Nguyên của đức Càn.

Quân tử vì tu dưỡng thực hành được bốn câu trên ấy, chính là hợp với đức đại nhân hào Cửu Nhị, mà xứng đáng với địa vị một người thống ngự nhân quần đó vậy. Vậy nên Khổng Tử tán rằng: "Hiện long tại điền, lị kiến đại nhân, quân đức dã." Chữ Quân này, không phải hạn định Quân là vua, chỉ là như chữ nguyên thủ: làm lãnh tụ trong một đảng, hoặc làm một vị sư trưởng trong đám học trò, cũng là Quân vậy. Học Dịch nên cần phải biến hoá, nghiệm ý chớ ăn chữ, mới là thông Dịch.

Học dĩ tụ chi, vấn dĩ biện chi, khoan dĩ cư chi, nhân dĩ hành chi
Học dĩ tụ chi, vấn dĩ biện chi, khoan dĩ cư chi, nhân dĩ hành chi. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Văn Ngôn giảng hào Cửu Tam: tiến đức tu nghiệp

Cửu Tam viết: Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu, hà vị dã? Tử viết: Quân tử tiến đức tu nghiệp. Trung tín sở dĩ tiến đức dã; tu từ lập kỳ thành, sở dĩ cư nghiệp dã. Tri chí chí chi, khả dữ cơ dã; tri chung chung chi, khả dữ tồn nghĩa dã. Thị cố cư thượng vị nhi bất kiêu, tại hạ vị nhi bất ưu.

Hào Cửu Tam này vẫn cũng có đức Long như Sơ Cửu, Cửu Nhị. Nhưng Cửu Tam xử vào địa vị bất trung, mà hào Cửu, vị Tam lại là trùng cương, nên hào từ rằng: Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu. Nhưng hào từ chỉ nói về mặt tinh thần, bây giờ Văn Ngôn mới phát huy cho đến sự thực.

Tiến đức tu nghiệp là do ở tinh thần càn dịch mà ra; càn dịch chẳng phải chỉ tối ngày mà run sợ mà thôi, tất phải có sự thật. Sự thật là gì? Chính là công phu học tập của Thánh nhân. Công phu học tập của Thánh nhân tất phải có thể, có dụng, có trong, có ngoài.

Trong thời cốt ở tiến đức, phải làm sao cho đạo đức trong mình, ngày càng tiến lên mãi, in như lời trong Đại học: "Cẩu nhật tân, nhật nhật tân, hựu nhật tân." Ấy là tiến đức. Nhưng tiến đức thời gốc ở cái gì? Tất gốc ở trung tín. Hễ làm một việc gì, hoặc nói một lời gì, tất thảy ngoài như trong, trong như ngoài, như nghĩa Trung dung: "Chí thành vô tức", nghĩa là rất thành thực, không bao giờ nghỉ; như nghĩa Đại học: "Vô tự khi", nghĩa là chớ dối lương tâm mình, chẳng những không dối người mà thôi, mà cũng không dối lòng mình. Như thế là trung tín. Trung tín ngày chồng tháng chứa, thời đức mình tiến đến cực điểm cao. Đó là Thánh học ở phía trong.

Còn Thánh học ở phía ngoài, tất phải xem ở nơi công nghiệp. Vậy nên lại phải tu nghiệp. Nhưng vì thì giờ với địa vị Cửu Tam, đương cần thiết về đường tu dưỡng, mà sự nghiệp cũng chưa đến tế thế an bang, mà chỉ cốt ở lập ngôn lập đức. Vậy nên phải "tu từ lập kỳ thành". Tu từ tức là lập ngôn: hoặc làm ra sách vở, hoặc đứng ra diễn thuyết, lấy văn chương cảm động người, lấy lời lẽ dạy dỗ người, rặt là tu từ. Nghĩa là trau chuốt lời của mình, chính là lấy ngôn làm sự nghiệp.

Nhưng mà sự nghiệp nói đó, há phải như phường lợi khẩu xảo ngôn đâu. Tất căn cứ vào đức trung tín của mình từ thuở xưa: viết một chữ, nói một lời, chỉ là mong mình lập mà người cũng lập; nói mà chính nhân tâm, nói mà phù thế đạo, không một lời gì mà không căn cứ ở thực lý, thực sự, khiến cho đức thành mình càng ngày càng xác thực kiên cố, công hiệu càng ngày càng rõ rệt. Như thế là "lập kỳ thành". Đó là công phu tu nghiệp của Thánh học.

Tiến đức tu nghiệp: trung tín ở trong, tu từ lập kỳ thành ở ngoài
Tiến đức tu nghiệp: trung tín ở trong, tu từ lập kỳ thành ở ngoài. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Nhưng mà công phu tiến đức, chỉ nói suông trung tín chưa hết đâu; công phu tu nghiệp chỉ nói suông tu từ lập thành, cũng chưa hết được đâu. Bởi vì công phu Thánh học vừa tri vừa hành, vừa hành vừa tri; đã tri tất phải hành, cũng có chân tri mới thực hành được. Nên lại có câu: "Tri chí chí chi". Nghĩa là: biết được như thế mới là đến nơi; đã biết được đến nơi, thời tức khắc phải làm cho đến nơi. Lại cần cho biết đến nơi, sẽ để làm cho đến nơi, như thế mới có thể thông thấu được đạo lý vi diệu. Ấy là "khả dữ cơ".

Cơ nghĩa là cơ vi. Tỷ như: một việc gì thị phi hoạ phúc chưa hiện rõ ràng, mà đã có một tí cơ triệu rất nhỏ nhặt, duy Thánh nhân mới biết trước được. Thí như: thấy mũi sừng ở cách bên tường, mà biết bên ấy hẳn có con trâu; thấy ngọn khói ở cách bên núi, mà biết bên ấy hẳn có đám thất hoả; ấy là cơ. Hễ những người giữ được cơ, mới là người tri chí, mà tiến đức mới đến tột mực.

Tri chí chí chi, khả dữ cơ dã: thấy mũi sừng biết con trâu, thấy khói biết đám cháy
Tri chí chí chi, khả dữ cơ dã: thấy mũi sừng biết con trâu, thấy khói biết đám cháy. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Trên ấy nói tri chí, là thuộc về phần học trí tri, chỉ cầu một việc ấy biết cho đến nơi, mà chỉ nghiên cứu dĩ vãng với hiện tại, còn chưa thấu triệt đến tương lai. Bây giờ phải nghiên cứu cho đến cùng là tương lai: đã biết rằng cuối cùng của việc ấy, mới làm cho đến kết quả của việc ấy. Thế là "tri chung chung chi". Vì có tri chung chung chi, mới có thể bảo thủ được chủ nghĩa của mình.

Xưa nay những người thờ một chủ nghĩa, mà trung gian phải bỏ, là vì lúc đầu thờ chủ nghĩa chưa nghiên cứu kỹ càng, chưa biết kết quả của chủ nghĩa ấy rồi ra thế nào, lại chưa biết sức mình chống nổi phản diện của chủ nghĩa ấy đến cuối cùng hay không. Thế là bất tri chung, tất nhiên không chung chi được, tất nhiên chủ nghĩa mình phải bỏ. Nên nói rằng: "Tri chung chung chi, khả dữ tồn nghĩa dã." Chữ chung trên nghĩa là cuối cùng, chữ chung dưới nghĩa là kết quả; tồn nghĩa là giữ chặt. Vì mình biết được đến cuối cùng, nên mình mới làm được đến triệt để; đã làm được đến triệt để, thời chủ nghĩa mình mới hoàn toàn viên mãn.

Thí như: đi một lối đường từ Huế đến Hà Nội, thì mình biết trước đến cuối cùng đường Hà Nội phải xuống ga nào? Nhà ga cuối cùng ấy là chung. Tất phải biết trung gian trải qua mấy ga, chạy mấy thì giờ, phải dùng đến bao nhiêu tổn phí, phải dùng những đồ hành lý gì, phải dùng mấy người giúp đỡ với mình, hoặc dùng những giống gì để phòng bị dọc đường; đến khi tới ga Hà Nội thời trú nghỉ ở chốn nào? Vả lại từ lúc ra đi cho đến khi tới nơi, trung gian có điều gì nguy hiểm hay không? Những điều như trên ấy kể, phải tính toán hoàn bị, mới nhất định ra đi; đi tất đến nơi, đến nơi tất như ý, thế là chung chi, mà chủ nghĩa mình đi Hà Nội không bao giờ hỏng.

Tri chung chung chi: thí dụ đi từ Huế ra Hà Nội
Tri chung chung chi: thí dụ đi từ Huế ra Hà Nội. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Nói tóm lại, tri chí chí chi thuộc về phần không gian; tri chung chung chi thuộc về phần thì gian. Khả dữ cơ là nhân lúc đã hình hiện, xét đến lúc chưa hình hiện; khả dữ tồn nghĩa là chu mật ở bề ngoài, để gìn giữ ở bề trong. Đạo lý của Thánh học, tri hành tinh tiến, thuỷ chung nhất quán là như thế. Vì học của Thánh nhân như thế, nên ứng sự tiếp vật, tuỳ thì xử thế, chẳng chốn nào mà chẳng hay: dầu khi đắc thì đắc thế ở địa vị trên người, mà không bao giờ dám kiêu vì phú quý; dầu khi thất thế ở địa vị dưới người, mà không bao giờ buồn bã vì bần tiện.

Trên đó là chuyên nói về học của Thánh nhân. Nếu những người chưa được đức như Thánh nhân, mà xử vào địa vị Cửu Tam, thời lại nên xem tiết dưới này, nghĩa là chỉ cầu cho khỏi tội lỗi là hay.

Cửu Tam trùng cương nhi bất trung, thượng bất tại thiên, hạ bất tại điền, cố càn càn, nhân kỳ thì nhi dịch, tuy nguy, vô cữu hĩ.

Ý nghĩa tiết này ở trong hào từ đã thích kỹ, duy chúng ta nên chú ý nhất là ở câu "Nhân kỳ thì nhi dịch". Bởi vì Cửu Tam theo về địa vị với hoàn cảnh, trên không được như Cửu Ngũ mà tại thiên, dưới không được như Cửu Nhị mà tại điền. Nếu tài đức mình chưa được như Thánh nhân, mà biết thập phần cẩn thận ở đường đi nước bước, tất nhân thì mình như thế mà thường lo sợ, thời tuy có nguy hiểm, mà không tội lỗi.

Phụ chú: Văn Ngôn thích sáu hào từ, ở các hào không chữ Thì, duy Cửu Tam, Cửu Tứ lọt vào hai chữ Thì là ý rất thâm thiết. Xưa nay Thánh hiền ở vào địa vị nguy hiểm, thiệt không thể đại hữu vi được, nhưng không bao giờ táng tiết truỵ danh, chỉ vì biết nghĩa chữ Thì mà thôi: thì nên thoái tàng mà thoái tàng, thì nên im lặng mà im lặng, nhưng mà cái công phu tiến đức tu nghiệp thời không bao giờ quên. Xem như lời Văn Ngôn hai hào, thời học thì trung của Thánh nhân chỉ là như thế.

Văn Ngôn giảng hào Cửu Tứ: dục cập thì

Cửu Tứ viết: Hoặc dược tại uyên, vô cữu, hà vị dã? Tử viết: Quân tử tiến đức tu nghiệp, dục cập thì dã.

Cửu Tứ này với Cửu Tam tính chất in như nhau, địa vị cũng tương tự nhau: Tam ở Hạ quái chi thượng, Tứ ở Thượng quái chi hạ. Kể toàn quẻ thời hai hào ấy ở địa vị chông chênh. Vậy nên xem Cửu Tam cũng có thể suy ra mà biết được Cửu Tứ. Sở dĩ Văn Ngôn Cửu Tứ chỉ nhắc lại bốn chữ "tiến đức tu nghiệp" như Cửu Tam.

Nhưng khác nhau chút đỉnh, là Cửu Tam thời chưa đến địa vị Thượng quái, mà Cửu Tứ thời đã đứng vào địa vị Thượng quái, lại tiếp cận với Cửu Ngũ. Nếu nhích lên một tí, thời có thể đại hữu vi. Nên hào từ có chữ Dược, mà Văn Ngôn có chữ "dục cập thì". Chữ Dục có ý sắp sửa; cập thì nghĩa là may gặp được thì tiết hữu vi.

Bây giờ lấy việc hai người đời xưa làm chứng. Cửu Tam thời như ông Khổng Minh khi ông còn cày ở Nam Dương, nên ông có câu: "Cẩu toàn tính mệnh ư loạn thế." Cửu Tứ thời như ông Y Doãn, năm lần tới Kiệt, năm lần tới Thang, chỉ cân lường thì hội mà tiến thoái: hay thời ta dược, nếu chưa hay thời ta tại uyên. Vậy nên hào từ có chữ Hoặc. Hoặc là có ý còn ngẫm nghĩ, mà cũng có ý nghi tư. Công phu tiến đức tu nghiệp Cửu Tứ vẫn y như Cửu Tam, mà ý tứ lựa thì tiến hành thời có khác với Cửu Tam. Xem như lời tiết dưới cũng rõ lắm.

Cửu Tứ trùng cương nhi bất trung, thượng bất tại thiên, hạ bất tại điền, trung bất tại nhân, cố hoặc chi. Hoặc chi giả, nghi chi dã, cố vô cữu.

Thiên chỉ vào Cửu Ngũ; Điền chỉ vào Cửu Nhị; Nhân chỉ vào Cửu Tam.

Phụ chú: Cửu Tam sở dĩ vô cữu là vì biết càn càn dịch nhược; Cửu Tứ sở dĩ vô cữu là vì nhờ có chữ Hoặc. Địa vị Cửu Tứ vẫn đã có thể dược rồi, nhưng còn phải ngẫm nghĩ đo lường, nên tiến thời mới tiến. Vậy nên dùng chữ Hoặc.

Văn Ngôn giảng hào Cửu Ngũ: đồng thanh tương ứng

Cửu Ngũ viết: Phi long tại thiên, lị kiến đại nhân, hà vị dã? Tử viết: Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu; thuỷ lưu thấp, hoả tựu táo; vân tòng long, phong tòng hổ; Thánh nhân tác nhi vạn vật đổ; bản hồ thiên giả thân thượng, bản hồ địa giả thân hạ, tắc các tòng kỳ loại dã.

"Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu, thuỷ lưu thấp, hoả tựu táo, vân tòng long, phong tòng hổ", sáu câu ấy là khách, là bởi sẵn. "Thánh nhân tác nhi vạn vật đổ", câu ấy là chủ, là chính thích nghĩa hào từ: Tác là thích nghĩa chữ Phi; Đổ là thích nghĩa chữ Kiến; Thánh nhân là thích nghĩa chữ Đại nhân. Chương này không thích nghĩa câu một được, nên phải thích tóm toàn văn cho đầu đuôi quán triệt với nhau, xin học giả nhận kỹ.

Hào từ Cửu Ngũ sở dĩ rằng "Phi long tại thiên, lị kiến đại nhân" là ý nghĩa như thế nào? Khổng Tử sợ người học Dịch chỉ y theo mặt chữ, không thể phát minh được, vậy nên dùng cách thí dụ. Ý nói rằng: lẽ trong thiên hạ, đã có cảm tức có ứng, nhưng tất phải đồng loại với nhau, quan hệ với nhau, thời cảm ứng mới mau chóng. Cửu Ngũ sở dĩ lị kiến Cửu Nhị, Cửu Nhị sở dĩ lị kiến Cửu Ngũ, thiên hạ sở dĩ lị kiến đại nhân, cũng chỉ một lẽ cảm ứng tự nhiên mà nên thế. Vẫn không ai bắt buộc ai, mà cái bắt buộc đó chỉ là dẫn dụ ở tâm đồng đạo hợp mà thôi.

Ví như: con hạc mẹ kêu, thời con hạc con hoạ lại ngay; đêm khuya một con gà gáy, thời bao nhiêu con gà khác gáy theo ngay. Vì đồng một tiếng nên ứng nhau như thế. Lại ví như: đem gương lấy lửa để dưới bóng mặt trời, thời lửa lên ngay, vì mặt trời là khí lửa, nên gương lấy lửa dẫn được khí trời; đem đá nam châm đặt gần chốn có sắt, thời dẫn được đồ sắt ngay, vì đá nam châm là mẹ đẻ ra sắt, nên nó thường hút được kim khí. Hễ đồng khí thời cầu nhau như thế.

Chốn thấp là hợp với tính nước, nên nước thường chảy xuống chốn thấp. Chốn ráo là hợp với chất lửa, nên lửa thường bén với chốn ráo. Hễ hợp tính thời tìm nhau như thế. Long là vật thuộc về loài Dương, mà vân cũng là khí Dương ấm nấu ra, nên vân hay theo long: long hiện thời mây ùn lên. Hổ là vật thuộc về loài Âm, mà phong lại là Âm khí phát động, nên phong hay theo hổ: hổ tới đâu, thời gió hút theo. Xem như sáu cái chứng ấy, thời cơ cảm ứng rất tự nhiên, cũng rất mau chóng.

Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu: sáu chứng cảm ứng
Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu: sáu chứng cảm ứng. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Bây giờ thịnh đức chí thành của Thánh nhân, cảm động được lòng người trong thiên hạ, người thiên hạ tất nhiên phải ứng ngay. Tức như vua Thuấn là một tên dân cày ở Lịch Sơn, mà đến khi vua Nghiêu dắt ra, thời những kẻ ngục tụng âu ca ở trong thiên hạ, bỏ con vua Nghiêu mà theo vua Thuấn. Lại như vua Lê Thái Tổ nước ta là một người dân cày ở Lam Sơn, đến khi khởi nghĩa đánh Ngô, thời hưởng ứng khắp toàn quốc, thật là một vị Thánh quân xuất hiện, mà vạn vật đâu cũng nghển cổ trông vào. Đó là cảm tự nhiên, mà ứng cũng tự nhiên. Nên có thiên đức như Cửu Ngũ, thời tất thảy người trong thiên hạ ai nấy cũng phải lị kiến.

Bởi vì nguyên lý của loài người, theo lành tránh dữ, nhân đồng thử tâm, tâm đồng thử lý, mà Thánh nhân là một người rất lành trong loài người, nên thiên hạ rất vui theo. Chẳng phải Thánh nhân hữu tâm cầu thiên hạ, mà thiên hạ tự nhiên theo Thánh nhân. Đó chỉ là tránh người bạo, theo người nhân, xa người dữ, gần người lành, vẫn là tâm lý sẵn của loài người, nên cảm ứng được mau như thế.

Thử xem bao nhiêu động vật, tất nhiên đầu hướng về phía trên, không thấy động vật nào chân ở trên cả; bởi vì nó là một loài gốc ở trời, đắc dương khí mà phát sinh ra, vậy nên thân thượng. Lại xem như bao nhiêu thực vật, thời thường đầu hướng xuống dưới, chẳng thấy cây cỏ nào gốc ở trên cả; bởi vì nó là một loài gốc ở đất, do âm khí mà phát sinh ra, nên nó thân hạ. Loài người gốc nguyên khí tạo hoá sinh ra vẫn là loài lành, được một người rất lành như Thánh nhân, tất nhiên thiên hạ phải theo, cũng là tòng kỳ loại vậy.

Phù đại nhân giả, dữ thiên địa hợp kỳ đức, dữ nhật nguyệt hợp kỳ minh, dữ tứ thời hợp kỳ tự, dữ quỷ thần hợp kỳ cát hung; tiên thiên nhi thiên phất vi, hậu thiên nhi phụng thiên thì; thiên thả phất vi, nhi huống ư nhân hồ, huống ư quỷ thần hồ.

Trên ấy là mượn các loài cảm ứng, để thí dụ thiên hạ tất phải lị kiến đại nhân. Bây giờ lại hình dung cho tường tận đức của đại nhân. Hễ gọi một bậc đại nhân, tất có đức lớn như trời đất, không chốn nào không che, không vật nào không chở; có đức sáng suốt như mặt trời mặt trăng, không chốn nào vật nào mà không soi dọi đến nơi; có trí khôn sắp xếp mọi việc, tầng thứ trước sau, đúng như thì tiết bốn mùa; có tinh khôn thường biết được việc lành việc dữ in như quỷ thần. Gặp việc gì ý trời muốn làm, đón trước được ý trời mà làm, mà trời phải nghe theo; thấy được việc gì ý trời đã rõ rệt, làm theo sau trời, mà quả nhiên như trời làm. Thế là đại nhân. Đại nhân tức là thiên, nên thiên phải nghe theo. Trời hãy còn nghe theo, mà huống gì người nữa ru!

Đại nhân hợp đức với thiên địa, nhật nguyệt, tứ thời, quỷ thần
Đại nhân hợp đức với thiên địa, nhật nguyệt, tứ thời, quỷ thần. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Phụ chú: Lời Văn Ngôn tán tụng bậc đại nhân Cửu Ngũ, thật là cùng cao cực thâm, tận thiện tận mỹ; chúng ta muốn làm như bậc đại nhân ấy thật không dung dị. Nhưng chúng ta phải biết, đại nhân Cửu Ngũ tức là đại nhân Cửu Nhị, chẳng qua công phu tích luỹ từ thấp tới cao. Nếu chúng ta có học dĩ tụ chi, vấn dĩ biện chi, khoan dĩ cư chi, nhân dĩ hành chi, thời tuần tự bước lên, do hiền mà bắt chước đến thánh, do thánh mà bắt chước đến thiên, thời chúng ta cũng là một bậc đại nhân Cửu Ngũ mà thôi. Nói tóm lại, công phu ở Cửu Nhị là tạo nhân, sự nghiệp đến Cửu Ngũ là kết quả. Chúng ta học Dịch tất phải có một cái mục đích sẽ làm đại nhân, tức như câu nói Mạnh Tử: "Nhân giai khả dĩ vi Nghiêu Thuấn."

Văn Ngôn giảng hào Thượng Cửu: biết tiến thoái, tồn vong

Thượng Cửu viết: Kháng long hữu hối, hà vị dã? Tử viết: Quý nhi vô vị, cao nhi vô dân, hiền nhân tại hạ vị nhi vô phụ, thị dĩ động nhi hữu hối dã.

Sáu hào quẻ Càn, tất thảy là có đức Long, đáng lẽ là hào nào cũng tốt. Cớ sao Thượng Cửu lại rằng đức Long đến lúc cùng cực thời hữu hối? Thế mới biết Dịch lý thiết yếu nhất là chữ Thì.

Xử địa vị Thượng Cửu là thì đã cùng cực. Ở cao nhất quẻ Càn, mà kỳ thực không được vị tôn, bởi vì hào vị đến Cửu Ngũ là tôn tột mực, té ra Thượng Cửu là vô vị. Trên hết cả mọi hào vẫn là cao, nhưng mà nhân dân chỉ lị kiến đến Cửu Ngũ mà thôi, té ra Thượng Cửu là vô dân. Tất thảy hiền nhân ai nấy đều ở vị dưới mình, mà không ai lị kiến đến mình, té ra mình cô cao vô phụ (vô phụ là không ai giúp đỡ cho mình).

Hào tượng đã như thế, chính đúng với buổi chập tối trong một ngày, ngày ba mươi trong một tháng: mặt trời đã đến buổi gần lặn, mặt trăng đã đến buổi khuyết. Dầu đức Long tốt đến thế nào, cũng chỉ nên thôi, mới được vô hối. Nếu động thời tất nhiên hữu hối.

Thí dụ hào này như hai hạng người này: một người là ông Thái Thượng Hoàng đời Trần là ông Trần Thái Tông; một người là ông chồng bà Victoria (Vực Đa Lợi Á) nước Anh. Thế là: quý nhi vô vị, cao nhi vô dân, hiền nhân tại hạ vị nhi vô phụ.

Kháng chi vi ngôn dã, tri tiến nhi bất tri thoái, tri tồn nhi bất tri vong, tri đắc nhi bất tri táng. Kỳ duy Thánh nhân hồ! Tri tiến thoái tồn vong, nhi bất thất kỳ chính giả, kỳ duy Thánh nhân hồ!

Trên ấy là giải thích lý do sở dĩ hối là vì kháng, nên tiết này lại giải thích nghĩa chữ Kháng cho rõ ràng. Kháng là ý nghĩa thế nào? Trong thiên hạ thường có một hạng người, chỉ biết lúc tiến được cứ tiến, mà không biết lúc nên lui mà lui; chỉ biết lúc hiện tại là đương tồn, mà không biết tương lai e có lẽ vong; chỉ biết phía được là đắc, mà không biết đến phía mất là táng.

Vì chỉ biết tiến, biết tồn, biết đắc, mà không xét đến thoái, với vong, với táng: cứ tham tiến mà không thoái, chắc rằng tồn mà không lo vong, tham đắc mà không sợ táng. Thế thời xử địa vị Thượng Cửu, tất phải như ai mới khỏi hữu hối ru? Tất phải như bậc Thánh nhân, biết được tiến, thoái, tồn, vong, mà theo thì thuận xử, vừa đúng được đạo lý: đương lúc tiến mà sắp sẵn một cách thoái, đương lúc tồn mà đã phòng bị đến lúc vong, thấy cái đắc mà răn đe đến cái táng; tác dụng vẫn có cái biến thiên luôn, mà không bao giờ sai đạo lý chính. Như thế thời làm gì có kháng, mà cũng còn có việc gì hối nữa ru? Than ôi! Địa vị như Thượng Cửu, mà xử trí được hợp đạo như thế, chỉ bậc Thánh nhân mà thôi chăng.

Kháng long: biết tiến mà không biết thoái, biết tồn mà không biết vong
Kháng long: biết tiến mà không biết thoái, biết tồn mà không biết vong. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Văn Ngôn bằng vần: sáu hào và Dụng Cửu

Từ đây sắp xuống, Văn Ngôn dùng bằng cách vần văn.

Tiềm long vật dụng, Dương khí tiềm tàng; hiện long tại điền, thiên hạ văn minh; chung nhật càn càn, dữ thì giai hành. (Tàng, minh, hành hiệp thành một vần.)

Hoặc dược tại uyên, Càn đạo nãi cách; phi long tại thiên, nãi vị hồ thiên đức; kháng long hữu hối, dữ thì giai cực; Càn nguyên dụng cửu, nãi kiến thiên tắc. (Cách, đức, cực, tắc hiệp thành một vần.)

Vì Văn Ngôn dùng vần, nên dịch nguyên văn cũng phải dùng vần:

Rồng ngầm chớ dụng, là tượng hào Sơ;
Khí dương ở dưới, rồng chứa mây mưa.
Rồng ra ở ruộng, hào Nhị bây giờ,
Rõ ràng văn hoá, khắp cả gần xa.
Nửa trên nửa dưới, buổi phải âu lo,
Triêu càn tịch dịch, thì nghĩa rất to.
Qua hào Cửu Tứ, hoặc dược tại uyên,
Đạo Càn sắp đổi, từ dưới lên trên.
Hào Cửu Ngũ, tượng rồng bay,
Đức trời tròn vẹn, đứng ngay ngôi trời.
Hào Thượng Cửu, Long lột vời,
Ngôi cao nhưng cũng theo thì nên lui.
Sáu dương đã biến cả rồi,
Quần Long bình đẳng, đạo trời hiển nhiên.

Văn Ngôn giảng lại Soán từ

Càn nguyên giả, thuỷ nhi hanh giả dã; lị trinh giả, tính tình dã. Càn thuỷ năng dĩ mỹ lị lị thiên hạ, bất ngôn sở lị, đại hĩ tai!

Tiết này lại thích thêm ý nghĩa Soán từ ở đầu quẻ. Càn nguyên là đức Nguyên của Càn, tạo thuỷ vạn vật, mà vạn vật được hanh thông. Duy đương lúc Nguyên, Hanh, thời tính tình của Càn mà phú dữ cho vạn vật còn chưa phát triển được hết; đến khi Lị, Trinh, thời giống gì giống gì cũng thành công kết quả, thời tính tình của Càn mới phát triển đến cực điểm. Bởi vì Nguyên, Hanh là Càn đạo chi thuỷ; Lị, Trinh là Càn đạo chi chung; có đến lúc cuối cùng thời mới thấy được chân tính chân tình. Vậy nên nói: "Lị trinh giả, tính tình dã."

Tuy nhiên, ở trong tứ đức, thời đức Lị lại là quan kiện cho ba đức: tiếp tục đức Nguyên, đức Hanh mà thành tựu cho đức Trinh, là nhờ có Lị. Mà kể đức Lị to thứ nhất, thời không gì bằng đức Lị của Càn. Càn đào chú ra vạn vật, chế tạo ra vạn loại, lấy những thực lợi rất tốt làm lị ích cho thiên hạ, mà không bao giờ kể công. Làm lị ích cho vật chỉ là xuất ư tự nhiên, thiệt là lớn lắm rồi vậy thay.

Đại tai Càn hồ! Cương kiện trung chính, thuần tuý tinh dã.

Tiết này là Khổng Tử đã giải thích hết quái hào như trên ấy, nhưng Ngài vì tâm tuý với đạo Càn, nên lại tán tụng thêm một tầng như tiết này: To lớn thay, đạo Càn vậy ôi! Đã cương kiện mà lại trung chính, mà đức cương kiện trung chính đó, lại thuần tuý mà tinh; đủ được như thế, thiệt duy đạo Càn vậy.

Phụ chú: Bảy chữ Cương, Kiện, Trung, Chính, Thuần, Tuý, Tinh, mỗi một chữ hàm súc một ý nghĩa. Cương là đức mạnh, tức là chữ Dũng; nhưng mạnh mà không bền dai, là không phải Kiện. Kiện nghĩa là mạnh, mà lại bền dai, tức là nghị lực. Người có tính dũng quyết quả cảm gọi bằng Cương; có tính nhẫn nại gọi bằng Kiện. Nhưng Cương Kiện có lúc thái quá, có lúc bất cập, thời là bất trung; hoặc có lúc chếch mếch về một bên, thời là bất chính. Vậy nên có đức tốt Cương Kiện, lại phải tất tu dưỡng cho được vô quá vô bất cập, bất thiên bất ỷ, mới là Cương, Kiện, Trung, Chính.

Nhưng đức Cương, Kiện, Trung, Chính đó, lại tất phải trong như ngoài, ngoài như trong, thuỷ như chung, chung như thuỷ, mới là Thuần Tuý. Đã thuần tuý như vậy, nhưng còn lại phải cho Tinh. Nếu Cương Kiện mà chỉ như cách thầy Tử Lộ, mắc cái tệ bạo hổ bằng hà; Trung Chính mà chỉ như ông Bá Di, ông Liễu Hạ Huệ, thời mắc cái tệ ải với bất cung. Thế là bất tinh.

Vậy nên Khổng Tử có trách thầy Tử Lộ mà than rằng: "Nhược Do dã, bất đắc kỳ tử nhiên." Nghĩa là: như anh Do kia, e đến nỗi kết quả cái chết anh không được chính đáng với đạo lý. Thầy Mạnh lại có câu rằng: "Bá Di ải, Liễu Hạ Huệ bất cung, quân tử bất do dã." Ải nghĩa là chật hẹp; bất cung nghĩa là ngạo đời. Bá Di vẫn là bậc Thánh chi thanh, nhưng vì tật ác thái thậm, thành ra độ lượng chật hẹp, không dung nạp được người. Ông Liễu Hạ Huệ vẫn là bậc Thánh chi hoà, nhưng vì quá lờn lã với người đời, thành ra một cách mục trung vô nhân. Những thái độ ấy quân tử không chịu làm đó vậy.

Dũng cảm như thầy Tử Lộ là cương kiện mà bất tinh; thanh, hoà như ông Di, ông Huệ là trung chính mà bất tinh. Vậy nên Cương, Kiện, Trung, Chính, Thuần, Tuý mà lại kết thúc lấy chữ Tinh. Đó là thâm ý của Khổng Tử; học giả học Dịch chớ bỏ lơ những ý ấy.

Bảy chữ tán đạo Càn: Cương, Kiện, Trung, Chính, Thuần, Tuý, Tinh
Bảy chữ tán đạo Càn: Cương, Kiện, Trung, Chính, Thuần, Tuý, Tinh. Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Lục hào phát huy, bàng thông tình dã.

Tiết này bảo cho học giả, muốn tu dưỡng được đức Càn, thời cần trước phải có học vấn. Nghĩa như: đọc sáu hào quẻ Càn, phải nhận kỹ hào từ mà biết được ý nghĩa trong sáu hào; đã phát minh khơi móc hết các lẽ, mà suy rộng ra, thời bao nhiêu nhân tình vật tính, có thể tứ bề thông thấu hết cả.

Thì thừa lục long dĩ ngự thiên dã; vân hành vũ thí, thiên hạ bình dã.

Tiết này là ý Khổng Tử muốn cho những người học Dịch nên tiêu cái mục đích cho rất cao, trông làm được như bậc Thánh nhân Cửu Ngũ. Lục long là sáu dương hào; thì thừa lục long, là chiếu theo sáu vị dương hào, xử vào thì hào nào, thời dùng như hào ấy. Ngự nghĩa là thống trị; ngự thiên nghĩa là thống trị lấy những công việc trời giao cho mình; câu ấy là thủ đoạn của Thánh nhân. Vân hành là mây đi; vũ thí là mưa rắc rưới khắp; thiên hạ bình là các vật các đắc kỳ sở, người trong thiên hạ tất thảy cân bằng như nhau, không một người nào chịu cái khổ bất bình. Đó là công dụng của Thánh nhân, mà cũng là công dụng của đức Càn: Càn thuỷ nhi hanh, đến lúc đó là Lị, Trinh vậy.

Quân tử dĩ thành đức vi hạnh, nhật khả kiến chi hạnh dã.

Nói tóm lại, những người quân tử muốn cho đúng với đạo Càn, tất phải tiến tu cho đến thành đức; có thành đức sẵn ở trong, suy ra làm việc thiên hạ, ngày nào ngày nào cũng có thể biểu hiện được đức mình ra ở nơi thực hành vậy.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa

Văn Ngôn quẻ Càn là bài học trọn vẹn về chữ Thì và chữ Trung: tri chí chí chi, tri chung chung chi; biết tiến mà biết thoái, biết tồn mà biết vong. Người làm phong thuỷ cũng thế: lập cục phải biết điểm kết thúc của công trình trước khi động thổ, chọn thời phải biết cả vận thịnh lẫn vận suy. "Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu" chính là lẽ cảm ứng của khí, nền tảng để hiểu vì sao nhà nào khí nấy, người nào hợp nhà nấy – điều Phong Thuỷ Liên Hoa đối chiếu theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.

Bài trước: Quẻ Càn (phần 1) – Soán, Tượng, Hào từ. Bài sau: Quẻ Khôn (phần 1) – Soán, Tượng, Hào từ. Xem toàn bộ chuyên mục Kinh Dịch Phan Bội Châu.

Câu hỏi thường gặp

Văn Ngôn là gì?

Là truyện Khổng Tử làm thêm cho riêng hai quẻ Càn và Khôn – hai quẻ làm cha mẹ vạn vật – để giảng sâu hơn Soán truyện và Tượng truyện.

"Lợi giả, nghĩa chi hoà" nghĩa là gì?

Theo cụ Phan, nghĩa và lợi không tách đôi: muốn trọn nghĩa thương dân yêu nước thì phải có lợi – kinh tế, phú quốc cường binh – để làm cho nghĩa được điều hoà, thành sự thật.

"Tri chí chí chi, tri chung chung chi" là gì?

Biết đến nơi thì làm đến nơi; biết đến cuối cùng thì làm đến kết quả. Như đi từ Huế ra Hà Nội phải biết trước ga cuối, trạm giữa, phí tổn, hiểm nguy rồi mới đi.

Bảy chữ tán đạo Càn là gì?

Cương, Kiện, Trung, Chính, Thuần, Tuý, Tinh – mạnh, bền, vừa phải, ngay thẳng, trong ngoài như một, thuỷ chung như một, và tinh tường không thiên lệch.

Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Học Kinh Dịch ứng dụng trong phong thuỷ tại Phong Thuỷ Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Bát Thuần Càn, phần Văn Ngôn. Phần chú thích của ban biên tập bản in hiện đại không đăng lại.

Từ khoá: văn ngôn quẻ càn · kinh dịch phan bội châu · nguyên hanh lợi trinh · đồng thanh tương ứng · cương kiện trung chính

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…