Quẻ Mông trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ tư Sơn Thuỷ Mông 蒙, là quẻ bàn về việc dạy dỗ và phát mông: thầy dạy thế nào, trò học thế nào. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Mông trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
IV. Quẻ Sơn Thuỷ Mông – 山水蒙
Quẻ này là quẻ Sơn Thuỷ Mông. Quẻ dưới là quẻ Khảm, cũng là Nội quái Khảm. Quẻ trên là quẻ Cấn, cũng là Ngoại quái Cấn. Khảm tượng Thuỷ, Cấn tượng Sơn, nên đặt tên bằng Sơn Thuỷ Mông.

Tự quái – 序卦
Tự quái: Truân giả vật chi thỉ sinh dã, vật sinh tất Mông, cố thụ chi dĩ Mông. Mông giả mông dã, vật chi trĩ dã.
屯者物之始生也,物生必蒙,故受之以蒙。蒙者蒙也,物之穉也。
Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Truân tiếp lấy quẻ Mông, là vì cớ sao?
Bởi vì, Truân là lúc vạn vật mới sinh ra. Vật mới sinh ra, tất nhiên non yếu mà mù mờ.
Hễ vật lí đương lúc Truân, tất nhiên Mông. Vậy nên, sau quẻ Truân tiếp lấy quẻ Mông. Mông, nghĩa là non yếu, cũng nghĩa là mù mờ.
Soán từ – 彖辭
Mông, hanh. Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã. Sơ phệ cốc, tái tam độc, độc tắc bất cốc. Lị trinh.
蒙:亨。匪我求童蒙,童蒙求我。初筮告,再三瀆,瀆則不告。利貞。
Quẻ này sở dĩ đặt tên bằng Mông, có hai ý nghĩa. Một là theo về đức quẻ: Cấn có đức chỉ, Khảm có đức hiểm. Khảm nội là nội hiểm, Cấn ngoại là ngoại chỉ. Trong thời hiểm, mà ngoài chẳng tấn được, tỏ ra ý mù mờ. Hai là: theo về Tượng quẻ: Tượng Cấn là sơn cao, Tượng Khảm là thuỷ thâm, ở dưới núi mà lại có nước sâu, là chốn hiểm. Thế là tượng mù tối. Vì hai nghĩa ấy, mới đặt tên quẻ bằng Mông.
Soán từ thích quẻ này, khác với mọi quẻ: mọi quẻ lấy nghĩa toàn quái, mà quẻ này chỉ chú trọng vào hào Ngũ, hào Nhị. Lục Ngũ là chủ trong đám Mông, Cửu Nhị là thầy phát Mông.
Cửu Nhị có đức dương cương đắc trung, làm chủ ở Nội quái. Vì Nội quái nguyên là quẻ Khôn, thay hào Nhị vào, mới thành ra quẻ Khảm, thiệt là đích đáng một vị thầy phát Mông. Lục Ngũ âm nhu đắc trung, chịu thuận ứng với Cửu Nhị. Thế là sư chủ rất tương đắc. Thầy sẵn lòng dạy trò, mà trò cũng hết lòng theo thầy, tất nhiên được thông thái. (Hai chữ Mông Hanh là thích nghĩa quẻ.)
Bây giờ, lại tường giải lí do cho người học Dịch bắt chước, nghĩa là: sở dĩ Mông mà được hanh, tất nhờ có đạo lí trí hanh.
Theo về phía làm thầy phát Mông, tất phải tôn đức lạc đạo, chớ thấy thế lực Lục Ngũ mà khuất kỉ vọng cầu. Theo về phía người chủ Mông, tất phải quên thế vị của mình, mà khuất kỉ hạ cầu Cửu Nhị. Chính như nghĩa câu: Hữu lai học, vô vãng giáo.
Phỉ, nghĩa là chẳng phải; đồng Mông, nghĩa là đứa bé con, chỉ vào Lục Ngũ.
Ngã, nghĩa là người làm thầy, chỉ vào Cửu Nhị.
Đạo lí người làm thầy, đã đành như trên nói.
Lại còn đạo lí thuộc về người làm trò, tất phải chí thành chuyên nhất, hết lòng tín ngưỡng vào thầy, ví như người cầu thần hỏi quẻ mà chí thành như lúc đầu mới bói, mới được thầy dạy bảo cho.
Nếu đến lần tái lần tam, thời là nhàm lờn. Ý mình đã chẳng chuyên nhất, thời thầy chẳng dạy.
Phệ, nghĩa là bói quẻ; Cốc, nghĩa là dạy bảo; Độc, nghĩa là nhàm lờn; Sơ phệ, nghĩa là bói lần đầu hết; Tái, nghĩa là bói lần thứ hai; Tam, nghĩa là bói lần thứ ba.
Mấy câu ấy chỉ là mượn Tượng cho rõ nghĩa, là bảo học cầu thầy phải chí thành như cầu thần, chứ chẳng phải dạy người bằng việc bói.
Lại còn một đạo lí chung cả hai phía, hoặc mình còn mông muội mà cầu người phát khải cho, hoặc người có đạo đức học vấn mà phát khải được người mông.
Lại tất thảy phải biết rằng: Công việc phát Mông chẳng phải rày mai, hoặc nửa chừng mà xong được, tất hai bên phải tương tín cho thật sâu, tương đắc cho bền chặt, thỉ chung đúng hợp với đạo chính mới có thể thành công.

Soán truyện – 彖傳
Soán viết: Mông, sơn hạ hữu hiểm, hiểm nhi chỉ, Mông. Mông hanh, dĩ hanh hành thì trung dã. Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã, chí ứng dã. Sơ phệ cốc, dĩ cương trung dã. Tái tam độc, độc tắc bất cốc, độc mông dã. Mông dĩ dưỡng chính, thánh công dã.
彖曰:蒙,山下有險,險而止,蒙。蒙亨,以亨行時中也。匪我求童蒙,童蒙求我,志應也。初筮告,以剛中也。再三瀆,瀆則不告,瀆蒙也。蒙以養正,聖功也。
1. Mông, sơn hạ hữu hiểm, hiểm nhi chỉ, Mông
Đây là lấy Tượng quẻ, Đức quẻ, mà thích tên quẻ.
Dưới núi có vũng nước hiểm, là nghĩa tên Mông lấy bằng Tượng quẻ. Thấy trong hiểm mà ngoài chẳng dám bước vào, là nghĩa tên Mông lấy bằng đức quẻ. Xem ở trên thích Soán từ thời rõ.
2. Mông hanh, dĩ hanh hành thì trung dã…
Đây là thích nghĩa lời Soán, cũng chỉ chú trọng vào Nhị Ngũ.
Mông vì sao mà được hanh?
Là lấy đạo trí hanh làm cho hợp thời và đắc trung vậy.
Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã, là chí hai bên ứng với nhau vậy.
PHỤ CHÚ: Đọc lời Soán truyện tiết này, nên chú ý hai chữ Thì trung.
Hai chữ Thì trung này in như chữ Thì trung ở câu: Quân tử nhi thì trung trong sách Trung Dung. Làm thầy dạy người với người học tập, thảy cần đúng Thì. Nếu dạy chẳng đúng Thì, thời người thụ giáo chẳng vui nghe, mà công dạy cũng quá uổng; người học không có Thì, thời công phu gián đoạn, mà học nghiệp không thể nên.
Vậy nên thầy dạy người, phải lựa buổi học trò vui học mà dạy cho nó. Sách Học Kí có câu: Đương kỳ khả chi vị thì, nghĩa là: dạy người, phải lựa cho vừa dịp mà dạy, ấy là chữ Thì thuộc về phần người dạy. Còn như người học, lại phải cứ Thì, thời làm cho chuyên.
Khổng Tử có câu: Học nhi thời tập chi, nghĩa là: Học thánh hiền mà phải buổi cứ tập lại luôn. Đó là chữ Thì thuộc về phần người học. Đã được chữ Thì, lại còn phải có chữ Trung, nghĩa là: Làm thầy dạy người, chớ dạy người những điều thái quá hay bất cập. Nếu dạy người những điều thái quá thời người không thể với tới nơi. Nếu dạy người những điều bất cập thời người học không thể tiến bộ. Nên làm thầy dạy phải có một cách tuỳ tài giáo huấn, cốt cho thích trung: người quá cao, ta phải kéo lại; người quá thấp, ta phải nhấc lên.
Sách Kinh Thư có câu: Doãn chấp quyết trung, nghĩa là: Thật hay cầm giữ đạo trung, đó là phương pháp của nhà phát Mông vậy. Mà những người cầu thầy phát Mông, cũng đều chú ý vào chữ Thì trung mới được.
3. Sơ phệ cốc, dĩ cương trung dã…
Đây là lấy thể quẻ thích lời quẻ. Cương trung chỉ vào Cửu Nhị. Cửu Nhị dương cương đắc trung, là một bậc minh sư rất mực, nên hiểu rõ phương pháp dạy người, xem người cầu giáo với mình có thành tâm chuyên nhất được như người sơ phệ, thời dạy bảo cho. Nếu chí ý đã bất thành, mà phiền toái đến tái tam, thế là độc, độc thời không dạy. Vì nghĩ rằng: Nó đương đồng mông nên nuôi ý chí thành của nó; nó đã không thành nhất, mà còn dạy gượng, té ra mở lối bất thành cho nó, tập cho nó bằng một cách lờn lã, ấy là độc mông. (Độc mông, nghĩa là dạy cách lờn lã cho đứa mông vậy.)
4. Mông dĩ dưỡng chính, thánh công dã
Dưỡng chính, nghĩa là bồi dưỡng gốc chính. Chính nghĩa là trung trực, vô tà. Mông dĩ dưỡng chính, nghĩa là bồi dưỡng cái gốc chính ư lúc đồng mông vậy.
Tục ngữ có câu: "Dạy con dạy thuở đương thơ", chính là nghĩa ấy.
Người ta đương độ đồng mông, tính chất trời phú cho còn đương thuần nhất, lòng tình dục còn chưa nảy nở. Đương hồi đó mà lo gấp bồi dưỡng lấy mầm mống thiên lí, dắt vào đường lành, thời càng ngày càng tiến lên bậc cao minh, công phu làm thánh ngày sau chính lúc ấy.
Đại Tượng truyện: Sơn hạ xuất tuyền – 大象傳
Tượng viết: Sơn hạ xuất tuyền, Mông; quân tử dĩ quả hạnh dục đức.
象曰:山下出泉,蒙;君子以果行育德。
Quẻ này Ngoại quái Cấn, tượng núi; Nội quái Khảm, tượng nước suối. Trên Cấn, dưới Khảm, tượng là dưới núi phun ra nước suối.
Suối khi mới phun ra ở dưới núi, chất nước rất trong, mà thế chảy chưa được mạnh, tượng như người còn trẻ nhỏ, là một hạng đồng mông, nên đặt tên bằng Mông.
Quân tử xem rõ tượng quẻ Mông, mới biết rằng: phẩm hạnh người phải quả quyết, tượng như nước suối đã ra, tất ào ào chảy ngay; đạo đức tất phải bồi dưỡng cho cực cao, như chất núi không bao giờ lở.
PHỤ CHÚ: Lời Đại Tượng truyện này, là chỉ tỏ rõ cho ta bằng cách dưỡng Mông, tất phải quả hạnh dục đức mới nuôi được Mông, mà thành được Thánh công.
Nhưng cội gốc lại cốt ở hai chữ Dục đức. Đức là cội gốc ở phía trong; hạnh là nhánh lá ở phía ngoài. Đức có bồi dưỡng được dày, thời hạnh mới quả quyết được.
Phép dạy ở nước văn minh đời nay, các nước văn minh trước chú trọng về đức dục, mà sau mới trí dục, thể dục, cũng ám hợp với ý quẻ Mông.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳
1. Sơ Lục: Phát mông, lị dụng hình nhân – 發蒙利用刑人
Sơ Lục, phát mông, lị dụng hình nhân, dụng thoát trất cốc, dĩ vãng lận.
Lục là âm nhu, Sơ là ở đầu hết quẻ Mông, tượng là hạng người hôn ám. Bây giờ muốn khởi phát hôn mông cho nó. Vì tính chất hôn mông của nó bị vật dục ràng buộc, như hình gông cùm giằng trói nó, ta muốn phát Mông cho nó, tất trước phải cởi lột cái gông cùm cho nó.
Nhưng vì nó bị vật dục gông cùm đã quá chừng sâu, nếu chỉ dùng bằng cách nhân ân mà thôi, thời nó không biết sợ, chẳng biết nghe lời dạy của mình. Vì vậy, trong lúc phát Mông, có khi phải dùng hình phạt người, mới cởi lột được cái gông cùm bằng vật dục cho nó.
Khi đã cởi lột được gông cùm rồi, thời những cách hình phạt sẽ bỏ đi, chuyên theo một cách bằng giáo hoá. Ấy là cách phát Mông đúng với nghĩa Thì trung vậy.
Nếu cứ dùng cách hình nhân mà tấn hành hoài, thời trái mất đạo Thì trung, mà người Mông cũng không bao giờ cảm hoá. Ấy là một việc đáng xấu thẹn cho người phát Mông vậy.
Lị dụng hình nhân, nghĩa là: có khi dùng hình phạt mà trừng trị người.
Trất cốc, nghĩa là gông cùm; Dụng thoát trất cốc, nghĩa là: cốt để mở cái gông cùm cho nó.
Trất cốc, là thí dụ với một hạng người, hoặc vì tính di truyền, hoặc tập quán theo hoàn cảnh, mà đến nỗi những tính xấu nết quen bắt buộc nó không giải thoát được, ấy là gông cùm.
Tượng viết: Lị dụng hình nhân, dĩ chính pháp dã.
Hào từ sở dĩ nói lị dụng hình nhân, là cốt làm cho vừa chính được phép tắc dạy người mà thôi. Ở trong khi trừng trị nó, mà thâm ý cốt ở khởi phát cho nó, không phải hình nhân mà chuyên để làm uy đâu. Vậy nên hào từ có câu: Dụng thoát trất cốc.
PHỤ CHÚ: Sách Luận Ngữ có câu: Bất giáo nhi sát vị chi ngược, nghĩa là: không dạy dỗ cho nó mà vội đã tru trách nó, ấy là làm hại nó. Thế thời lị dụng hình nhân, chẳng phải là bất giáo nhi sát hay sao?
Không phải. Hình nhân ở quẻ Mông là cốt để tháo gông cùm cho nó; hình, tức là giáo, không phải bất giáo đâu. Giáo hoá mà đụng phải người hôn ngu, lẽ phải như thế, cũng là nghĩa chữ Thì vậy.
2. Cửu Nhị: Bao mông cát, nạp phụ cát – 包蒙吉納婦吉
Cửu Nhị, bao mông cát, nạp phụ cát, tử khắc gia.
Hào Cửu vị Nhị đã dương cương lại đắc trung, vả lại Cửu Nhị làm chủ cho Nội quái, thống trị cả bốn hào Âm. Thế thời Cửu Nhị chính là thầy phát Mông. Các hào Âm kia là Mông, tượng là phụ. Cửu Nhị đã đương lấy trách nhiệm phát Mông, tất phải độ lượng cho khoan dung, thương lấy người hôn Mông, mà hết lòng dạy bảo; tuy nó vẫn hôn Mông, mà mình cũng hết lòng bao bọc cho.
Tuy nó vẫn nhu ám tượng như loài đàn bà, nhưng mình cũng sẵn lòng dung nạp cho, miễn nó chịu phục tòng giáo hoá, thời tuy ngu ám, nhưng ta cũng không cự tuyệt nó. Được như thế thời cái trách nhiệm phát Mông mới được hoàn toàn.
Nhị là chính ứng với Ngũ. Ngũ cư tôn ở địa vị quẻ trên, tượng như ông cha ở trong một nhà; Nhị chính ứng với Ngũ là tượng con. Ngũ âm nhu tượng như người cha nhu ám; Nhị lấy đức cương minh của mình, mà cảm hoá được cha nhu ám, khải phát được hôn Mông cho Ngũ, tượng là người con hay chỉnh lí được việc nhà.
Tỉ như: Vua Thuấn hay hết chức phận làm con, mà cha là Cổ Tẩu, cuối cùng phải cảm hoá với vua Thuấn. Thầy Mạnh có câu: Thuấn tận sự thân chi đạo, nhi Cổ Tẩu để dự; Cổ Tẩu để dự, nhi thiên hạ hoá. Nghĩa là: Vua Thuấn hết đạo thờ cha, mà Cổ Tẩu hoá; Cổ Tẩu đã hoá rồi, mà thiên hạ cũng hoá luôn. Đó là nghĩa hào Nhị quẻ này vậy.
PHỤ CHÚ: Cửu Nhị sở dĩ được hai chữ Cát, là nhờ được đức cương trung. Bởi vì, dương vẫn có tài cương minh, nhưng cương minh mà thái quá, e có khi uy thắng ân, mà không dung nạp được tiểu nhân, tất nhiên không bao được Mông, không nạp được phụ, lấy gì mà Cát.
Mông phụ, là chỉ hạng tiểu nhân ngu ám. Mà Cửu Nhị sở dĩ bao nạp được, là vì cương minh mà đắc trung vậy.
Tượng viết: Tử khắc gia, cương nhu tiếp dã.
Tượng từ lại bổ thêm ý tứ hào từ, mà nói rằng: Làm con sở dĩ khắc gia được, tuy vì đức hiếu của con là Cửu Nhị, nhưng cũng nhờ tính từ của cha là Lục Ngũ. Cương tiếp được nhu, nhu tiếp được cương, tượng như con hay cảm hoá được cha, mà cha cũng tín nhiệm con, ấy là Cương nhu tương tiếp.
Cương là Cửu Nhị, Nhu là Lục Ngũ. Nếu cương nhu không tương tiếp thời khắc gia không được đâu. Trên hào từ chỉ tán tụng Cửu Nhị, tượng từ lại tán thêm Lục Ngũ, để cho rõ ý thượng hạ phải tương tiếp mới được, cũng như nghĩa chữ "Chí ứng" ở trên Soán truyện.

3. Lục Tam: Vật dụng thú nữ – 勿用取女
Lục Tam, vật dụng thú nữ, kiến kim phu, bất hữu cung, vô du lị.
Lục là Âm hào, ở vào quẻ Mông, chính là âm nhu mà lại hôn ám; nếu được trung chính thời còn khá, bây giờ Lục ở vị Tam là bất trung bất chính chi cực.
Tượng như một người con gái đã nhu nhược mà lại mù mờ, xu hướng không đường lối nhất định, đụng gặp phải anh trai nào nhiều tiền là theo ngay. (Cung: thân; bất hữu cung: quên cả thân mình.) Vì vậy, nên hào từ nói Lục Tam này là một hạng gái rất dở, người ta chớ nên lấy hạng gái ấy.
Bởi vì, hạng con gái ấy, kiến kim phu thời bất hữu cung, chẳng đi đâu mà lị cả. (Kim phu, là hạng người nhiều vàng.)
PHỤ CHÚ: Hào này là thủ tượng bằng con gái dở, nhưng không phải chuyên nói về một phụ nữ mà thôi.
Hễ hạng tiểu nhân, kiến lợi vong nghĩa, thấy ai cho mình tiền, dầu bảo việc làm trái đạo nghĩa, cũng cứ làm mà quên hết nghĩa vụ của mình làm người, đó chính là kiến kim phu bất hữu cung.
Xưa có anh Phùng Đạo bỏ vua này, thờ vua khác, làm quan trải năm đời triều.
Tiên hiền có câu thơ vịnh Phùng Đạo rằng: Ngũ giá nhân gian lão a bà. Nghĩa là: Một mụ già gả năm đời chồng, chính là đúng với Mông Tam vậy.
Hễ ai có quyền dụng nhân, thời nhất thiết bỏ hạng người ấy, tức là nghĩa câu: vật dụng thú nữ.
Tượng viết: Vật dụng thú nữ, hạnh bất thuận dã.
Nghĩa là: Làm người con gái, cốt lấy chữ Trinh làm thuận; bây giờ Lục Tam này, hễ thấy trai nhiều tiền thời đi theo ngay, là tính nết nó trái đạo gái vậy. (Bất thuận, nghĩa là bất trinh.)
4. Lục Tứ: Khốn mông, lận – 困蒙吝
Lục Tứ, khốn mông, lận.
Quẻ này chỉ hai hào Dương là Cửu Nhị và Thượng Cửu, hai hào ấy có tài phát Mông.
Lục Tứ này, trùng âm bất trung, vẫn là âm nhu hôn ám, mà địa vị sở xử, trên thời xa với Thượng Cửu, dưới thời xa với Cửu Nhị, chung quanh thảy là âm nhu, tượng là người Mông ám mà lại không thầy bạn, suốt một đời người, chỉ nhốt vào trong vòng hôn ám. Người mà đến thế, đáng xấu hổ biết bao.
Tượng viết: Khốn mông chi lận, độc viễn thực dã.
Xấu hổ vì tội khốn mông, là bởi vì Lục Tứ này, một mình xa cách bạn dương cương.
Nguyên toàn quẻ sáu hào, hai hào Dương tượng là quân tử, có tính chất cương minh; bốn hào Âm tượng là tiểu nhân, có tính chất nhu ám. Sơ gần Cửu Nhị nên phát được Mông, Ngũ gần Thượng Cửu nên được chữ Cát, duy Lục Tứ xa cách hai dương, thế là độc viễn thực.
Thực, nghĩa là đặc chính giữa.
Thông lệ trong Kinh Dịch, nét dương đặc chính giữa là thực, nét Âm rỗng chính giữa là hư; thực là tượng hạng người có lương tâm ở trong, nên dương thực là quân tử; hư, là tượng hạng người không lương tâm ở trong, nên âm hư là tiểu nhân.
PHỤ CHÚ: Hào từ Lục Tứ xấu hơn các hào từ ở trong quẻ, là ý Thánh nhân dạy cho người phải lo đường thân sư thủ hữu, thời dầu có hôn Mông mà may nhờ thầy hiền bạn tốt khải phát cho, tất nhiên khốn nhi tri chi, như sách Trung Dung nói. Chứ Lục Tứ này đã Mông ám mà lại không chịu tìm thầy kén bạn để bổ trợ đường học vấn cho, chính là như lời Khổng Tử nói: Khốn nhi bất học, tư vi hạ hĩ.
Nghĩa là: Tư chất đã khốn nạn, mà lại không chịu học, tất là phường hạ lưu mà thôi. Đó là khốn mông chi lận đó vậy.
5. Lục Ngũ: Đồng mông, cát – 童蒙吉
Lục Ngũ, đồng mông, cát.
Hào Lục vị Ngũ là âm nhu mà đắc trung, ở vào vị Ngũ, lại là tôn vị. Vì có đức nhu trung, nên biết khuất kỉ hạ hiền, tín nhậm lấy Cửu Nhị ở dưới, tượng là ông vua biết tín nhậm hiền thần.
Tỉ như: Vua Thang chịu học với ông Y Doãn, Hoàn Công chịu học với ông Quản Trọng; lúc đầu thời nhờ người mà phát Mông cho bản thân, cuối cùng thời lại lấy bản thân mà phát được Mông cho thiên hạ; nhờ mình được thầy mà té ra thiên hạ thảy được nhờ mình vậy. Thế là đồng mông mà cát.
Đồng mông, nghĩa là Mông mà hồi còn bé con. Vì còn hồi bé con, nên tính chất dễ dạy, chỉ biết nghe vào thầy, thầy hay thời mình cũng hay. Lục Ngũ có tượng như thế, nên nói rằng: đồng mông cát.
Tượng viết: Đồng mông chi cát, thuận dĩ tốn dã.
Lục Ngũ sở dĩ đồng mông mà cát, là vì nhờ có đức nhu thuận mà lại ti tốn, dốc lòng nghe thầy dạy, vả lại được thầy dạy cương minh như Cửu Nhị. Vậy nên kết quả được tốt lành.

6. Thượng Cửu: Kích mông – 擊蒙
Thượng Cửu, kích mông, bất lị vi khấu, lị ngự khấu.
Thượng Cửu có đức dương cương, có tài phát Mông, đúng với tư cách làm thầy, nhưng vì hào này ở về cuối cùng quẻ Mông, tượng là Mông chi cực.
Hễ phương pháp làm thầy, nếu gặp phải hạng người ngu mông đã cực điểm, thời cách dạy nó, không thể quá cương mà xong.
Vì hào này cương mà bất trung, nên Thánh nhân phải đặt làm lời răn rằng: Dạy hạng người quá ngu mông, không nên trách móc nó thái quá, chỉ dùng bằng cách công kích. Nếu dụng cách công kích, thời hạng người ngu mông chi cực thường đến nỗi đổ khùng phát bẳn, té ra không nghe lời dạy mình, xui cho nó thành ra tội bất tuân giáo hoá. Thế là người kích mông đó chỉ làm hại cho nó mà thôi, ấy là vi khấu mà bất lị. (Khấu, nghĩa là hại, cũng nghĩa là giặc.)
Duy thầy hay thời khéo lợi dụng cơ hội mà lần lần khởi phát cho nó, chỉ cốt ngăn ngừa những giống vật dục ngoại dụ, cải lương hoàn cảnh cho nó, nó khỏi tiêm nhiễm những thói hư. Thế là ngự khấu mà lị. Ngự, nghĩa là ngăn ngừa. Lị ngự khấu, nghĩa là nên ngăn ngừa những giống làm hại ở bên ngoài; trái thế, tức là vi khấu.
PHỤ CHÚ: Hào này tuy chỉ nói riêng bằng một việc dạy người, nhưng không phải chuyên về dạy người mà thôi đâu. Suy ra cho rộng, hễ thống trị loạn dân, hoặc giá ngự tiểu nhân, tất thảy không nên quá cương, chuyên bằng một cách công kích.
Đức Khổng Tử có câu: Nhân chi bất nhân, tật chi dĩ thậm, loạn dã, nghĩa là: gặp người bất nhân mà ghét nó quá thậm, thời đến nỗi kích thành ra loạn, chữ loạn tức là chữ khấu này.
Hễ lời trong Kinh Dịch, tất thảy là ngôn cận nhi chỉ viễn, chúng ta đọc hào này nên biết nghĩa ấy.
Tượng viết: Lị dụng ngự khấu, thượng hạ thuận dã.
Thượng là người phát Mông, hạ là người chủ Mông; lị dụng ngự khấu, thời trên dưới thảy thuận với đạo lí vậy. Người trên không quá chừng cường bạo, người dưới thời nhờ đó mà trừ khử được Mông. Thế là trên dưới thảy thuận.
PHỤ CHÚ: Chúng ta đọc suốt bốn quẻ: Càn, Khôn, Truân, Mông, thời nên phát giác một đạo lí lớn: có Càn, Khôn là có trời đất rồi, đứng giữa trời đất mà thành ra Tam tài tức là loài người. Vì loài người là giống có cảm giác, có vật dục, tất cần phải có dưỡng có giáo, cần có người thống trị, lại phải có cách giáo hoá. Nên sau quẻ Càn, Khôn, tức tiếp lấy quẻ Truân, quẻ Mông.
Ư quẻ Truân, thời có những câu: Lị kiến hầu, quân tử dĩ kinh luân, là nói về mặt chính trị.
Ư quẻ Mông, thời có những câu: Mông dĩ dưỡng chính, dụng thoát trất cốc, lị ngự khấu, là nói về mặt giáo hoá. Có chính trị tốt, có giáo hoá hay, thời loài người mới sinh tồn được. Nếu chính trị mà không được nguyên hanh như Soán từ quẻ Truân, giáo hoá mà không được thì trung như Soán truyện quẻ Mông, thời nhân loại không bao giờ được hưởng hạnh phúc, ấy là thâm ý của Thánh nhân sắp đặt quẻ đó vậy. Lại có một đạo lí riêng về quẻ Mông: sáu hào quẻ Mông, hào nào cũng có chữ Mông, duy Lục Tam không có chữ Mông, cũng là thâm ý của Thánh nhân rất hay.
Vì rằng: trong việc giáo hoá quan hệ cả hai bên: một bên là người chủ giáo hoá, một bên là người bị giáo hoá. Những hạng người bị giáo hoá, tất phải có tư cách tốt nhất, là tính dương cương; thứ nữa là người âm nhu mà đắc trung, ấy là hạng người vừa đúng cách Mông, tất nhiên giáo hoá được, chỉ cốt thầy dạy cho hay nữa mà thôi.
Hào Sơ âm nhu, bất trung bất chính, vẫn là khó dạy, may còn hồi mông chi sơ, nên đến nỗi phải dụng hình mới thoát trất cốc.
Lục Tam đã âm nhu bất trung bất chính, mà lại ở đoạn giữa Mông, là Mông ám đã quá nhiều. Nên hào từ không đặt chữ Mông vào, mà lại chỉ có chữ vật dụng thú nữ, vô du lị, nghĩa là: Không nên cho những hạng người này vào hạng Mông được, chỉ nên để ra ngoài vòng giáo hoá vậy. Chúng ta xét được ý Thánh nhân như thế, thời hạng người tham lợi quên thân như Lục Tam, còn lấy gì mà nhận làm đồ đệ nữa ư!


Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quẻ Mông là quẻ của nghề dạy và nghề học. Lời cụ Phan "học cầu thầy phải chí thành như cầu thần" rất hợp với người học phong thuỷ: hỏi thầy một lần cho chuyên tâm, đừng hỏi khắp nơi rồi đem lời này cãi lời kia, vì "tái tam độc, độc tắc bất cốc". Về phía người dạy, chữ "Thì trung" nhắc phải dạy đúng lúc, đúng sức trò: người quá cao kéo lại, người quá thấp nhấc lên. Tượng "sơn hạ xuất tuyền", dưới núi phun ra mạch suối trong, cũng là hình ảnh người làm phong thuỷ hay gặp khi tìm long mạch và thuỷ khẩu. Thầy Vũ Giới vẫn dạy học trò đi từ gốc, từ hình đến lý, cùng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục.
Bài trước: Quẻ Truân – Thuỷ Lôi Truân. Bài sau: Quẻ Nhu – Thuỷ Thiên Nhu. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã" nghĩa là gì?
Theo cụ Phan Bội Châu: chẳng phải thầy đi cầu trò, mà trò phải cầu thầy. Thầy tôn đức lạc đạo, không khuất kỉ cầu người có thế lực; trò phải quên thế vị mà khuất kỉ hạ cầu thầy, đúng câu "hữu lai học, vô vãng giáo".
"Sơ phệ cốc, tái tam độc" có phải dạy về việc bói quẻ không?
Không. Cụ Phan giảng đây chỉ mượn tượng: học cầu thầy phải chí thành như cầu thần lúc mới bói lần đầu; hỏi đi hỏi lại đến lần hai lần ba là nhàm lờn, thầy chẳng dạy.
Vì sao Sơ Lục quẻ Mông lại "lị dụng hình nhân"?
Vì người hôn ám bị vật dục trói buộc như gông cùm; có khi phải dùng hình phạt để cởi gông cùm ấy, rồi bỏ hình phạt mà chuyên giáo hoá. Hình ở đây cốt để giáo, không phải "bất giáo nhi sát".
Đại Tượng quẻ Mông dạy điều gì?
"Sơn hạ xuất tuyền, quân tử dĩ quả hạnh dục đức": hạnh phải quả quyết như suối đã ra thì chảy ngay, đức phải bồi dưỡng cho cao như núi; mà cội gốc là dục đức.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Sơn Thuỷ Mông. Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; đã bỏ phần chú thích của ban biên tập bản in hiện đại. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa, ảnh minh hoạ từ Unsplash.









