Thứ tự 8 quẻ và 64 quẻ của Phục Hy là phần tài liệu Đường Vào Dịch dẫn lại lời bàn của tiên nho — Thiệu tử (Thiệu Khang Tiết), Chu Hy và truyện Thuyết Quái — về cách Thái Cực sinh hai Nghi, bốn Tượng, tám Quẻ, rồi chồng lên thành sáu mươi tư quẻ, kèm phương vị tám quẻ tiên thiên và các nhận xét của tác giả Nguyên K.
Trả lời nhanh: Theo tiên nho, thứ tự tám quẻ Phục Hy là Kiền 1, Đoài 2, Ly 3, Chấn 4, Tốn 5, Khảm 6, Cấn 7, Khôn 8, sinh ra bằng cách "một chia làm hai, hai chia làm bốn, bốn chia làm tám"; tiếp tục chia 16, 32, 64 thì thành sáu mươi tư quẻ. Phương vị tiên thiên: Kiền Nam, Khôn Bắc, Ly Đông, Khảm Tây.
Phần dưới đây là lời bàn của tiên nho được tài liệu dẫn lại; những chỗ ghi "tác giả Nguyên K nhận xét" là chú thích riêng của tài liệu.
Thứ tự tám quẻ của Phục Hy được sinh ra như thế nào?
Thứ tự tám quẻ của Phục Hy sinh ra theo lời thiên Hệ Từ: "Dịch có Thái Cực sinh ra hai Nghi, hai Nghi sinh ra bốn Tượng, bốn Tượng sinh ra tám quẻ". Thiệu tử chua: "Một chia làm hai, hai chia làm bốn, bốn chia làm tám". Truyện Thuyết Quái nói "Dịch tức là cách tính ngược"; Thiệu tử chua: Kiền một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám, đều được những quẻ chưa sinh, như kể ngược thứ tự bốn mùa.
Tiên nho lưu ý: những dấu đen trắng trong hình không phải phép chiêm đoán, chỉ để ngụ ý cho dễ hiểu.
Lời Chu Hy về Nghi, Tượng, Quái
Chu Hy nói: Thái Cực là bầu "tượng số chưa hình hiện mà lý lẽ đã có đủ"; ở Hà Đồ, Lạc Thư đều là tượng trống rỗng ở giữa. Thái Cực tách ra sinh một lẻ một chẵn, thành hai cái "một vạch" là hai Nghi: Dương ⚊ số một, Âm ⚋ số hai. Trên hai Nghi mỗi đàng sinh thêm một chẵn một lẻ, thành bốn cái "hai vạch" là bốn Tượng; trên bốn Tượng mỗi thứ lại sinh một chẵn một lẻ, thành tám cái "ba vạch", ba Tài tạm đủ, gọi là tám Quẻ.
| Tượng | Ký hiệu | Ngôi | Số (theo Chu Hy) | Hai quẻ sinh ra |
|---|---|---|---|---|
| Thái Dương | ⚌ | 1 | 9 | Kiền ☰, Đoài ☱ |
| Thiếu Âm | ⚍ | 2 | 8 | Ly ☲, Chấn ☳ |
| Thiếu Dương | ⚎ | 3 | 7 | Tốn ☴, Khảm ☵ |
| Thái Âm | ⚏ | 4 | 6 | Cấn ☶, Khôn ☷ |
Về Hà Đồ, Chu Hy nói 6 là 1 được 5, 7 là 2 được 5, 8 là 3 được 5, 9 là 4 được 5; về Lạc Thư, 9 là số thừa của 10 trừ 1, 8 của 10 trừ 2, 7 của 10 trừ 3, 6 của 10 trừ 4. Ở Hà Đồ, Kiền, Khôn, Ly, Khảm ở bốn chỗ thực, Đoài, Chấn, Tốn, Cấn ở bốn chỗ hư; ở Lạc Thư, Kiền, Khôn, Ly, Khảm ở giữa bốn phương, Đoài, Chấn, Tốn, Cấn ở bốn góc.
Tác giả Nguyên K nhận xét: bộ số "Thái Dương 9, Thiếu Âm 8, Thiếu Dương 7, Thái Âm 6" của Chu Hy, theo tác giả, là sai cả bốn, cho thấy Chu Hy chưa thấu lý số Hà Đồ mà Phục Hy dùng; tác giả hẹn bàn kỹ trong phần "Nguyên K luận về lời bàn của tiên nho".
Vạch lẻ, vạch chẵn chồng lên nhau
Có người hỏi Thái Cực sinh hai Nghi là thế nào, tiên nho đáp: trước khi vạch quẻ, Thái Cực là một bầu hỗn độn bao hàm âm dương, mềm cứng, lẻ chẵn. Vạch ra một lẻ một chẵn là hai Nghi. Trên vạch lẻ thêm vạch lẻ là Dương trong Dương; trên vạch lẻ thêm vạch chẵn là Âm trong Dương; trên vạch chẵn thêm vạch lẻ là Dương trong Âm; trên vạch chẵn thêm vạch chẵn là Âm trong Âm — ấy là bốn Tượng. Mỗi Tượng thêm một lẻ một chẵn thì thành tám Quẻ. Có người tóm: một vạch là Nghi, hai vạch là Tượng, ba vạch là Quái; bốn Tượng như Xuân Hạ Thu Đông, như bốn phương.
Phương vị tám quẻ của Phục Hy được xếp ra sao?
Phương vị tám quẻ của Phục Hy theo Thiệu tử là: Kiền Nam, Khôn Bắc, Ly Đông, Khảm Tây, Chấn Đông Bắc, Đoài Đông Nam, Tốn Tây Nam, Cấn Tây Bắc. Từ Chấn đến Kiền là thuận, từ Tốn đến Khôn là nghịch. Truyện Thuyết Quái nói: "Trời đất định ngôi, núi đầm thông khí, sấm gió xát nhau, nước lửa không bắn nhau, tám quái mài nhau. Kể cái đi rồi là thuận, biết cái sắp tới là nghịch."
| Quẻ | Phương | Quẻ | Phương |
|---|---|---|---|
| Kiền ☰ | Nam | Khôn ☷ | Bắc |
| Ly ☲ | Đông | Khảm ☵ | Tây |
| Đoài ☱ | Đông Nam | Cấn ☶ | Tây Bắc |
| Chấn ☳ | Đông Bắc | Tốn ☴ | Tây Nam |
Thiệu tử nói thêm: Kiền Khôn dọc mà sáu con ngang, đó là gốc của kinh Dịch. Chấn mới giao Âm mà Dương sinh, Tốn mới tiêu Dương mà Âm sinh; Đoài là trưởng của Dương, Cấn là trưởng của Âm. "Trời" nói về sự mới sinh nên Âm ở trên Dương ở dưới (nghĩa giao thái); "đất" nói về sự đã thành nên Dương ở trên Âm ở dưới (nghĩa tôn ti). Kiền Khôn định ngôi trên dưới, Khảm Ly làm cửa tả hữu — chỗ trời đất khép mở, nhật nguyệt ra vào, bốn mùa, hối sóc huyền vọng, ngày đêm dài ngắn đều bởi đó.
Ông Tư Trai chua: Mão là cửa mặt trời, Thái Dương ở đó mà ra; Dậu là cửa mặt trăng, Thái Âm ở đó mà ra; công việc trời đất mở các vật tuy đầu ở Dần mà tới Mão cửa càng rộng, đóng các vật tuy đầu ở Tuất mà tới Dậu thì đã khép chặt (chỗ đánh dấu 5*). Chu Hy chua: theo hình vẽ ngang thì có Kiền một mới có Đoài hai, tuần tự đến Khôn tám; theo hình vẽ tròn thì phía tả đầu Chấn là Đông chí, giữa Ly, Đoài là Xuân phân, cuối Kiền là Hạ chí — nên nói "Dịch là kể ngược" (chỗ đánh dấu 6*).
Sáu mươi tư quẻ Phục Hy được sắp theo thứ tự nào?
Sáu mươi tư quẻ Phục Hy được sắp bằng cách chồng tám quẻ lên tám quẻ: ba vạch dưới là tám quẻ của hình trước, ba vạch trên theo đúng thứ tự Kiền một đến Khôn tám mà chồng thêm, mỗi quẻ dưới diễn ra làm tám. Theo từng hào sinh dần thì đúng lời Thiệu tử: "Tám chia làm mười sáu, mười sáu chia làm ba hai, ba hai chia làm sáu tư".
- Thái Cực chia ra hai Nghi: Dương ⚊, Âm ⚋.
- Hai Nghi chia bốn Tượng: Thái Dương ⚌, Thiếu Âm ⚍, Thiếu Dương ⚎, Thái Âm ⚏.
- Bốn Tượng chia tám Quẻ: Kiền ☰, Đoài ☱, Ly ☲, Chấn ☳, Tốn ☴, Khảm ☵, Cấn ☶, Khôn ☷.
- Tám quẻ mỗi cái thêm một Âm một Dương thành 16 cái "bốn vạch".
- 16 thành 32 cái "năm vạch".
- 32 thành 64 cái "sáu vạch", vẫn giữ thứ tự Kiền một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám.
Chu Hy cho rằng tiết "Thái Cực sinh hai Nghi…" là Khổng tử phát minh hình thể thứ tự tự nhiên của việc vạch quẻ, và xưa nay chỉ hai ông Khang Tiết, Minh Đạo hiểu được: Khang Tiết nói "một chia làm hai… ba hai chia làm sáu tư, như rễ có gốc, gốc có cành, cành lớn càng ít, cành nhỏ càng nhiều"; Minh Đạo cho đó là một cách "gia bội". Chu Hy kết: Thái Cực chia hai Nghi thì Thái Cực vẫn là Thái Cực; hai Nghi chia bốn Tượng thì hai Nghi lại là Thái Cực, bốn Tượng lại là hai Nghi; cứ thế đến trăm, nghìn, vạn vô cùng, hình định sẵn trong đám hồn nhiên, không cần nghĩ ngợi tác vi.
Tác giả Nguyên K nhận xét: việc Minh Đạo gọi đây là "gia bội", theo tác giả, cho thấy chư nho xưa thiếu "toán", mà thiếu toán thì khó thấu "số" Hà Đồ Phục Hy dùng; tác giả tiếc rằng chỗ hiểu sai đã được viết thành sách truyền lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thứ tự Phục Hy là Kiền 1, Đoài 2… Khôn 8?
Vì tám quẻ sinh ra bằng cách chồng vạch lẻ, vạch chẵn từ Thái Dương, Thiếu Âm, Thiếu Dương, Thái Âm; mỗi Tượng sinh hai quẻ theo thứ tự thêm vạch Dương trước, vạch Âm sau. Thiệu Khang Tiết gọi đó là thuyết Tiên thiên.
"Dịch là cách tính ngược" nghĩa là gì?
Theo lời bàn được tài liệu dẫn, đi theo trời (xoay về phía tả) là kể những quẻ đã sinh, gọi là thuận; đi ngược trời (về phía hữu) là biết những quẻ chưa sinh, gọi là nghịch. Số của Dịch do cách xoay ngược mà ra.
Tác giả Nguyên K có đồng ý với bộ số 9, 8, 7, 6 của Chu Hy không?
Không. Tài liệu ghi tác giả cho rằng cả bốn số Thái Dương 9, Thiếu Âm 8, Thiếu Dương 7, Thái Âm 6 đều sai, và hẹn luận giải ở phần cuối tài liệu.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Lời bàn của tiên nho về Hà Đồ và Lạc Thư · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Phương vị 64 quẻ Phục Hy và thứ tự 8 quẻ Văn Vương →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
