Lời bàn của tiên nho về Hà Đồ và Lạc Thư

Lời bàn của tiên nho về Hà Đồ và Lạc Thư là phần tài liệu Đường Vào Dịch dẫn lại nguyên văn ý kiến của các nhà nho đời trước — Khổng An Quốc, Lưu Hâm, Quan Lãng, Thiệu Ung, Chu Hy và các lời chua — về nguồn gốc, ngôi vị, số sinh số thành của Hà Đồ, Lạc Thư, và cách thánh nhân dựa vào đó làm ra kinh Dịch và thiên Hồng Phạm.

Toàn bộ nội dung dưới đây là lời bàn của tiên nho được tài liệu dẫn lại; phần nhận xét riêng của tác giả Nguyên K về các chỗ đánh dấu (1*), (2*), (3*), (4*) nằm ở cuối tài liệu.

Hà Đồ và Lạc Thư từ đâu mà có?

Hà Đồ và Lạc Thư, theo các tiên nho, là hai đồ thư trời ban cho thánh nhân. Khổng An Quốc nói: khi họ Phục Hy làm vua thiên hạ, có con long mã hiện ở sông Hà, Phục Hy bắt chước vằn của nó mà vạch ra tám quẻ; Lạc Thư là khi vua Vũ chữa được nước lụt, có con rùa thần đội vằn, trên lưng có số tới chín, vua Vũ nhân đó sắp xếp thành chín loài. Lưu Hâm nói tương tự: Phục Hy nhận đồ sông Hà vạch thành tám quẻ; vua Vũ được thư sông Lạc, xếp thành chín "trù".

Ngôi số của Hà Đồ và Lạc Thư được sắp như thế nào?

Ngôi số được Quan Lãng mô tả như sau:

Vị trí	Hà Đồ	Lạc Thư
Trước	7	9
Sau	6	1
Tả	8	3
Hữu	9	7
Tả đằng trước	—	4
Hữu đằng trước	—	2
Tả đằng sau	—	8
Hữu đằng sau	—	6

Thiệu Ung nói: tròn là hình sao, số của lịch kỷ có lẽ gây từ đó; vuông là hình đất, cách chia châu, đặt "tỉnh" có lẽ phỏng theo đó. Tròn là số của Hà Đồ, vuông là nét của Lạc Thư, nên vua Hy, vua Văn nhân đó làm kinh Dịch, vua Vũ, ông Cơ theo đó làm thiên Hồng Phạm.

Chu Hy nói: trong trời đất chỉ có một vật là khí, chia ra làm hai là âm dương, năm hành gây dựng muôn vật. Ngôi của Hà Đồ: 1 và 6 cùng tông ở Bắc; 2 và 7 làm bạn ở Nam; 3 và 8 đồng đạo ở Đông; 4 và 9 thành lứa ở Tây; 5 và 10 giữ lẫn nhau ở giữa. Số dương lẻ (1, 3, 5, 7, 9) thuộc trời; số âm chẵn (2, 4, 6, 8, 10) thuộc đất.

Số sinh, số thành và ngũ hành trong Hà Đồ là gì?

Số sinh là số sinh ra một hành, số thành là số làm cho hành ấy thành. Theo Chu Hy:

Hành	Số sinh	Số thành	Phương
Thuỷ	Trời 1	Đất 6	Bắc
Hoả	Đất 2	Trời 7	Nam
Mộc	Trời 3	Đất 8	Đông
Kim	Đất 4	Trời 9	Tây
Thổ	Trời 5	Đất 10	Giữa

Năm số lẻ cộng thành 25, năm số chẵn cộng thành 30, hợp lại 55 là toàn số của Hà Đồ.

Lời chua của Hoàng Miễn Trai

Hoàng Miễn Trai chua rằng từ một đến mười chỉ nói nhiều ít của số lẻ, số chẵn, không phải thứ tự. Trời được số lẻ làm ra nước nên "1 sinh Thuỷ"; số 1 cùng cực thành 3 nên "3 sinh Mộc". Đất được số chẵn làm ra lửa nên "2 sinh Hoả"; số 2 cùng cực thành 4 nên "4 sinh Kim". Vì dùng một cạnh vặn cho tròn thì thành ba cạnh, dùng hai cạnh bẻ cho vuông thì thành bốn cạnh. Số 6 thành Thuỷ giống tượng quẻ Khảm ☵: một hào dương ở giữa là số 1 sinh Thuỷ, số 6 của đất bọc ngoài, dương ít âm nhiều thì Thuỷ thịnh. Số 7 thành Hoả giống quẻ Ly ☲: một hào âm ở giữa là số 2 sinh Hoả, số 7 bọc ngoài, âm ít dương nhiều thì Hoả thịnh. (Chỗ đánh dấu 1*.)

Vì sao Hà Đồ và Lạc Thư đều lấy số 5 làm giữa?

Hà Đồ và Lạc Thư đều lấy số 5 làm giữa vì 5 là hợp của 3 (trời) và 2 (đất). Tiên nho giảng: tượng của Dương tròn, đường kính 1 thì chu vi 3; tượng của Âm vuông, đường kính 1 thì chu vi 4, lấy 2 làm "một" nên thành 2. Nhân ba với trời, nhân hai với đất; 2 và 3 hợp lại thành 5.

• Hà Đồ lấy số sinh làm chủ: số 5 ở giữa đủ tượng năm số sinh — chấm dưới là 1 của trời, chấm trên là 2 của đất, chấm tả là 3 của trời, chấm hữu là 4 của đất, chấm giữa là 5 của trời.
• Lạc Thư lấy số lẻ làm chủ: chấm dưới là 1, tả là 3, giữa là 5, hữu là 7, trên là 9 — đều của trời.

Hai bên ba chỗ giống, hai chỗ khác, vì Dương không thể đổi mà Âm thì có thể đổi. Hỏi vì sao ngôi số khác nhau, tiên nho đáp: Hà Đồ dùng năm số sinh tóm năm số thành cùng một phương, nói về thể của số thường; Lạc Thư dùng năm số lẻ tóm bốn số chẵn, mỗi số ở riêng chỗ, chủ "dương tóm âm" để gây dụng của số biến. Trong là chủ, ngoài là khách; giữa là vua, cạnh là tôi.

Về bên nhiều bên ít: Hà Đồ chủ về hoàn toàn nên cùng cực đến 10, chẵn thừa lẻ thiếu; Lạc Thư chủ về biến đổi nên cùng cực đến 9, lẻ thừa chẵn thiếu. Bỏ trống chỗ giữa thì số âm và số dương đều là 20.

Thứ tự sinh và vận hành của hai đồ khác nhau ra sao?

Thứ tự của hai đồ khác nhau ở chiều sinh và chiều vận hành:

1. Hà Đồ – thứ tự sinh: từ dưới lên trên, sang tả, sang hữu, vào giữa, rồi lại bắt đầu từ dưới.
2. Hà Đồ – thứ tự vận hành: Đông → Nam → giữa → Tây → Bắc, theo phía tả xoay một vòng (tương sinh). Trong số sinh ở trong, số dương ở dưới phía tả, số âm ở trên phía hữu; trong số thành ở ngoài, số âm ở dưới phía tả, số dương ở trên phía hữu.
3. Lạc Thư – thứ tự: số dương từ Bắc → Đông → giữa → Tây → Nam; số âm từ Tây Nam → Đông Nam → Đông Bắc (tài liệu ghi như vậy); hợp lại từ Bắc, đến Tây Nam, đến Đông Bắc, cuối cùng ở Nam.
4. Lạc Thư – vận hành: Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, theo phía hữu xoay một vòng, rồi Thổ lại khắc Thuỷ.

Lão âm, lão dương ở lẫn nhà nhau

Các số 6, 7, 8, 9 của Hà Đồ phụ ngoài số sinh, là phần chính của âm dương già trẻ, tiến lui. Số 9 do 1, 3, 5 tích lại; số 6 do 2, 4 tích lại. Chu Hy chua: ngôi Lão Dương (Thái Dương) ở 1, ngôi Lão Âm (Thái Âm) ở 4, nay Hà Đồ để 9 của Lão Dương ở ngôi 4, 6 của Lão Âm ở ngoài 1; ngôi Thiếu Âm ở 2, Thiếu Dương ở 3, mà 8 của Thiếu Âm ở ngoài 3, 7 của Thiếu Dương ở ngoài 2 — đó là âm dương già trẻ ở lẫn nhà nhau. (Chỗ đánh dấu 2*.)

Lạc Thư ngang dọc mười lăm

Lạc Thư ngang dọc đều 15; 1 ngậm 9, 2 ngậm 8, 3 ngậm 7, 4 ngậm 6. Hồ Ngọc Trai chua: 1 được 5 thành 6, đắp đổi tiêu lớn với 9 ở Nam; 4 được 5 thành 9, đắp đổi với 6 ở Tây Bắc; 3 được 5 thành 8, đắp đổi với 7 ở Tây; 2 được 5 thành 7, đắp đổi với 8 ở Đông Bắc. Số tiến là lớn, lui là tiêu. Bỏ trống số 5 ở giữa thì ngang dọc chỉ còn 10; chia sẻ 10 thì 9 là số thừa của 1 trừ 10, 8 của 2, 7 của 3, 6 của 4 — "ba năm lộn góp, tới đâu cũng gặp số hợp". (Chỗ đánh dấu 3*.)

Thánh nhân dùng Hà Đồ, Lạc Thư làm ra bát quái và Hồng Phạm thế nào?

Thánh nhân dùng Hà Đồ bằng cách bỏ trống giữa, dùng Lạc Thư bằng cách tóm thực tượng. Hà Đồ bỏ trống 5 và 10 là Thái Cực; số lẻ 20, số chẵn 20 là hai Nghi; lấy 1, 2, 3, 4 làm 5, 6, 7, 8 (theo chữ in trong tài liệu) là bốn Tượng; chia số "hợp" của bốn phương làm Kiền, Khôn, Ly, Khảm, bù chỗ trống bốn góc làm Đoài, Chấn, Tốn, Cấn — là tám quẻ. Thực tượng của Lạc Thư: một là Ngũ hành, hai là Ngũ sự, ba là Bát chính, bốn là Ngũ kỷ, năm là Hoàng cực.

Chu Hy chua về tứ tượng và quái số:

Tứ tượng	Ngôi	Số	Quái được số	Quái được ngôi
Thái Dương	1	9	Kiền (9)	Đoài (1)
Thiếu Âm	2	8	Ly (8)	Chấn (2)
Thiếu Dương	3	7	Khảm (7)	Tốn (3)
Thái Âm	4	6	Khôn (6)	Cấn (4)

Có người hỏi: Lạc Thư bỏ trống 5 thì cũng có 20 lẻ chẵn, cũng có bốn Tượng, tám quẻ; Hà Đồ 1–6 Thuỷ, 2–7 Hoả, 3–8 Mộc, 4–9 Kim, 5–10 Thổ cũng là ngũ hành của Hồng Phạm — vậy biết đâu đồ không là thư? Tiên nho đáp: thời đại có trước sau, số mục có nhiều ít, nhưng lý chỉ có một. Phục Hy được Hà Đồ trước, không cần đợi Lạc Thư; vua Vũ được Lạc Thư, không cần khảo Hà Đồ. Hà Đồ bỏ trống 10 thì là 45 của Lạc Thư; bỏ trống 5 thì là 50 của phép đại diễn (phép bói bằng 50 cọng cỏ thi). (Chỗ đánh dấu 4*.)

Từ Âu Dương Tu đời Tống trở đi đã có thuyết cho Hà Đồ, Lạc Thư không đủ tin. Tiên nho đáp rằng thiên Cố Mệnh, thiên Hệ Từ và sách Luận Ngữ đều có nói; số trong hai đồ tính xuôi suy ngược đều có phép tắc, không thể phá bỏ. Thiên Hệ Từ nói thánh nhân "ngửa lên mà xem, cúi xuống mà xét, gần nghiệm ở mình, xa nghiệm ở vật"; bảo nhờ có Hà Đồ mà việc làm kinh Dịch mới quyết thì cũng không hại gì.

Tác giả Nguyên K thấy gì khi nghiền ngẫm Hà Đồ?

Tài liệu ghi: vì chuyện Âu Dương Tu không tin Phục Hy có thể từ Hà Đồ vạch ra bát quái, tác giả Nguyên K đã treo đồ lên tường, đêm ngày nghiền ngẫm xem có thấy được cái thấy của Phục Hy — "thấy vũ trụ âm dương một bầu tượng số" — và vẽ lại bầu âm dương ấy như sau.

Tiếp đó tài liệu dẫn thêm một lời bàn của tiên nho: số Thái Dương là 9, Thiếu Âm 8, Thiếu Dương 7, Thái Âm 6, vì tất cả chỉ có mười số; Thái Dương ở ngôi 1, trừ đi số bản thân còn 9; ngôi 2 trừ đi còn 8; Thiếu Dương ở ngôi 3 trừ đi còn 7; Thái Âm ở ngôi 4 trừ đi còn 6. Chỗ ấy, theo lời bàn, từ xưa chưa ai nhận thấy.

Câu hỏi thường gặp

Hà Đồ có tổng cộng bao nhiêu số?

Hà Đồ có 55: năm số lẻ của trời (1, 3, 5, 7, 9) cộng 25, năm số chẵn của đất (2, 4, 6, 8, 10) cộng 30.

Hà Đồ và Lạc Thư khác nhau ở điểm chính nào?

Theo lời bàn của tiên nho, Hà Đồ cùng cực ở 10, lấy số sinh làm chủ, vận hành tương sinh theo phía tả; Lạc Thư cùng cực ở 9, lấy số lẻ làm chủ, vận hành tương khắc theo phía hữu.

Vì sao Kiền là 9 mà Đoài là 1?

Theo lời chua của Chu Hy, Thái Dương ngôi ở 1 mà số là 9; Kiền được số ấy nên là 9, Đoài được ngôi ấy nên là 1.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.