Phương vị 64 quẻ Phục Hy và thứ tự 8 quẻ Văn Vương

Phương vị 64 quẻ Phục Hy và thứ tự 8 quẻ Văn Vương là phần cuối của chuỗi lời bàn tiên nho mà tài liệu Đường Vào Dịch dẫn lại: tiên nho giảng hình tròn, hình vuông 64 quẻ do họ Thiệu truyền lại, cách Kiền Khôn "tìm" nhau sinh sáu con theo Văn Vương, và vì sao phương vị hậu thiên khác tiên thiên; kèm theo là nhận xét của tác giả Nguyên K.

Phần dưới là lời bàn của tiên nho được tài liệu dẫn lại (tài liệu ghi đã bỏ bớt nhiều dòng trùng ý); những chỗ ghi "tác giả Nguyên K nhận xét" là chú thích riêng của tài liệu.

Phương vị 64 quẻ của Phục Hy được xếp như thế nào?

Phương vị 64 quẻ của Phục Hy gồm một hình tròn bên ngoài và một hình vuông bên trong. Các hình vẽ này do họ Thiệu vẽ ra, gọi là môn học Tiên thiên; theo tiên nho, họ Thiệu học của Lý Đĩnh Chi, Đĩnh Chi học của Mục Bá Trưởng, Bá Trưởng học của Hy Di Trần Đồ Nam ở Hoa Sơn.

Hình	Cách xếp	Âm dương	Ý nghĩa
Hình tròn	Kiền hết giữa Ngọ, Khôn hết giữa Tý, Ly hết giữa Mão, Khảm hết giữa Dậu; Dương sinh trong Tý trọn ở Ngọ, Âm sinh trong Ngọ trọn ở Tý	Dương ở Nam, Âm ở Bắc	Tròn, ở ngoài, là Dương; động, là trời
Hình vuông	Kiền bắt đầu ở Tây Bắc, Khôn cùng tận ở Đông Nam	Dương ở Bắc, Âm ở Nam	Vuông, ở trong, là Âm; tĩnh, là đất

Tiên nho giảng tiếp: hình tròn giống trời, tròn mà xoay, bao bọc ngoài đất; hình vuông giống đất, vuông mà đứng im. Hình tròn là đạo trời, có Âm có Dương; hình vuông là đạo đất, có cứng có mềm. Chấn, Ly, Đoài, Kiền là phần Dương của trời, phần cứng của đất; Tốn, Khảm, Cấn, Khôn là phần Âm của trời, phần mềm của đất. Ở trời thì một đường xuôi một đường ngược, khí các quẻ nhờ đó vận hành; ở đất chỉ có đường ngược, vạch các quẻ nhờ đó làm nên.

Trong Dương có Âm, trong Âm có Dương, Đông Tây giao dịch, mỗi chỗ đều đối nhau. Thánh nhân lúc đầu không tính toán như vậy, chỉ vạch một nét Âm, một nét Dương, mỗi cái sinh hai cái nữa, từ một ra hai, hai ra bốn… ba hai ra sáu tư, thành rồi thì chỉnh tề như thế — đều là sự mầu nhiệm bản nhiên của trời đất mượn tay thánh nhân vạch ra.

Lời Chu Hy về cách đọc hình tròn

Chu Hy đáp một người học: theo thuyết tiên thiên, trước hết xếp 64 quẻ thành hình ngang, thì Chấn, Tốn, Phục, Cấu (tài liệu in là "Cấn") vừa ở chính giữa. Từ Chấn và Phục đi lùi đến Kiền, rồi từ Tốn và Cấu đi xuôi đến Khôn thì thành hình tròn; Xuân Hạ Thu Đông, hối sóc huyền vọng, ngày đêm sớm tối đều có thứ tự. 192 hào phía tả thuộc Dương, 192 hào phía hữu thuộc Âm, vì đối vọng mà thành hình. Hình tiên thiên của Phục Hy không phải Khang Tiết chế ra; tuy không lời, nhưng trong kinh Dịch không chữ nào không do đó mà ra.

Tác giả Nguyên K nhận xét: hình tròn Thiệu Ung vẽ phản ánh đúng tự nhiên vì sóng âm dương có dạng tròn; hình vuông thì theo tác giả là sai thực, vì trong tự nhiên không có sóng dạng vuông, và phần bên trong 64 quẻ là chỗ của Thái Cực mà lại bị hình vuông chiếm. Tác giả cũng cho rằng Chu Hy lẫn lộn hai mặt kinh, vĩ của địa cầu: tiên thiên bát quái lập trên mặt kinh, toạ độ quái cố định; tứ thời Xuân Hạ Thu Đông do tứ Tượng ứng ra trên vòng vĩ; đem ứng tượng biện giải thực tượng thì lý không hoàn toàn đúng.

Thứ tự tám quẻ của Văn Vương là gì?

Thứ tự tám quẻ của Văn Vương là thứ tự "cha mẹ – con", thấy ở truyện Thuyết Quái: Kiền là cha, Khôn là mẹ; Khôn tìm ở Kiền được con trai, Kiền tìm ở Khôn được con gái.

Lần tìm	Khôn tìm ở Kiền (con trai)	Kiền tìm ở Khôn (con gái)
Lần 1 – hào đầu	Chấn ☳ – trai lớn (được hào Chín Đầu của Kiền)	Tốn ☴ – gái lớn (được hào Sáu Đầu của Khôn)
Lần 2 – hào giữa	Khảm ☵ – trai giữa (hào Chín Hai)	Ly ☲ – gái giữa (hào Sáu Hai)
Lần 3 – hào trên	Cấn ☶ – trai nhỏ (hào Chín Ba)	Đoài ☱ – gái nhỏ (hào Sáu Ba)

Tiên nho lưu ý: lúc đầu vạch quẻ không phải như thế; chỉ sau khi vạch quẻ mới thấy có tượng ấy.

Phương vị tám quẻ Văn Vương khác tiên thiên ra sao?

Phương vị tám quẻ Văn Vương là cái học hậu thiên, "ngôi đi vào chỗ dùng". Thiệu tử nói: Kiền Khôn giao nhau thành quẻ Thái, Khảm Ly giao nhau thành quẻ Ký Tế; Kiền sinh ở Tý, Khôn sinh ở Ngọ, Khảm trọn ở Dần, Ly trọn ở Thân để ứng thì giờ của trời; đặt Kiền ở Tây Bắc, lui Khôn về Tây Nam, trai lớn (Chấn) làm việc, gái lớn (Tốn) thay mẹ, Khảm Ly được ngôi mà Đoài Cấn sánh đôi để ứng phương hướng của đất.

• Chấn, Đoài là cuộc bắt đầu giao nhau, nên nằm vào ngôi sớm tối.
• Khảm, Ly là cuộc giao nhau đã trọn, nên nhằm vào ngôi Tý Ngọ.
• Tốn, Cấn không giao nhau mà âm dương còn lẫn lộn, nên ở nơi hơi lệch trong chỗ "dùng".
• Kiền, Khôn thuần Dương, thuần Âm, nên nhằm vào ngôi "bất dụng".

Thiệu tử nói thêm: Đoài, Ly, Tốn được phần Dương nhiều; Chấn, Khảm, Cấn (tài liệu in là "Cấn, Khảm, Cấn") được phần Âm nhiều, nên là chỗ "dùng" của trời đất. Chấn Đoài ngang mà sáu quẻ kia dọc, đó là chỗ dùng của Dịch.

Lời chua của Chu Hy và Hồ Ngọc Trai

Chu Hy chua: Văn Vương thay đổi hình vẽ Phục Hy — Kiền Nam Khôn Bắc giao lại thì hoá Kiền Bắc Khôn Nam thành quẻ Thái; Ly Đông Khảm Tây giao lại thì hoá Ly Tây Khảm Đông thành quẻ Ký Tế. Biến lần nữa thì Kiền lui về Tây Bắc, Khôn lui về Tây Nam, Ly được ngôi Kiền, Khảm được ngôi Khôn; "Chấn làm việc" vì sinh ở Đông, "Tốn thay mẹ" vì trưởng dưỡng ở Đông Nam (chỗ đánh dấu 7*).

Hồ Ngọc Trai chua: Kiền Nam, Khôn Bắc, Ly Đông, Khảm Tây là ngôi tiên thiên. Kiền ở ngôi Ngọ mà nói sinh ở Tý vì Kiền là Dương, bắt đầu sinh ở quẻ Phục, mà Phục ở giữa Tý; Khôn ở ngôi Tý mà nói sinh ở Ngọ vì Khôn là Âm, bắt đầu sinh ở quẻ Cấu (tài liệu in là "quẻ Kiền"), ở giữa Ngọ. Ly nhằm ngôi Dần mà nói trọn ở Thân vì Thân là ngôi Khảm, Ly giao với Khảm mà trọn ở Thân; Khảm trọn ở Dần cũng vậy. Biến đổi lần nữa thì thành quẻ hậu thiên: Ly tiến lên được ngôi Kiền, Khảm lui xuống được ngôi Khôn (chỗ đánh dấu 8*).

Tác giả Nguyên K nhận định gì về lời bàn của tiên nho?

Tác giả Nguyên K cho biết các trang "lời bàn của tiên nho" được trích từ bản dịch bộ Chu Dịch Đại Toàn của Ngô Tất Tố. Các chỉ dấu từ (1*) đến (8*) được đặt để người đọc chú ý vào những chỗ mà, theo tác giả, các nhà Dịch học lớn như ông Tư Trai, Hoàng Miễn Trai, Chu Hy, Hồ Ngọc Trai đã bàn sai, nguyên do then chốt là thiếu toán.

Tác giả dẫn chính lời Chu Hy: xưa nay chỉ hai ông Khang Tiết, Minh Đạo hiểu được phát minh của Khổng tử về việc vạch quẻ. Cách "gia bội" mà Minh Đạo nói, theo tác giả, chính là cấp số nhân. Tác giả lập luận: nếu các nhà luận bàn xưa nay đều không hiểu phát minh ấy mà vẫn viết sách thì khó tránh sai; lời sai chóng quên, còn sách sai thì truyền mãi — đó là lý do tác giả lên tiếng. Tác giả cũng nhấn mạnh: tinh thông bát quái là việc của công phu hàm dưỡng lâu dài, không tự nhiên mà đến. Các lỗi cụ thể được tác giả nêu ở bài kế tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Hình tròn và hình vuông 64 quẻ khác nhau thế nào?

Theo lời bàn tiên nho, hình tròn ở ngoài là Dương, động, tượng trời, Dương ở Nam Âm ở Bắc; hình vuông ở trong là Âm, tĩnh, tượng đất, Dương ở Bắc Âm ở Nam.

Vì sao Chấn là trai lớn, Tốn là gái lớn?

Vì Khôn tìm ở Kiền lần thứ nhất được hào đầu thì thành Chấn; Kiền tìm ở Khôn lần thứ nhất được hào đầu thì thành Tốn. Lần thứ hai được hào giữa, lần thứ ba được hào trên.

Tác giả Nguyên K đánh giá hình vuông 64 quẻ thế nào?

Tác giả cho rằng hình vuông không phản ánh tự nhiên vì không có sóng âm dương dạng vuông, và hình vuông đặt vào giữa đã chiếm chỗ của Thái Cực.

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.