Phát Vi Luận
發微論 · 一卷十六篇 · 微著篇、分合篇
Tác giả: Thái Nguyên Định (蔡元定, tự Quý Thông, đời Nam Tống) · có thuyết cho là của thân phụ ông, Thái Phát (蔡發, hiệu Mục Đường lão nhân 牧堂老人)
Bản gốc: Tứ Khố Toàn Thư, Tử bộ, Thuật số loại (tướng trạch tướng mộ).
Bài thứ năm của bộ Phát Vi Luận đi vào hai thiên bàn trực tiếp về khí và mạch, tức phần "vi" (微, vi tế) mà tên sách muốn làm sáng. Thiên Vi Trứ (微著篇) nói về khí mạch: khí là vô hình, thuộc dương, nên vi tế; mạch là hữu hình, thuộc âm, nên rõ rệt; khí phải nương mạch mà đứng, mạch phải nhờ khí mà thành. Thiên Phân Hợp (分合篇) nói về xuất một, tức chỗ mạch hiện ra và chỗ mạch lặn vào: mạch ra thì có nước phân để dẫn, mạch dừng thì có nước hợp để giới; có phân có hợp thì long huyệt mới chắc. Câu "người giỏi xem lấy cái có hình mà xét cái vô hình" mà đề yếu Tứ Khố khen chính nằm ở thiên Vi Trứ.
Trả lời nhanh: Thiên Vi Trứ dạy rằng vi trứ là nói về khí mạch. Khí vô hình thuộc dương, mạch hữu hình thuộc âm; dương trong âm đục nên khí vi mà mạch trứ. Khí không tự thành, phải nương mạch; mạch không tự làm, phải nhờ khí. Có mạch mà không khí thì có, chưa có không mạch mà có khí. Người giỏi xem lấy có hình xét vô hình; bốn nước giao lưu thì có mạch, tám gió không động thì có khí. Thiên Phân Hợp dạy rằng phân hợp là nói về xuất một. Mạch ra thì có nước phân dẫn, mạch dừng thì có nước hợp giới. Có hợp không phân thì chỗ đến không thật; có phân không hợp thì chỗ dừng không rõ. Đất thật kết có ba lần phân hợp, ứng với minh đường nhỏ, lớn, trong, ngoài.
Thầy Vũ Giới giảng: "Khí thì không ai thấy, nhưng nước thì ai cũng thấy. Phát Vi Luận dạy cách đi từ cái thấy được đến cái không thấy: theo đường nước phân ra và hợp lại, ta biết mạch ở đâu; biết gió có động hay không, ta biết khí có dừng hay không."
Vi trứ là nói về khí mạch – 微著者言乎其氣脈
Nguyên văn – 原文
其次又當察微著。微著者,言乎其氣脈也。夫氣無形者也,屬乎陽;脈有形者也,屬乎陰。陽清陰濁,故氣微而脈著。
Dịch: Kế đến lại nên xét vi trứ. Vi trứ là nói về khí mạch. Khí là cái không có hình, thuộc dương; mạch là cái có hình, thuộc âm. Dương trong, âm đục, nên khí thì vi tế mà mạch thì rõ rệt.
Giảng: "Vi" (微) là nhỏ, kín, khó thấy; "trứ" (著) là rõ, hiện, dễ thấy. Thái Nguyên Định ghép hai chữ ấy với hai khái niệm gốc của phong thuỷ: khí (氣) và mạch (脈). Khí là sinh khí lưu hành trong đất, không ai cầm nắm được, nên thuộc dương, thuộc cái "trong" (清). Mạch là đường sống núi, dải đất liền mạch mà khí đi theo, có thể nhìn thấy, đo được, nên thuộc âm, thuộc cái "đục" (濁). Một cái vi, một cái trứ, nhưng đi với nhau như hồn với xác.

Cách so sánh này rất gần với y học cổ truyền mà chính Phát Vi Luận sẽ nhắc lại ở thiên Phù Trầm: khí như khí huyết vận hành, mạch như đường kinh mạch, mạch máu. Thầy thuốc không thấy khí, nhưng bắt được mạch; thầy địa lý không thấy sinh khí, nhưng thấy được mạch núi.
Khí nương mạch mà đứng, mạch nhờ khí mà thành – 氣依脈而立,脈因氣而成
Nguyên văn – 原文
然氣不自成,必依脈而立;脈不自為,必因氣而成。蓋有脈而無氣者有矣,未有無脈而有氣者也。經曰:氣乘風散,脈遇水止。無脈無氣者,水害之也;有脈無氣者,風乘之也。
Dịch: Nhưng khí không tự thành, ắt phải nương vào mạch mà đứng; mạch không tự làm ra, ắt phải nhờ khí mà thành. Bởi có mạch mà không có khí thì có, còn không có mạch mà có khí thì chưa từng có. Kinh nói: "Khí gặp gió thì tán, mạch gặp nước thì dừng." Không mạch không khí là do nước làm hại; có mạch không khí là do gió thổi tán.
Giảng: Đây là đoạn lý luận chặt nhất của thiên. Khí và mạch nương nhau, nhưng không ngang nhau: mạch là điều kiện cần của khí. Có mạch chưa chắc có khí (mạch có thể là mạch chết, khí đã tán); nhưng không có mạch thì chắc chắn không có khí. Vì vậy người xem đất trước hết phải tìm mạch, rồi trong những chỗ có mạch mới xét xem có khí hay không.

Câu kinh "khí thừa phong tán, mạch ngộ thuỷ chỉ" là biến thể của câu nổi tiếng trong Táng Thư: "khí thừa phong tắc tán, giới thuỷ tắc chỉ". Thái Nguyên Định dùng nó để giải thích hai loại đất hỏng. Loại thứ nhất không mạch không khí: nước xói cắt, làm đứt mạch, khí theo đó mất luôn; ví dụ chỗ đất bị suối cắt ngang, sống núi bị lở. Loại thứ hai có mạch không khí: mạch vẫn còn liền, nhưng chỗ ấy trống trải, gió lùa, khí bị thổi tán; ví dụ đỉnh gò lộ giữa đồng, đầu sống núi chìa ra không có che chắn.

| Trường hợp | Nguyên nhân | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Có mạch có khí | Mạch liền, gió kín, nước giới | Chỗ có thể kết |
| Có mạch không khí 有脈無氣 | Gió thổi tán 風乘之 | Sống núi lộ, trống trải, không che chắn |
| Không mạch không khí 無脈無氣 | Nước làm hại 水害之 | Mạch bị suối cắt, đất lở, sống núi đứt |
| Không mạch mà có khí | Không có | 未有無脈而有氣者 |
Lấy cái có hình mà xét cái vô hình – 以有形察無形
Nguyên văn – 原文
善觀氣脈者,以有形察無形;不善觀者,以無形蔽有形。蓋無形只在有形之內,但知者所見實,故於粗淺而得精微;愚者所見昏,故於荒忽茫昧而不曉。
Dịch: Người giỏi xem khí mạch thì lấy cái có hình mà xét cái vô hình; người không giỏi xem thì để cái vô hình che mất cái có hình. Bởi cái vô hình chỉ ở trong cái có hình. Nhưng người biết thì cái thấy chắc thật, nên từ chỗ thô thiển mà được chỗ tinh vi; kẻ ngu thì cái thấy mờ tối, nên ở chỗ mơ hồ mịt mù mà không hiểu.
Giảng: Đây là câu được đề yếu Tứ Khố trích và khen là "khêu ra chỗ tinh áo, không phải lối chi ly hoang đường của thuật sĩ". Ý câu là một phương pháp luận rất rõ: cái vô hình (khí) chỉ có thể được biết qua cái hữu hình (mạch, nước, gió, đất). Người giỏi đi từ cái thấy được; người dở lại bắt đầu từ cái không thấy được, nói khí, nói linh, nói huyền bí, rồi lấy chính những lời ấy che mất những gì mắt có thể thấy.

Câu "cái vô hình chỉ ở trong cái có hình" (無形只在有形之內) là tinh thần lý học: lý ở trong khí, đạo ở trong vật, không tách ra được. Đem vào phong thuỷ, nó là lời nhắc: đừng tìm sinh khí ở ngoài hình thế. Ai nói "chỗ này hình thế xấu nhưng khí rất tốt" thì đã "lấy vô hình che hữu hình". Người học Phong Thuỷ Liên Hoa nên nhớ câu này như một nguyên tắc kiểm chứng: mọi nhận định về khí phải chỉ ra được dấu hiệu hữu hình.

Bốn nước giao lưu thì có mạch, tám gió không động thì có khí – 四水交流則有脈,八風不動則有氣
Nguyên văn – 原文
豈知四水交流則有脈,八風不動則有氣?此有目者所共見,有心者所共知,而術之至要,初不外是也。
Dịch: Há biết đâu rằng bốn bề nước giao lưu thì có mạch, tám hướng gió không động thì có khí? Đó là điều người có mắt đều thấy, người có lòng đều biết, mà chỗ cốt yếu nhất của thuật cũng vốn không ra ngoài điều ấy.
Giảng: Hai câu này là "phép thử" đơn giản nhất cho khí mạch. Bốn nước giao lưu thì có mạch: một dải đất mà hai bên có nước chảy kẹp lấy, phía trước có nước giao hội, thì dải đất ấy chính là mạch; nước vạch ra ranh giới của mạch. Tám gió không động thì có khí: một chỗ mà bốn phía tám hướng đều có núi gò che, gió không lùa vào được, thì khí dừng lại. Không cần la bàn, không cần sách, người có mắt nhìn là thấy, người chịu nghĩ là biết.

Câu kết "chỗ cốt yếu của thuật vốn không ra ngoài điều ấy" là lời của một nhà Nho muốn kéo phong thuỷ về với kinh nghiệm thực. Nó không phủ nhận các phép tinh vi về sau (phù trầm, thiển thâm), nhưng nói rõ rằng mọi phép tinh vi đều xây trên cái nền thô thiển này: nước giới mạch, núi chắn gió.
Phân hợp là nói về xuất một – 分合者言乎其出沒
Nguyên văn – 原文
其次又當究分合。分合者,言乎其出沒也。夫脈之為脈,非徒然而生,頓然而有。其出也必有自然之來,則有分水以導之;其沒也必有所止,則有合水以界之。
Dịch: Kế đến lại nên cứu xét phân hợp. Phân hợp là nói về chỗ hiện ra và chỗ lặn vào. Mạch sở dĩ là mạch, không phải tự nhiên sinh ra, bỗng dưng mà có. Khi nó hiện ra ắt có chỗ đến tự nhiên, thì có nước phân ra để dẫn nó; khi nó lặn vào ắt có chỗ dừng, thì có nước hợp lại để giới hạn nó.
Giảng: Thiên Vi Trứ nói mạch là cái hữu hình để xét khí; thiên Phân Hợp nói tiếp: vậy làm sao xác định mạch bắt đầu và kết thúc ở đâu? Câu trả lời là xem nước. Trên đỉnh một sống núi, nước mưa chảy tách ra hai bên: đó là "phân thuỷ" (分水), nước phân. Nước phân chạy dọc hai sườn, kẹp lấy sống núi, dẫn mạch đi. Đến chỗ mạch dừng, nước hai bên gặp lại nhau ở phía trước: đó là "hợp thuỷ" (合水), nước hợp. Nước hợp đóng lại, mạch không đi tiếp được, khí dừng ở đó.

Chữ "xuất một" (出沒) vốn nghĩa là hiện ra và lặn mất, như mặt trời mọc lặn, như cá lên xuống. Mạch núi cũng vậy: có đoạn nổi rõ, có đoạn chìm vào đất bằng, có đoạn băng qua đồng rồi lại nổi lên. Nước phân và nước hợp là hai dấu hiệu để theo dấu sự xuất một ấy.
Có phân có hợp thì long huyệt dung kết – 有分有合,有來有止
Nguyên văn – 原文
郭氏云:地有吉氣,隨土而起;支有止氣,隨水而比。又曰:支之所起,氣隨而始;支之所發,氣隨而鍾。此古人論氣脈之源流也。氣隨土而起,故脈行必有脊;氣隨水而比,故送脈必有水。氣起于支之始,故上有分;脈鍾于支之終,故下有合。有合無分,則其來不真,為其內無生氣之可接也;有分無合,則其止不明,為外無堂氣之可受也。有分有合,則有來有止,有出有沒,則龍穴融結的定無疑,然後為全氣之地也。
Dịch: Họ Quách nói: "Đất có cát khí, theo đất mà nổi lên; chi có chỉ khí, theo nước mà dừng kề." Lại nói: "Chỗ chi khởi lên, khí theo mà bắt đầu; chỗ chi phát tới cùng, khí theo mà tụ lại." Đó là lời người xưa bàn về nguồn dòng của khí mạch. Khí theo đất mà nổi, nên mạch đi ắt có sống; khí theo nước mà dừng, nên đưa mạch ắt có nước. Khí khởi ở đầu chi, nên phía trên có phân; mạch tụ ở cuối chi, nên phía dưới có hợp. Có hợp mà không phân thì chỗ đến không thật, vì bên trong không có sinh khí để tiếp; có phân mà không hợp thì chỗ dừng không rõ, vì bên ngoài không có đường khí để nhận. Có phân có hợp thì có đến có dừng, có ra có lặn, thì long huyệt dung kết chắc chắn không ngờ, sau đó mới là đất toàn khí.
Giảng: Hai câu dẫn của "họ Quách" là lời Táng Thư (bản Tứ Khố chép chữ "tuỳ thuỷ nhi tỉ" 隨水而比). Thái Nguyên Định dùng Táng Thư để chứng minh cho lý phân hợp, rồi suy ra hai bệnh. Có hợp không phân: phía trước có nước hội, nhìn như chỗ dừng, nhưng phía sau không có nước phân dẫn mạch tới, tức là không có long thật đến; "chỗ đến không thật". Có phân không hợp: phía sau có mạch rõ, nhưng phía trước nước không hội lại, khí đi luôn; "chỗ dừng không rõ", không có minh đường để nhận khí. Chỉ khi đủ cả phân lẫn hợp, có lai có chỉ, mới gọi là "đất toàn khí" (全氣之地).


Ba lần phân hợp, bốn loại minh đường – 三分三合
Nguyên văn – 原文
然有大分合,小分合。真地融結,則有三分三合:穴前後一分合,起主龍虎所交二分合,祖龍至山水大會三分合也。小合則為小明堂,大合則為大明堂;合於龍虎內則為內明堂,合於龍虎外則為外明堂,各不相亂。如此是又不可不知也。
Dịch: Nhưng có phân hợp lớn, phân hợp nhỏ. Đất thật dung kết thì có ba phân ba hợp: trước sau huyệt là một lần phân hợp; từ chỗ khởi chủ sơn đến chỗ long hổ giao nhau là lần phân hợp thứ hai; từ tổ long đến chỗ sơn thuỷ đại hội là lần phân hợp thứ ba. Hợp nhỏ thì thành minh đường nhỏ, hợp lớn thì thành minh đường lớn; hợp trong long hổ thì thành nội minh đường, hợp ngoài long hổ thì thành ngoại minh đường; mỗi thứ không lẫn nhau. Như thế lại không thể không biết.
Giảng: Đoạn cuối mở lý phân hợp ra thành ba tầng, rất giống ba tầng tụ tán ở bài 2. Tầng gần nhất là phân hợp tại huyệt: ngay sau huyệt có nước chia ra, ngay trước huyệt có nước gặp lại, tạo thành tiểu minh đường. Tầng giữa là phân hợp của chủ sơn và long hổ: từ chỗ chủ sơn khởi lên đến chỗ hai cánh long hổ giao nhau, nước của cả cục nhỏ chia ra rồi hội lại, tạo thành nội minh đường. Tầng xa nhất là phân hợp của tổ long và đại hội: từ tổ sơn xa đến chỗ núi sông cả vùng hội tụ, tạo thành ngoại minh đường, đại minh đường.

Câu "mỗi thứ không lẫn nhau" (各不相亂) là lời dặn quan trọng. Người học hay lẫn minh đường trong với minh đường ngoài, lấy mặt ruộng rộng trước làng làm minh đường của một ngôi mộ nhỏ, hoặc ngược lại. Mỗi tầng phân hợp có minh đường riêng, có vai trò riêng; xét đủ ba tầng mới thấy được đất toàn khí.
| Lần phân hợp | Phạm vi | Minh đường |
|---|---|---|
| Thứ nhất 一分合 | Trước sau huyệt | Tiểu minh đường |
| Thứ hai 二分合 | Từ chủ sơn đến chỗ long hổ giao | Nội minh đường (trong long hổ) |
| Thứ ba 三分合 | Từ tổ long đến chỗ sơn thuỷ đại hội | Ngoại minh đường, đại minh đường |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Vi Trứ và Phân Hợp là hai thiên dạy người học đi từ cái thấy được đến cái không thấy được. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ nguyên lý "hình là gốc, lý khí là dụng"; câu "lấy có hình xét vô hình" chính là tinh thần ấy nói bằng lời của nhà Nho. Ở Việt Nam, mưa nhiều, nước chảy rõ, nên phép xem phân hợp rất dễ tập: sau một trận mưa, đi dọc một sống đồi, xem nước chia ra hai bên ở đâu, gặp lại nhau ở đâu; xem chỗ nào gió lặng, chỗ nào gió lùa. Ở đồng bằng, nước của kênh rạch là "nước phân, nước hợp" của những gò đất làng; ở trung du, khe suối là đường giới mạch của các nhánh đồi. Về thời vận, cùng một chỗ đất toàn khí mà phát nhanh hay chậm còn tuỳ năm tháng, phải xét bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Thủ pháp nhận mạch, định chỗ hợp thuỷ trước huyệt thì phải học trực tiếp; bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Tóm lại – 總結: Thiên Vi Trứ dạy rằng vi trứ là khí mạch; khí vô hình thuộc dương, mạch hữu hình thuộc âm; khí nương mạch, mạch nhờ khí; có mạch không khí thì có, không mạch có khí thì không; không mạch không khí là nước hại, có mạch không khí là gió tán; người giỏi lấy có hình xét vô hình; bốn nước giao lưu thì có mạch, tám gió không động thì có khí. Thiên Phân Hợp dạy rằng phân hợp là xuất một; mạch ra có nước phân dẫn, mạch dừng có nước hợp giới; có hợp không phân thì đến không thật, có phân không hợp thì dừng không rõ; đất thật kết có ba phân ba hợp, ứng với các tầng minh đường.
Bài trước: Phát Vi Luận (4): Thiên Thuận Nghịch và thiên Sinh Tử – 順逆篇 · 生死篇.
Bài sau: Thiên Phù Trầm và thiên Thiển Thâm – 浮沉篇 · 淺深篇.
Nguồn: Phát Vi Luận (發微論), thiên Vi Trứ và thiên Phân Hợp, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (thuộc công cộng). Nguyên văn đổi chữ dị thể của bản Tứ Khố sang chữ thông dụng (脉 → 脈, 隂 → 陰, 葢 → 蓋, 没 → 沒); câu "隨水而比" và "支之所發" giữ đúng bản Tứ Khố (Táng Thư thường chép "支之所終"). Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng mạch đến và hướng nước hợp.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ đường nước phân, nước hợp quanh khu đất để xét ba tầng minh đường.
Bài liên quan – 相關文章
- Phát Vi Luận (4): Thiên Thuận Nghịch và thiên Sinh Tử
- Táng Thư 葬書 nội thiên (1): Táng giả thừa sinh khí, đồng khí cảm ứng
- Phát Vi Luận (1): Thiên Cương Nhu và thiên Động Tĩnh
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Hiểu khí mạch, phân hợp là phần Thư; đứng trên một sống đồi mà chỉ ra được nước phân ở đâu, nước hợp ở đâu, minh đường trong ngoài thế nào, là phần Nhãn và Tâm, phải học trực tiếp. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Khí và mạch khác nhau thế nào? – 氣脈之別
Khí vô hình, thuộc dương, không thấy được; mạch hữu hình, thuộc âm, là sống núi, dải đất liền mà khí đi theo. Khí phải nương mạch, mạch phải nhờ khí.
"Lấy có hình xét vô hình" là sao? – 以有形察無形
Là biết khí qua các dấu hiệu nhìn thấy: mạch núi, đường nước, gió kín hay lùa. Phát Vi Luận nói cái vô hình chỉ ở trong cái có hình.
Có mạch mà không có khí là vì sao? – 有脈無氣
Vì gió thổi tán khí: mạch vẫn liền nhưng chỗ ấy trống trải, không che chắn. Còn không mạch không khí là do nước xói cắt làm hại.
Phân thuỷ và hợp thuỷ là gì? – 分水合水
Phân thuỷ là nước chia ra hai bên ở chỗ mạch bắt đầu, dẫn mạch đi; hợp thuỷ là nước gặp lại ở chỗ mạch dừng, giới hạn mạch. Có phân có hợp mới là đất toàn khí.
Ba phân ba hợp là gì? – 三分三合
Là ba tầng: phân hợp trước sau huyệt (tiểu minh đường), từ chủ sơn đến chỗ long hổ giao (nội minh đường), từ tổ long đến chỗ sơn thuỷ đại hội (ngoại, đại minh đường).









