"Trên có thiên đường, dưới có Tô Hàng" – câu ca dao ấy cho thấy Hàng Châu từ lâu đã là biểu tượng của cảnh đẹp và sự sung túc. Nhưng ít người để ý rằng Hàng Châu từng là kinh đô của cả một triều đại: nhà Nam Tống, dưới tên gọi Lâm An. Và đây là một kinh thành rất "lạ" trong lịch sử phong thuỷ Trung Hoa: hoàng cung không nằm ở phía bắc như thường lệ mà nằm ở phía nam thành, tựa lưng vào núi Phượng Hoàng, trong khi thành phố kéo dài về phía bắc.
Bài này đọc phong thuỷ Hàng Châu – Lâm An theo Hình Pháp Liên Hoa: vì sao người Nam Tống chấp nhận đảo ngược bố cục kinh điển, Tây Hồ và sông Tiền Đường đóng vai trò gì, và quan niệm "nam hướng" được giữ lại bằng cách nào. Như mọi bài trong chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành, phần truyền thuyết được ghi rõ là "tương truyền".
Một kinh đô "tạm": bối cảnh Lâm An
Đầu thế kỷ XII, quân Kim đánh chiếm Khai Phong, bắt hai vua Tống lên phương bắc. Một hoàng tử nhà Tống chạy xuống phương nam lập lại triều đình – sử gọi là Nam Tống. Sau nhiều năm di chuyển, triều đình chọn Hàng Châu làm nơi đóng đô, đổi tên là Lâm An phủ. Điều đáng chú ý: triều Nam Tống gọi Lâm An là "hành tại" – nơi vua tạm dừng chân – để giữ danh nghĩa sẽ có ngày khôi phục kinh đô cũ Khai Phong. Kinh đô "tạm" ấy tồn tại hơn một thế kỷ rưỡi.
Vì là kinh đô ra đời trong hoàn cảnh chạy loạn, Lâm An không được quy hoạch từ đầu như Trường An. Triều đình phải cải tạo một châu thành có sẵn, chen giữa núi, hồ và sông. Về kinh đô Bắc Tống trước đó, xem bài Phong thuỷ Khai Phong (Biện Lương) Bắc Tống.
Thế đất Hàng Châu: thành phố kẹp giữa hồ và sông
Thành Hàng Châu xưa là một dải đất dài và hẹp theo hướng bắc – nam. Phía tây là Tây Hồ, ba mặt có núi bao quanh. Phía đông và đông nam là sông Tiền Đường đổ ra vịnh, nổi tiếng với hiện tượng sóng triều dâng ngược dòng. Phía nam là cụm núi Phượng Hoàng, núi Ngô. Phía bắc mở ra đồng bằng và là điểm đầu phía nam của Đại Vận Hà nối lên phương bắc.
Bản đồ Hàng Châu thời Thanh ở trên cho thấy rõ thế đất này: thành nằm giữa, hồ bên trái (phía tây), sông bên dưới và bên phải. Đọc theo Hình Pháp:
- Núi phía tây và nam: các dãy đồi quanh Tây Hồ và cụm Phượng Hoàng sơn tạo vòng che chắn, đóng vai long hổ và chỗ dựa.
- Tây Hồ là thuỷ tụ: khối nước tĩnh lớn sát thành, nước từ núi đổ vào rồi chảy ra qua các kênh vào thành – một "minh đường thuỷ" bên hông kinh thành.
- Tiền Đường là thuỷ long lớn: dòng sông rộng, mạnh, có triều dâng – vừa là đường giao thông ra biển vừa là mối hiểm hoạ. Từ nhiều đời trước, người Hàng Châu đã phải đắp đê biển để chống triều.
Hoàng cung trên núi Phượng Hoàng: kinh thành "đảo ngược"
Hoàng cung Nam Tống được dựng ở sườn núi Phượng Hoàng, phía nam thành, trên nền khu nha phủ cũ có từ trước. Lý do chọn chỗ này khá thực tế: đất cao ráo, dễ phòng thủ, có sẵn công trình, lại gần sông để khi cần có thể rút lui bằng đường thuỷ. Nhưng hệ quả là bố cục kinh thành bị đảo ngược so với khuôn mẫu: cung ở nam, thành ở bắc. Ngự Nhai – đại lộ chính của kinh đô – chạy từ cổng bắc của hoàng cung lên phía bắc, xuyên qua khu phố chợ. Có người đời sau gọi bố cục này là thế "đảo kỵ long" – cưỡi rồng ngược.
Câu hỏi Hình Pháp đặt ra: vậy quan niệm "toạ bắc hướng nam" bị bỏ sao? Thực ra không. Bản thân các điện chính trong hoàng cung vẫn quay mặt về phía nam, dựa lưng vào núi Phượng Hoàng ở phía sau – đúng nguyên tắc dựa núi nhìn thoáng. Chỉ có điều phía trước cung là sông Tiền Đường và vùng đồi, còn thành phố lại nằm ở phía sau. Các quan lại vào chầu đi từ phía bắc, qua cổng bắc của cung. Nghi lễ "nam hướng" được giữ ở cấp toà điện; còn quy hoạch toàn thành thì phục tùng địa hình.
Đây là bài học quan trọng cho nhà ở: hướng của từng công trình và hướng tiếp cận có thể khác nhau. Một ngôi nhà trên lô đất có lối vào từ phía bắc vẫn có thể bố trí phòng chính quay về hướng nam, đón nắng gió tốt, bằng cách tổ chức sân và hành lang hợp lý. Đừng ép mọi thứ phải "cửa chính hướng nam" nếu địa hình không cho phép.
Ngự Nhai và đô thị thương mại
Như Khai Phong, Lâm An là một đô thị mở: phố xá buôn bán dọc Ngự Nhai, chợ đêm, quán trà, tửu lầu. Các ghi chép thời Nam Tống mô tả một thành phố đông đúc bậc nhất thế giới thời ấy. Một đoạn Ngự Nhai cổ đã được khai quật; con phố mang tên Nam Tống Ngự Nhai ngày nay là phố đi bộ, giữ hình ảnh trục thương mại xưa.
Theo Hình Pháp, Ngự Nhai là trục khí của phần "dương" – phần dân cư, buôn bán – của kinh thành, khác với trục nghi lễ của Bắc Kinh. Trục này không dẫn vào huyệt tĩnh mà nối nhiều điểm tụ: cầu, chợ, cổng phường. Khí ở đây là khí sinh hoạt, khí tài lộc. Người làm nhà phố kinh doanh có thể học: một con phố tốt là phố có nhịp, có điểm dừng, có không gian để người ta ghé lại.
Tây Hồ: hồ nước được "làm ra" qua nhiều thế hệ
Tây Hồ ngày nay đẹp như tranh, nhưng nó không tự nhiên mà có. Hồ vốn là một vịnh biển nông bị phù sa bồi lấp, nếu không nạo vét thì dần thành đầm lầy. Nhiều đời quan lại đã chỉnh trị hồ: thời Đường có Bạch Cư Dị đắp đê, thời Bắc Tống có Tô Đông Pha dùng bùn nạo vét đắp thành con đê dài xuyên hồ – nay gọi là Tô đê. Đến Nam Tống, Tây Hồ trở thành vườn cảnh của kinh đô, và "Tây Hồ thập cảnh" – mười cảnh đẹp – được các hoạ sĩ, thi nhân thời này đặt tên và vẽ lại.
Đây là bài học "nhân tác hợp thiên" – con người làm cho thiên nhiên đẹp hơn mà không phá thiên nhiên. Hồ được giữ sạch, nước lưu thông, đê vừa là đường đi vừa là cảnh. Khí của một vùng nước phụ thuộc vào việc nước có sống, có lưu thông hay không. Hồ tù đọng là "tử thuỷ"; hồ có nước vào ra là "sinh thuỷ". Áp dụng cho nhà ở: hồ cá, bể nước trong vườn phải có tuần hoàn, không để tù.
Bên bờ nam Tây Hồ là tháp Lôi Phong, dựng từ thời Ngô Việt trước khi nhà Tống thống nhất. Tháp gắn với truyền thuyết Bạch Xà nổi tiếng; tương truyền Bạch nương tử bị trấn dưới tháp. Tháp cũ đổ vào đầu thế kỷ XX và được dựng lại vào đầu thế kỷ XXI. Ảnh bìa bài viết chụp Tây Hồ với tháp Lôi Phong ở xa.
Sông Tiền Đường: thuỷ long dữ và nghệ thuật trị thuỷ
Sông Tiền Đường có thuỷ triều đặc biệt: khi triều lên, một đợt sóng dâng ngược dòng sông, có lúc rất cao. Người xưa vừa ngắm cảnh "xem triều" vừa lo đê vỡ. Sử Hàng Châu ghi nhiều công trình đê biển, kè đá qua các đời, và có những ngôi tháp như tháp Lục Hoà bên bờ sông mà dân gian tin là để "trấn" sóng triều.
Đọc theo Hình Pháp, tháp ven sông là điểm nhấn ở thuỷ khẩu – nơi người đi thuyền nhìn thấy từ xa, định hướng, và cảm thấy an tâm. Còn phần "trấn sóng" là niềm tin dân gian; điều thực sự giữ thành là đê, kè và việc chọn nền cao. Hoàng cung Nam Tống trên sườn Phượng Hoàng sơn nằm cao hơn hẳn mặt sông – đó mới là "phép trấn" hiệu quả nhất. Đọc thêm bài Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu.
Bài học từ Hàng Châu – Lâm An
| Đặc điểm Lâm An | Cách đọc Hình Pháp | Ứng dụng |
|---|---|---|
| Cung ở nam, thành ở bắc | Địa hình quyết định quy hoạch | Không ép hướng cửa; tổ chức sân, hành lang để phòng chính đón hướng tốt |
| Điện vẫn quay mặt về nam | Giữ toạ hướng ở cấp công trình | Phòng khách, phòng chính vẫn ưu tiên hướng có nắng gió tốt |
| Tây Hồ được nạo vét, đắp đê | Sinh thuỷ, nhân tác hợp thiên | Hồ, bể nước phải có tuần hoàn |
| Ngự Nhai thương mại | Trục khí sinh hoạt, tài lộc | Phố kinh doanh cần nhịp và điểm dừng |
| Tiền Đường triều dữ | Thuỷ sát, cần nền cao và đê | Nhà ven sông, ven biển: nền cao, kè chắc |
Lâm An cho thấy phong thuỷ kinh thành không phải là bộ quy tắc cứng. Khi hoàn cảnh buộc phải thay đổi, người giỏi biết giữ cái cốt lõi (dựa núi, nhìn thoáng, nước hiền) và linh hoạt ở phần còn lại. Đọc thêm bài Minh đường trong phong thuỷ Hình Pháp.
Ảnh bìa: Tây Hồ và tháp Lôi Phong, Hàng Châu. Ảnh: Haluk Comertel, CC BY 3.0, Wikimedia Commons.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa: đo hướng trục, hướng cổng của một công trình ngay trên điện thoại hoặc trên ảnh vệ tinh.
- App Lập Cục Pháp: sau khi đã đọc xong hình thế, dùng để lập cục lý khí cho nhà ở, công trình.
Bài liên quan
- Nam long: Trường Giang, Nam Kinh và vương khí Kim Lăng
- Phong thuỷ Khai Phong (Biện Lương) Bắc Tống: kinh thành trên sông
- Phong thuỷ Nam Kinh thời Minh: thành quách theo thế núi sông
- Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành – toàn bộ chuỗi bài về các kinh đô cổ.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc phong thuỷ kinh thành là bài tập lớn nhất của Hình Pháp: phải thấy được long, huyệt, sa, thuỷ ở tầm cả một vùng đất. Nếu muốn tự mình làm được điều đó, có ba lộ trình trên Giảng đường Liên Hoa:
- Khoá học Tầm Long Điểm Huyệt – Âm Trạch: tầm long, điểm huyệt, đọc sa thuỷ trên thực địa và bản đồ.
- Phong Thuỷ Khảo Luận: đối chiếu kinh điển với công trình thật, tách học thuật khỏi truyền thuyết.
- Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa: dành cho người muốn hành nghề bài bản.
Cần tư vấn lộ trình học, liên hệ Thầy Vũ Giới qua Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Lâm An là gì?
Lâm An là tên Hàng Châu khi làm kinh đô nhà Nam Tống. Triều đình gọi đây là "hành tại" – nơi tạm dừng – để giữ danh nghĩa sẽ quay về Khai Phong.
Vì sao hoàng cung Nam Tống lại ở phía nam thành?
Vì núi Phượng Hoàng phía nam có đất cao, dễ phòng thủ, có sẵn công trình và gần sông. Các điện chính vẫn quay mặt về phía nam, nhưng toàn thành nằm ở phía bắc cung.
Tây Hồ có vai trò gì trong phong thuỷ Hàng Châu?
Tây Hồ là khối nước tụ lớn bên cạnh thành, có núi bao ba mặt. Hồ được nạo vét, đắp đê qua nhiều đời nên nước luôn lưu thông – đúng tinh thần "sinh thuỷ".
Tháp Lôi Phong có thật trấn Bạch Xà không?
Đó là truyền thuyết. Tháp là công trình Phật giáo dựng từ thời Ngô Việt, nay là điểm nhấn cảnh quan bên Tây Hồ.
