Nếu Trường An và Bắc Kinh là những kinh thành dựa núi, thì Khai Phong – Biện Lương, Đông Kinh của nhà Bắc Tống – là một kinh thành sống nhờ nước và chết vì nước. Nằm giữa đồng bằng Hoàng Hà bằng phẳng, không có núi che, không có ải hiểm, Khai Phong vẫn trở thành một trong những đô thị lớn và giàu nhất thế giới thời bấy giờ. Bí mật nằm ở hệ thống sông đào chảy xuyên qua thành, nối kinh đô với vùng lúa gạo phương nam.
Nhưng cũng chính Hoàng Hà – dòng sông nuôi vùng đất – đã nhiều lần vỡ đê, phủ phù sa lên thành phố. Kết quả là dưới lòng Khai Phong ngày nay có nhiều lớp thành cổ chồng lên nhau, người địa phương gọi là "thành đáy chồng thành". Bài này đọc phong thuỷ Khai Phong theo Hình Pháp: một kinh thành bình địa, thuỷ long làm chủ, và bài học về giới hạn của việc ở cạnh một dòng sông lớn.
Kinh thành trên đồng bằng: "tại đức không tại hiểm"
Khai Phong đã là đất đô thị từ rất sớm: thời Chiến Quốc nước Nguỵ đóng đô ở đây với tên Đại Lương. Qua các triều, thành lúc thịnh lúc suy. Đến thời Ngũ Đại, nhiều triều ngắn ngủi đặt kinh đô tại đây, và khi Triệu Khuông Dận lập nhà Tống vào giữa thế kỷ X, ông tiếp tục dùng Khai Phong làm kinh đô, gọi là Đông Kinh.
Sử sách chép một cuộc tranh luận nổi tiếng: Tống Thái Tổ từng muốn dời đô về Lạc Dương, thậm chí về Trường An, để dựa vào núi sông hiểm trở, bớt phải nuôi quân đông. Em ông là Triệu Quang Nghĩa phản đối, đại ý rằng giữ nước là ở đức chứ không ở chỗ hiểm. Cuối cùng kinh đô vẫn ở Khai Phong. Câu chuyện này cho thấy rất rõ hai cách nghĩ về kinh đô: một bên coi trọng hình thế phòng thủ, một bên coi trọng kinh tế – giao thông.
Về Hình Pháp, Khai Phong thuộc loại "bình dương long" – rồng đất bằng. Ở đồng bằng, không có núi để đọc, ta đọc độ cao thấp của đất và dòng nước. Câu nổi tiếng trong kinh điển "cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước" chính là để chỉ loại đất này. Về cách đọc long mạch đồng bằng, xem bài Tầm long đồng bằng và đô thị.
Bốn dòng sông chảy qua kinh thành
Đông Kinh thời Bắc Tống nổi tiếng với hệ thống sông đào, thường được nhắc là bốn dòng chính chảy qua thành: Biện Hà, Huệ Dân Hà (Thái Hà), Ngũ Trượng Hà và Kim Thuỷ Hà. Quan trọng nhất là Biện Hà – một đoạn của hệ thống kênh vận lương từ thời Tuỳ, nối Hoàng Hà với sông Hoài và từ đó xuống vùng Giang Nam. Lương thực, vải vóc, hàng hoá của phương nam theo Biện Hà đổ về kinh đô, nuôi cả triều đình lẫn đội quân thường trực rất lớn.
Bức tranh cuộn nổi tiếng Thanh Minh thượng hà đồ của Trương Trạch Đoan (đời Bắc Tống) mô tả chính cảnh hai bờ Biện Hà: thuyền bè chở hàng, cầu vồng gỗ bắc qua sông, quán xá, cổng thành tấp nập. Hình minh hoạ ở trên là đoạn cổng thành trong một bản tranh cuộn này. Người học phong thuỷ có thể xem bức tranh như một "bản khảo sát hiện trường" về khí của một đô thị sông nước: dòng sông là mạch, cầu là nút, cổng thành là quan lan, chợ búa là nơi khí tụ.
Đọc thuỷ long Khai Phong theo Hình Pháp
- Nước là long: ở đồng bằng, dòng sông thay vai trò sống núi. Biện Hà đi từ tây bắc xuống đông nam qua thành, mang "khí" kinh tế đến.
- Nước vào – nước ra: các sông đều có cửa vào và cửa ra qua tường thành, có cống, có cửa nước đóng mở. Đây chính là "thuỷ khẩu" được quản lý bằng kỹ thuật.
- Nước phải chậm: kênh trong thành có nhiều cầu, bến, khúc rẽ; thuyền phải dừng – khí cũng dừng. Một dòng kênh thẳng tắp, chảy xiết sẽ chỉ là đường đi qua, không làm giàu cho nơi nó chảy qua.
Về lý thuyết thuỷ khẩu và cách đọc nước vào – nước ra, xem bài Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu.
Ba lớp thành và một đô thị "mở"
Đông Kinh có ba lớp thành lồng nhau: Cung thành (hoàng cung) ở giữa, Nội thành (thành cũ thời Đường) bao quanh, và Ngoại thành (thành mới) rộng lớn bên ngoài. Hoàng cung Bắc Tống không quá lớn so với các triều trước vì nằm trong lòng một thành cũ đã đông đúc. Trục chính là Ngự Nhai – đại lộ từ cổng chính hoàng cung chạy thẳng về phía nam.
Điều làm Khai Phong khác hẳn Trường An là sự tan rã của chế độ phường tường. Ở Trường An thời Đường, dân sống trong các phường có tường bao, chợ chỉ họp ở hai khu Đông – Tây thị, ban đêm đóng cổng. Đến Khai Phong thời Tống, cửa hàng mở dọc đường phố, chợ đêm hoạt động, nhà dân quay mặt ra đường. Đây là bước chuyển từ kinh thành "khép" sang đô thị "mở".
Theo Hình Pháp, đô thị mở có khí lưu thông mạnh, sôi động – phù hợp với buôn bán – nhưng cũng dễ tán. Người Tống bù lại bằng mật độ: phố hẹp, nhà san sát, mặt tiền nhỏ, các ngã tư có cầu, chợ làm điểm tụ. Ngày nay, khi thiết kế phố thương mại, ta vẫn áp dụng: mặt tiền liên tục, có điểm dừng chân, không mở quá rộng làm khách "đi qua" mà không dừng lại. Đọc thêm bài Nhà phố kinh doanh để thấy cách vận dụng ở tầm một căn nhà.
"Thành đáy chồng thành": khi thuỷ long nổi giận
Hoàng Hà mang lượng phù sa rất lớn. Ở vùng hạ lưu, phù sa lắng xuống làm lòng sông cao dần, người ta phải đắp đê cao hơn, rồi lòng sông lại cao hơn nữa – đến mức ở nhiều đoạn đáy sông cao hơn mặt đất hai bên. Người Trung Hoa gọi đó là "sông treo" (huyền hà). Khai Phong nằm ngay phía nam một đoạn sông như vậy.
Mỗi lần đê vỡ, nước và phù sa tràn vào thành, vùi lấp đường phố, nhà cửa. Người ta xây lại trên lớp bùn mới. Khảo cổ học đã phát hiện dưới lòng thành phố hiện đại nhiều lớp thành cổ chồng lên nhau, từ thời Chiến Quốc, Đường, Bắc Tống, Kim, Minh đến Thanh. Đông Kinh thời Bắc Tống – kinh đô huy hoàng một thời – nay nằm sâu dưới mặt đất nhiều mét.
Đây là bài học Hình Pháp sâu sắc nhất của Khai Phong: nước nuôi người cũng có thể vùi người. Kinh điển nói "khí gặp nước thì dừng", nhưng không có nghĩa càng gần nước càng tốt. Nước tốt phải hiền, chậm, ôm vào; nước lớn, dữ, cao hơn nền nhà là nước "sát". Khi chọn đất gần sông, cần xem cao độ nền so với mực nước lũ, xem đê điều, xem lịch sử ngập lụt – đó là phần "khảo sát thực địa" không thể thay bằng la kinh.
Những gì còn lại: Thiết Tháp, Long Đình và hồ Phan – Dương
Ít công trình Bắc Tống còn đứng trên mặt đất Khai Phong. Nổi bật nhất là Thiết Tháp (tháp Sắt) của chùa Khai Bảo – thực ra là tháp gạch ốp ngói lưu ly màu nâu sẫm như sắt, dựng thời Bắc Tống. Tháp đứng vững qua nhiều trận lụt và động đất, trở thành biểu tượng của thành phố.
Long Đình nằm trên khu đất cao được coi là vị trí hoàng cung cũ; công trình hiện nay là kiến trúc thời Thanh dựng trên nền cao. Hai bên lối vào là hai hồ nước, dân gian gọi là hồ Phan và hồ Dương. Tương truyền nước hồ Dương (gắn với tướng trung thần họ Dương) trong, còn nước hồ Phan (gắn với gian thần họ Phan) đục – đây là truyện dân gian thuần tuý, phản ánh tình cảm của người dân với các nhân vật trong tiểu thuyết diễn nghĩa. Ảnh bìa bài viết là Long Đình nhìn từ trục chính.
Bài học từ Khai Phong
| Đặc điểm Khai Phong | Cách đọc Hình Pháp | Ứng dụng hôm nay |
|---|---|---|
| Kinh đô đồng bằng, không núi | Bình dương long, đọc cao thấp và nước | Ở đồng bằng, đo cao độ nền, hướng thoát nước trước tiên |
| Bốn sông đào xuyên thành | Thuỷ long nuôi kinh tế | Chọn mặt bằng kinh doanh gần trục giao thông, nhưng có điểm dừng |
| Đô thị mở, phố chợ | Khí lưu thông mạnh, dễ tán | Mặt tiền liên tục, có điểm tụ, không mở quá rộng |
| Thành đáy chồng thành | Nước sát, sông treo | Kiểm tra lịch sử ngập, đê điều; nền nhà cao hơn mực lũ |
| Tranh luận dời đô | Hình thế và kinh tế phải cân bằng | Không chọn đất chỉ vì "đẹp thế" hay chỉ vì "tiện" |
So sánh Khai Phong với Lạc Dương – kinh đô mà Tống Thái Tổ từng muốn dời về – sẽ thấy rõ hai mô hình kinh thành khác nhau. Đọc thêm bài Phong thuỷ Lạc Dương: "trung tâm thiên hạ".
Ảnh bìa: Long Đình, Khai Phong. Ảnh: Windmemories, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa: đo hướng trục, hướng cổng của một công trình ngay trên điện thoại hoặc trên ảnh vệ tinh.
- App Lập Cục Pháp: sau khi đã đọc xong hình thế, dùng để lập cục lý khí cho nhà ở, công trình.
Bài liên quan
- Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu
- Tầm long đồng bằng và đô thị
- Phong thuỷ Trường An Tuỳ – Đường: thành ô bàn cờ và cung Đại Minh
- Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành – toàn bộ chuỗi bài về các kinh đô cổ.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc phong thuỷ kinh thành là bài tập lớn nhất của Hình Pháp: phải thấy được long, huyệt, sa, thuỷ ở tầm cả một vùng đất. Nếu muốn tự mình làm được điều đó, có ba lộ trình trên Giảng đường Liên Hoa:
- Khoá học Tầm Long Điểm Huyệt – Âm Trạch: tầm long, điểm huyệt, đọc sa thuỷ trên thực địa và bản đồ.
- Phong Thuỷ Khảo Luận: đối chiếu kinh điển với công trình thật, tách học thuật khỏi truyền thuyết.
- Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa: dành cho người muốn hành nghề bài bản.
Cần tư vấn lộ trình học, liên hệ Thầy Vũ Giới qua Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Biện Lương, Đông Kinh và Khai Phong có phải là một?
Đúng. Biện Lương (hay Biện Kinh) và Đông Kinh là tên gọi kinh đô Bắc Tống, nay là thành phố Khai Phong, tỉnh Hà Nam.
"Thành đáy chồng thành" nghĩa là gì?
Do Hoàng Hà nhiều lần vỡ đê, phù sa vùi lấp thành phố, người ta xây lại ở trên. Khảo cổ học tìm thấy nhiều lớp thành cổ của các thời kỳ khác nhau nằm chồng lên nhau dưới lòng Khai Phong.
Kinh đô không có núi thì đọc phong thuỷ thế nào?
Ở đồng bằng, Hình Pháp đọc độ cao thấp của đất và dòng nước: chỗ cao hơn đóng vai núi, dòng sông đóng vai long mạch.
Ở gần sông có tốt không?
Nước hiền, chảy chậm, ôm vào là tốt. Sông lớn, dữ, lòng sông cao hơn nền nhà là nguy hiểm. Phải xem cao độ nền, đê điều và lịch sử ngập lụt trước khi chọn đất.
