Phong thuỷ Trường An thời Tuỳ – Đường thường được kể bằng câu "tám dòng sông quanh Trường An" và dãy Chung Nam sơn làm án phía nam. Phần long mạch vùng ấy – Tần Lĩnh, Hoàng Hà, bình nguyên Quan Trung – đã có trong bài Trung long: Tần Lĩnh, Hoàng Hà và kinh đô Trường An, Lạc Dương. Bài này đi vào câu hỏi khác: bên trong vòng núi sông ấy, người Tuỳ – Đường đã vẽ kinh thành ra sao, và vì sao về sau họ phải dựng thêm một cung điện mới là Đại Minh cung trên vùng đất cao phía đông bắc.
Trường An là ví dụ điển hình của một kinh thành ô bàn cờ: đường thẳng, phường vuông, trục giữa rộng mênh mông. Đồng thời nó cũng là nơi lưu lại một giai thoại phong thuỷ nổi tiếng về "sáu dải gò" được đọc như sáu hào của quẻ Càn. Chúng tôi sẽ tách rõ đâu là quy hoạch thực, đâu là cách giải thích của người đời sau.
Đại Hưng thành nhà Tuỳ: một kinh thành vẽ trên giấy trước khi xây
Trường An thời Hán nằm ở phía tây bắc, sát sông Vị. Đến khi nhà Tuỳ thống nhất, thành cũ đã đổ nát qua nhiều thế kỷ chiến tranh, nước ngầm bị ô nhiễm, đất thấp dễ ngập. Tuỳ Văn Đế quyết định dựng thành mới ở phía đông nam, đặt tên Đại Hưng thành. Người chủ trì quy hoạch được sử sách ghi lại là Vũ Văn Khải, một kiến trúc sư – kỹ sư nổi tiếng thời ấy. Nhà Đường kế thừa thành này, đổi tên là Trường An và tiếp tục mở rộng.
Điều đặc biệt: đây là kinh thành được quy hoạch toàn bộ từ đầu, không phát triển tự phát. Tường ngoài hình chữ nhật, chia thành ba khu lớn từ bắc xuống nam:
- Cung thành ở chính giữa phía bắc, trung tâm là Thái Cực cung – nơi vua ở và thiết triều thời đầu Đường.
- Hoàng thành ngay phía nam cung thành – khu các nha môn, công sở của triều đình.
- Ngoại quách bao quanh, chia thành các phường dân cư hình vuông, hình chữ nhật và hai khu chợ lớn là Đông thị, Tây thị.
Theo cách tính phổ biến, ngoại quách có 108 phường. Mỗi phường có tường bao, cổng mở và đóng theo giờ, ban đêm có lệnh cấm đi lại. Nói cách khác, Trường An là một "bàn cờ" mà mỗi ô là một khu ở khép kín.
Đại lộ Chu Tước: trục trung tâm và tinh thần "toạ bắc hướng nam"
Từ cổng Minh Đức ở chính nam ngoại quách, đại lộ Chu Tước chạy thẳng lên phía bắc đến cổng Chu Tước của Hoàng thành, rồi nối tiếp lên cung thành. Đại lộ này rộng khác thường so với mọi con đường khác của thành – các nguồn thường mô tả rộng hơn trăm mét – và chia thành phố làm hai nửa: phía đông thuộc huyện Vạn Niên, phía tây thuộc huyện Trường An.
Tên "Chu Tước" không phải ngẫu nhiên. Trong bộ tứ linh Thanh Long – Bạch Hổ – Chu Tước – Huyền Vũ, Chu Tước là phương nam, tượng trưng cho minh đường phía trước. Đặt tên trục chính là Chu Tước nghĩa là coi toàn bộ đại lộ là "minh đường" dẫn vào hoàng cung. Phía bắc cung thành có cổng Huyền Vũ – đúng với vị trí của huyền vũ trong tứ linh.
Đọc ô bàn cờ theo Hình Pháp
Từ góc nhìn Hình Pháp, quy hoạch ô bàn cờ có cả ưu lẫn nhược:
- Ưu: toạ hướng rõ ràng, mọi phường đều quay về cùng một hệ trục; dòng khí – dòng người – dòng nước thoát đều đi theo lưới đường thẳng, dễ quản lý. Trên vùng đất bằng rộng như bình nguyên Quan Trung, lưới vuông là cách hợp lý để chia đất.
- Nhược: đường thẳng dài dễ thành "trực xung", khí chạy nhanh không tụ. Người Trường An khắc phục bằng tường phường – mỗi phường là một "ô kín" có cổng, khí vào phường phải qua cổng, giống như qua một lớp quan lan nhỏ.
Bài học ấy vẫn đúng cho đô thị hôm nay: khu dân cư ô bàn cờ cần có những "điểm dừng" – vườn hoa, quảng trường, cổng khu, hàng cây – để khí không chạy thẳng. Bài Quy hoạch đô thị nhỏ: đọc thế đất tổng thể trình bày cách làm này ở quy mô khu ở.
Sáu dải gò và quẻ Càn: giai thoại phong thuỷ nổi tiếng nhất của Trường An
Địa hình bên trong thành Trường An không bằng phẳng hoàn toàn. Có sáu dải gò đất chạy theo hướng đông – tây, cao thấp xen kẽ, người xưa gọi là "lục pha". Theo ghi chép đời Đường và được lưu truyền rộng rãi về sau, Vũ Văn Khải đã đọc sáu dải gò này như sáu hào của quẻ Càn trong Kinh Dịch, rồi bố trí công trình tương ứng:
- Dải gò ứng với hào Cửu Nhị đặt cung điện – vì hào này có lời "thấy rồng ở ruộng".
- Dải gò ứng với hào Cửu Tam đặt các nha môn của triều đình.
- Dải gò ứng với hào Cửu Ngũ – vị trí "rồng bay trên trời", vốn là ngôi của bậc chí tôn – thì không cho dân thường ở, mà dựng chùa Đại Hưng Thiện và đạo quán Huyền Đô để "trấn".
Đây là một ví dụ sớm và rõ ràng về việc dùng biểu tượng Dịch học để giải thích quy hoạch. Tuy nhiên, người học Hình Pháp nên đọc nó một cách tỉnh táo. Lớp cốt lõi là địa hình thật: đặt cung điện, công sở lên chỗ cao ráo, thoát nước tốt; đặt công trình tôn giáo lên các gò nổi bật để làm điểm nhấn cảnh quan. Lớp quẻ Càn là cách người xưa diễn đạt và hợp thức hoá quyết định ấy. Phong thuỷ Liên Hoa coi trọng lớp thứ nhất; lớp thứ hai giúp hiểu văn hoá, không phải công thức để áp dụng máy móc.
Tương truyền góc đông nam thành là đất cao, có "vương khí", nên nhà Tuỳ cho đào sâu thêm khu hồ Khúc Giang và lập vườn cấm để không ai được ở đó. Chuyện này thuộc dã sử; điều chắc chắn là Khúc Giang về sau trở thành khu thắng cảnh nổi tiếng của Trường An thời Đường.
Cung Đại Minh trên Long Thủ Nguyên: khi huyệt cũ không còn đủ tốt
Thái Cực cung nằm trên đất tương đối thấp ở phía bắc thành, mùa hè ẩm thấp, nóng bức. Nhà Đường vì thế dựng thêm một cung điện mới bên ngoài góc đông bắc tường thành, trên một vùng đất cao gọi là Long Thủ Nguyên (cao nguyên Đầu Rồng). Cung này là Đại Minh cung, khởi dựng dưới thời Đường Thái Tông và mở rộng lớn dưới thời Đường Cao Tông; từ đó trở đi phần lớn thời Đường, vua thiết triều ở đây.
Theo Hình Pháp, đây là một quyết định đáng phân tích:
- Chọn đất cao, khô: Long Thủ Nguyên là một dải đất nổi, từ đây nhìn xuống được toàn thành. Cái tên "Đầu Rồng" cho thấy người xưa coi đây như điểm đầu của một mạch đất – nơi khí lên cao và tụ lại.
- Toạ bắc nhìn nam, tầm nhìn mở: điện Hàm Nguyên – chính điện của Đại Minh cung – đặt trên nền cao, phía trước là một quảng trường rộng và đường dốc dài đi lên. Minh đường rộng, án xa là Chung Nam sơn mờ phía nam.
- Có hậu chẩm và nước: phía sau cung có hồ Thái Dịch – khối nước tạo cảnh và điều hoà khí hậu – cùng vườn ngự uyển. Núi – nước – sân – điện đủ bộ.
Ngày nay khu di chỉ Đại Minh cung là công viên di chỉ lớn ở Tây An. Nền điện Hàm Nguyên và cổng Đan Phượng đã được khảo cổ, một phần được phục dựng mô phỏng. Ảnh bìa bài viết là cổng Đan Phượng được phục dựng trên nền di chỉ.
Tám dòng sông, Chung Nam sơn và thuỷ hệ kinh thành
Ở tầm vùng, Trường An nằm trong lòng bình nguyên Quan Trung, phía nam là Tần Lĩnh với Chung Nam sơn, phía bắc là sông Vị. Câu "tám dòng sông quanh Trường An" (Bát thuỷ nhiễu Trường An) chỉ các sông Vị, Kính, Phong, Hạo, Lạo, Quyết, Sản, Bá chảy quanh vùng kinh đô. Đây là hệ thuỷ long nuôi dưỡng kinh thành – cấp nước, tưới ruộng, vận chuyển.
Bên trong thành, người Tuỳ – Đường đào nhiều kênh dẫn nước vào thành, chạy qua các phường, các cung điện và khu chợ. Nước vào thành từ phía nam và đông nam, nơi đất cao, rồi chảy dần về phía bắc, thấp hơn, ra sông Vị. Đây là logic thuỷ văn tự nhiên: thuận theo độ dốc. Về cách đọc nước vào – nước ra, xem bài Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu.
Một công trình còn đứng đến nay giúp ta hình dung quy mô Trường An là Đại Nhạn tháp trong chùa Từ Ân, được dựng thời Đường để cất giữ kinh sách do pháp sư Huyền Trang mang về. Tháp nằm ở phía nam thành cũ, trên một vùng đất hơi cao, là điểm nhấn cảnh quan nhìn thấy từ xa – đúng vai trò của một "văn bút" hay "tháp trấn" trong phong thuỷ đô thị.
Bài học từ Trường An cho người làm quy hoạch và nhà ở
| Đặc điểm của Trường An | Cách đọc theo Hình Pháp | Ứng dụng hôm nay |
|---|---|---|
| Lưới ô bàn cờ, đại lộ Chu Tước | Toạ hướng rõ, nhưng dễ trực xung | Khu ở dạng lưới cần cổng khu, vườn hoa làm điểm dừng khí |
| Phường có tường và cổng | Quan lan nhỏ, giữ khí từng ô | Mỗi cụm nhà có lối vào riêng, không mở xuyên suốt |
| Sáu dải gò | Đọc địa hình cao – thấp trước, biểu tượng sau | Đặt công trình chính trên chỗ cao ráo, thoát nước tốt |
| Dời cung lên Long Thủ Nguyên | Huyệt cũ ẩm thấp thì tìm huyệt mới | Không cố "trấn" đất xấu, hãy chọn vị trí tốt hơn trong khu đất |
| Kênh dẫn theo độ dốc | Thuỷ thuận địa hình | Thiết kế thoát nước theo dốc tự nhiên, không đào đắp ngược |
Điểm nổi bật nhất có lẽ là bài học về Đại Minh cung: khi một vị trí không còn phù hợp, người xưa không cố dùng bùa chú hay vật phẩm để "hoá giải", mà chọn đất tốt hơn và xây lại. Đó cũng là tinh thần của Hình Pháp Liên Hoa: bố cục, địa hình và khí hậu quyết định; vật phẩm chỉ là phụ. Muốn hiểu bốn yếu tố gốc, đọc bài Long – huyệt – sa – thuỷ; để so sánh với kinh thành phương bắc đời sau, đọc bài Phong thuỷ Bắc Kinh Minh – Thanh: trục trung tâm, Cảnh Sơn, Kim Thuỷ hà.
Ảnh bìa: cổng Đan Phượng phục dựng tại di chỉ Đại Minh cung, Tây An. Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa: đo hướng trục, hướng cổng của một công trình ngay trên điện thoại hoặc trên ảnh vệ tinh.
- App Lập Cục Pháp: sau khi đã đọc xong hình thế, dùng để lập cục lý khí cho nhà ở, công trình.
Bài liên quan
- Trung long: Tần Lĩnh, Hoàng Hà và kinh đô Trường An, Lạc Dương
- Côn Lôn – tổ sơn và ba đại long mạch Trung Hoa
- Phong thuỷ Bắc Kinh Minh – Thanh: trục trung tâm, Cảnh Sơn, Kim Thuỷ hà
- Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành – toàn bộ chuỗi bài về các kinh đô cổ.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc phong thuỷ kinh thành là bài tập lớn nhất của Hình Pháp: phải thấy được long, huyệt, sa, thuỷ ở tầm cả một vùng đất. Nếu muốn tự mình làm được điều đó, có ba lộ trình trên Giảng đường Liên Hoa:
- Khoá học Tầm Long Điểm Huyệt – Âm Trạch: tầm long, điểm huyệt, đọc sa thuỷ trên thực địa và bản đồ.
- Phong Thuỷ Khảo Luận: đối chiếu kinh điển với công trình thật, tách học thuật khỏi truyền thuyết.
- Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa: dành cho người muốn hành nghề bài bản.
Cần tư vấn lộ trình học, liên hệ Thầy Vũ Giới qua Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Trường An thời Đường có bao nhiêu phường?
Theo cách tính phổ biến, ngoại quách Trường An có 108 phường, cùng hai khu chợ Đông thị và Tây thị. Mỗi phường có tường và cổng riêng.
Ai quy hoạch thành Trường An?
Sử sách ghi người chủ trì quy hoạch Đại Hưng thành thời Tuỳ là Vũ Văn Khải. Nhà Đường kế thừa thành này và đổi tên thành Trường An.
Chuyện sáu dải gò ứng với quẻ Càn có thật không?
Sáu dải gò là địa hình có thật. Việc gán chúng với sáu hào quẻ Càn được ghi chép từ thời Đường, nhưng đó là cách diễn giải biểu tượng; cốt lõi kỹ thuật là đặt công trình chính lên chỗ cao ráo.
Vì sao nhà Đường xây thêm Đại Minh cung?
Thái Cực cung nằm trên đất thấp, ẩm. Đại Minh cung được dựng trên Long Thủ Nguyên cao ráo ở phía đông bắc, thoáng mát hơn và nhìn bao quát toàn thành.
