Sơn Long Ngữ Loại
山龍語類 · 龍身 (地理正宗 卷十一)
Biên tập: họ Vân (雲氏輯, theo bản in), trong dòng Vân Tiều Tưởng Quốc đời Thanh
Bản gốc: Địa Lý Chính Tông, Văn Minh thư cục Thượng Hải 1926.
Sơn Long Ngữ Loại (山龍語類) phần Long thân có mười sáu điều. Bài trước đã giảng bốn ngọn núi tổ tông của long: Thái Tổ, Thiếu Tổ, Liệt Tổ và Phụ Mẫu. Bài này giảng bốn điều kế tiếp, cũng là bốn chữ người học hay nghe mà ít khi hiểu cho tới nơi: thai tức (胎息), cán long (幹龍), chi long (枝龍) và mạch khí (脈氣). Bốn điều này trả lời ba câu hỏi rất thực tế khi đi núi: khí từ núi mẹ đi xuống huyệt qua những chặng nào; dãy núi trước mặt là thân chính hay chỉ là một nhánh; và lấy gì mà biết trong núi còn khí hay đã cạn.
Trả lời nhanh: Thai tức là nghĩa mang thai và nuôi thở: Phụ Mẫu sơn ra mạch là thai, chỗ kết huyệt là tức. Sách bác cách chia năm chặng "phụ mẫu, thai, tức, dựng, dục" vì đặt dựng sau tức là trái lẽ: dựng (mang thai) và thai là lúc con chưa rời mẹ, dục và tức là lúc con đã ra khỏi bụng. Cán long là mạch chính, chi long là mạch phân ra; cán chi là tên gọi tương đối, như cha con ông cháu: thấy cành thì gọi thân, thấy thân thì gọi cành. Ngô Cảnh Loan nói: cán chi rõ thì đích thứ phân, đích thứ phân thì thấy được sức lực của long. Mạch khí như mạch máu và huyết khí của người: mạch là gốc của khí, khí là cái mạch phát ra; mạch vượng thì khí đầy, khí đầy thì hình đủ. Đường sống lưng chia nước trên lưng long chính là đường mạch. Núi cao, mạch khí mở trướng xuyên tâm là quý; đất bằng, mạch khí như sóng trào xuyên tâm là quý.
Thầy Vũ Giới giảng: "Người đi núi hay nhìn đỉnh cao mà quên cái lưng. Đỉnh là tinh, là dáng; còn sống lưng chia nước mới là đường mạch. Lần theo sống lưng ấy từ núi mẹ xuống, chỗ nào thắt lại rồi nở ra, chỗ đó là thai tức, là chỗ khí được nuôi."
Thai tức: khí được mang và được nuôi – 胎息辨
Nguyên văn – 原文
胎息者。懷胎養息之義。父母山出脈爲胎。胎者父母生氣之所孕。結穴處爲息。息者父母生氣之所育。此父母山卽玄武腦也。
有以玄武腦後發足一節之山爲父母。落脈處爲胎。束咽過峽處爲息。再起玄武腦爲孕。結穴處爲育。但胎之與孕。子未離母之稱。育之與息。子既出腹之後。而玄武腦既脫卸於父母矣。非猶是孕也。凡龍剝換分枝。皆可稱爲父母胎息孕育。而謂孕在息後。於義又未盡合。
Dịch: Thai tức là nghĩa mang thai và nuôi hơi thở. Phụ Mẫu sơn ra mạch là thai; thai là chỗ sinh khí của cha mẹ được mang (thụ thai). Chỗ kết huyệt là tức; tức là chỗ sinh khí của cha mẹ được nuôi lớn. Phụ Mẫu sơn ở đây chính là Huyền Vũ não (đầu núi sau huyệt). Có thuyết lấy đốt núi phát chân phía sau Huyền Vũ não làm phụ mẫu, chỗ rơi mạch là thai, chỗ thắt cổ quá giáp là tức, chỗ nổi lại Huyền Vũ não là dựng (孕, mang thai), chỗ kết huyệt là dục (育, nuôi). Nhưng thai với dựng là tên gọi khi con chưa rời mẹ; dục với tức là sau khi con đã ra khỏi bụng. Huyền Vũ não đã thoát khỏi phụ mẫu rồi, đâu còn là "dựng" nữa. Phàm long bóc đổi phân cành, chỗ nào cũng có thể gọi là phụ mẫu, thai, tức, dựng, dục; nhưng nói dựng đứng sau tức thì về nghĩa lại chưa hợp.
Giảng: Đây là một mục "biện" (辨), tức là mục sửa tên gọi. Người biên tập không bày thêm thuật mới, mà dọn lại một khái niệm bị dùng lẫn lộn. Ông lấy hình ảnh sinh nở của người làm khuôn: cha mẹ thụ thai, đứa con thành hình trong bụng, rồi chào đời và được nuôi lớn. Áp vào núi: Phụ Mẫu sơn (cũng là Huyền Vũ não, ngọn núi ngay sau huyệt) là cha mẹ; chỗ núi ấy ra mạch là thai, nơi khí bắt đầu được mang đi; chỗ kết huyệt là tức, nơi khí được nuôi và thở. Chỉ hai chữ, gọn và đúng thứ tự.

Thuyết thứ hai chia dài hơn: đốt núi sau Huyền Vũ não là phụ mẫu, chỗ rơi mạch là thai, chỗ thắt cổ (thúc yết) là tức, ngọn Huyền Vũ não nổi lại là dựng, và huyệt là dục. Nghe thì đủ năm chặng, nhưng người biên tập chỉ ra chỗ vô lý: "dựng" là còn trong bụng mẹ, mà Huyền Vũ não lúc ấy đã "thoát tá" khỏi phụ mẫu rồi, tức là đứa con đã ra đời. Đặt "dựng" sau "tức" là bắt đứa trẻ đã chào đời quay lại bụng mẹ. Câu kết rất mở: phàm long bóc đổi phân cành, đoạn nào cũng có thể gọi bằng năm chữ ấy, miễn đừng đảo thứ tự.
Ý nghĩa thực hành nằm ở đây: thai tức không phải một ngọn núi cố định mà là một nhịp. Mỗi lần long nổi đỉnh rồi thắt lại, nó lặp lại nhịp "mẹ sinh con". Người đi núi đếm được bao nhiêu nhịp như thế thì biết long đã bóc đổi (剝換) bao nhiêu lần, khí đã được lọc bao nhiêu lần. Nhịp cuối cùng, ngay sau huyệt, là nhịp quyết định.

Cũng nên phân biệt chữ "thai tức" ở đây với chữ "thai tức" trong khí công đạo gia (thở bằng thai). Hai chỗ cùng gốc hình ảnh: khí không thở ra ngoài mà nuôi ở trong. Huyệt tốt là chỗ khí không tán, không bị gió lùa, như hơi thở của thai nhi trong bụng mẹ, kín mà vẫn sống. Vì vậy các bài sau của sách nhắc đi nhắc lại: huyệt phải tàng phong, chỗ thắt cổ phải có hai bên hộ vệ.
Cán long: thân chính của long – 幹龍辨
Nguyên văn – 原文
幹龍者。龍之正脈也。龍分枝幹。猶水之分枝幹。幹龍亦有大小之辨。一龍而下。旁有分龍。則本龍稱幹。分龍而下。又再分龍。則初分之龍。又稱爲幹。是猶人之有子有孫。見孫稱大幹。見子稱小幹。此辨枝中之幹。有數千里大小幹龍之名。有數百里大小幹龍之名。有百餘里大小幹龍之名。皆以見枝而稱幹者也。吳景鸞云。枝幹明而嫡庶分。嫡庶分而力量見。
Dịch: Cán long là mạch chính của long. Long chia cành thân, như nước chia nhánh và dòng chính. Cán long cũng có phân biệt lớn nhỏ. Một long đi xuống, bên cạnh có long phân ra, thì bản long gọi là cán. Long phân ra ấy đi xuống lại phân long nữa, thì long phân lần đầu lại được gọi là cán. Giống như người có con có cháu: thấy cháu thì gọi là đại cán, thấy con thì gọi là tiểu cán. Đó là phân biệt cái cán ở trong cành. Có tên đại tiểu cán long dài mấy nghìn dặm, có tên đại tiểu cán long dài mấy trăm dặm, có tên đại tiểu cán long dài hơn trăm dặm, đều là thấy cành mà gọi là cán. Ngô Cảnh Loan nói: cán chi rõ thì đích thứ phân, đích thứ phân thì sức lực hiện ra.
Giảng: Định nghĩa đầu tiên rất ngắn: cán long là chính mạch. Hình ảnh so sánh là sông: một dòng chính, nhiều nhánh. Nhưng điều người biên tập muốn nhấn là chữ "cán" là chữ tương đối. Một dãy núi có nhánh tách ra thì nó là cán đối với nhánh ấy. Nhánh ấy đi tiếp lại tách nhánh nữa, thì đối với nhánh con nó cũng là cán. Như trong họ: ông là trưởng so với cha, cha là trưởng so với con.

Từ đó sách nói có cán long mấy nghìn dặm, mấy trăm dặm, hơn trăm dặm. Cán mấy nghìn dặm là những đại mạch như các dãy núi lớn chia lưu vực sông; cán trăm dặm là những dãy trong một vùng. Người đi tìm đất không cần (và không thể) thấy hết cán nghìn dặm, nhưng phải biết khu mình đứng thuộc tầng nào: đang ở trên cán, ở cành của cán, hay ở cành của cành.
Câu của Ngô Cảnh Loan là then chốt: "cán chi rõ thì đích thứ phân, đích thứ phân thì sức lực hiện". Đích là con trưởng dòng chính, thứ là con các nhánh. Sức của long, tức là phúc lực của đất, theo thứ bậc ấy. Long đích (chính mạch) kết thì lực lớn, bền; long thứ (nhánh) kết thì lực nhỏ hơn, tuỳ nhánh dài ngắn. Không phân được cán chi thì không biết đất mình định dùng có sức đến đâu, dễ khen quá lời một cái huyệt nhỏ.
Chi long: cành của long – 枝龍辨
Nguyên văn – 原文
枝龍者。龍之分脈也。枝龍亦有大小之辨。一龍而上。中有正龍。則本龍稱枝。正龍而上。又有正龍。則次位正龍。又稱爲枝。是猶人之有父有祖。見祖稱小枝。見父稱大枝。此辨幹中之枝。有數千里大小枝龍之名。有數百里大小枝龍之名。有百餘里大小枝龍之名。皆以見幹而稱枝者也。大抵幹爲正身。枝如手足。從太祖山上辨枝幹。則知一龍大幹大枝。從列祖山上辨枝幹。則知一龍大幹小枝。龍之優劣。以此立辨。
Dịch: Chi long là mạch phân ra của long. Chi long cũng có phân biệt lớn nhỏ. Một long đi ngược lên, ở giữa có chính long, thì bản long gọi là chi. Chính long ấy đi ngược lên lại có chính long nữa, thì chính long ở bậc thứ lại gọi là chi. Như người có cha có ông: thấy ông thì gọi là tiểu chi, thấy cha thì gọi là đại chi. Đó là phân biệt cái chi ở trong cán. Có tên đại tiểu chi long dài mấy nghìn dặm, mấy trăm dặm, hơn trăm dặm, đều là thấy cán mà gọi là chi. Đại để cán là thân chính, chi như tay chân. Đứng từ Thái Tổ sơn mà phân cán chi thì biết đại cán đại chi của một long; đứng từ Liệt Tổ sơn mà phân cán chi thì biết đại cán tiểu chi của một long. Long hơn kém thế nào, lấy chỗ này mà phân.
Giảng: Mục chi long viết đối xứng với mục cán long, như hai vế câu đối. Cán là nhìn xuống (thấy cành nên gọi thân), chi là nhìn lên (thấy thân nên gọi cành). Cùng một dãy núi, nhìn xuống là cán, nhìn lên là chi. Người biên tập cố ý viết như vậy để người học bỏ thói quen dán nhãn cứng "núi này là cán, núi kia là chi".

Câu "cán là thân chính, chi như tay chân" cho thấy chi long không phải là long hạng hai bị bỏ đi. Tay chân là chỗ làm việc; rất nhiều huyệt kết trên chi long, vì cán long lớn quá, khí mạnh và đi xa, không dễ dừng. Điều sách dặn là phải biết mình đứng ở bậc nào để nói cho đúng sức của đất.
Hai câu cuối là phương pháp: đứng ở Thái Tổ sơn mà phân cán chi thì thấy được đại cán đại chi, tức là bức tranh lớn của cả vùng long; đứng ở Liệt Tổ sơn (những ngọn tổ ở giữa đường đi) mà phân thì thấy đại cán tiểu chi, tức là chi tiết của đoạn long gần huyệt. Một bên là bản đồ vùng, một bên là bản đồ khu. Người xem đất giỏi đọc cả hai, rồi mới nói "long này ưu" hay "long này liệt".

Ngày nay việc "đứng ở Thái Tổ" không cần leo lên đỉnh núi cao nhất: bản đồ địa hình, ảnh vệ tinh, mô hình độ cao giúp người học thấy đường chia nước của cả vùng. Nhưng sách dạy cái thứ tự: xem lớn trước, xem nhỏ sau; biết mạch chính rồi mới biết nhánh mình đang đứng có lực đến đâu.
Mạch khí: đường đi của khí trong thân long – 脈氣辨
Nguyên văn – 原文
脈氣者。猶人之脈絡血氣。脈者氣之本。氣者脈所發。脈旺則氣充。氣充則形足。凡龍高聳者氣勢雄。欹斜者氣少。振破碎者氣多陷。低小者氣無力。龍亦無論起伏。背上分水之脊。乃脈路也。龍家因形以察氣。因氣以求脈。因脈以求結。吉凶分焉。作用出焉。高山脈氣開帳穿心者貴。平洋脈氣涌浪穿心者貴。
Dịch: Mạch khí giống như mạch lạc và huyết khí của người. Mạch là gốc của khí, khí là cái mạch phát ra. Mạch vượng thì khí đầy, khí đầy thì hình đủ. Phàm long cao vút thì khí thế hùng; nghiêng lệch thì khí ít; lở vỡ vụn nát thì khí phần nhiều sụt; thấp nhỏ thì khí không lực. Long cũng không kể có khởi phục hay không, đường sống trên lưng chia nước chính là đường mạch. Nhà xem long nhân hình mà xét khí, nhân khí mà tìm mạch, nhân mạch mà tìm chỗ kết; cát hung từ đó mà phân, cách dùng từ đó mà ra. Núi cao, mạch khí mở trướng xuyên tâm là quý; đất bằng, mạch khí như sóng trào xuyên tâm là quý.
Giảng: Mục này đem cơ thể người ra so sánh: mạch như mạch máu, khí như huyết khí. Hai câu "mạch là gốc của khí, khí là cái mạch phát ra" nói rằng hai thứ không tách rời: không có mạch thì khí không có đường đi, không có khí thì mạch chỉ là đường đất chết. Câu tiếp theo là chuỗi nhân quả để quan sát: mạch vượng → khí đầy → hình đủ. Ta không thấy khí, nhưng thấy hình; hình đầy đặn, tròn trịa là dấu khí đầy.

Bốn dấu hiệu đọc khí qua hình được nêu rõ: cao vút là khí hùng; nghiêng lệch là khí ít; lở vỡ, vụn nát là khí sụt; thấp nhỏ là khí yếu. Người đi núi chỉ cần bốn chữ hùng, thiểu, hãm, vô lực là đủ để ghi chép từng đoạn long.
Câu quan trọng nhất của mục là: "long không kể khởi phục, đường sống trên lưng chia nước chính là đường mạch" (背上分水之脊。乃脈路也). Long có lúc nổi cao, có lúc chìm thấp, có lúc mờ đi trong ruộng; nhưng hễ còn một đường sống chia nước sang hai bên, thì đó là mạch đang đi. Mưa xuống, nước chảy về hai phía của đường sống ấy; chỗ nước hai bên gặp lại, mạch dừng. Đây là cách đọc mạch khoa học và dễ kiểm chứng nhất trong toàn bộ phép xem long.

Từ đó sách đưa ra trình tự ba bước của nhà xem long: nhân hình xét khí, nhân khí tìm mạch, nhân mạch tìm kết. Trình tự này không đảo được. Người chưa biết khí (hình có đầy không) mà đi tìm huyệt thì giống như bắt mạch người chết. Cuối cùng là hai cách quý: ở núi cao, mạch "khai trướng xuyên tâm", tức ngọn núi mở rộng hai cánh như tấm màn mà mạch đi ra đúng giữa; ở đất bằng, mạch "dũng lãng xuyên tâm", tức nền đất gợn lên như sóng, mạch đi giữa các lượn sóng ấy. Hai cách đều là "xuyên tâm": mạch ra đúng giữa, không lệch.

Tóm tắt các mục trong bài – 本篇提要
| Mục | Định nghĩa | Điều cần nhớ |
|---|---|---|
| Thai tức 胎息 | Phụ Mẫu ra mạch là thai, kết huyệt là tức | Không đặt "dựng" sau "tức"; mỗi lần bóc đổi là một nhịp mẹ sinh con |
| Cán long 幹龍 | Mạch chính; thấy cành thì gọi cán | Cán chi rõ thì đích thứ phân, sức lực của long hiện ra |
| Chi long 枝龍 | Mạch phân; thấy cán thì gọi chi | Cán là thân, chi như tay chân; xem từ Thái Tổ và từ Liệt Tổ |
| Mạch khí 脈氣 | Mạch là gốc khí, khí là mạch phát ra | Sống lưng chia nước là đường mạch; khai trướng hay dũng lãng xuyên tâm là quý |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Bốn mục này là nền của Hình Pháp. Phong Thuỷ Liên Hoa dạy học trò trước khi bàn đến phương vị, quái khí, phải tự mình lần được đường sống chia nước từ núi xuống khu đất. Thầy Vũ Giới thường bắt học trò vẽ lại đường chia nước trên bản đồ địa hình, đánh dấu chỗ núi thắt lại (thai) và chỗ mạch nở ra (tức), rồi mới ra hiện trường đối chiếu. Làm như vậy thì "nhân hình xét khí, nhân khí tìm mạch, nhân mạch tìm kết" không còn là câu chữ mà thành thao tác.
Ở dương trạch, phép cán chi được Phong Thuỷ Liên Hoa chuyển thành phép đọc đường sá và địa hình đô thị: trục đường lớn, sống đất cao của thành phố là cán; các nhánh đường, các gò đất phụ là chi. Một khu nhà nằm trên chi của một cán mạnh thường bền hơn một khu nằm trên cán mà khí đi qua không dừng. Phần thời vận, Phong Thuỷ Liên Hoa phối thêm vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, để biết khí của từng nhánh vượng suy theo năm. Lý pháp được chia sẻ trong bộ sách; thủ pháp như đọc nhịp thai tức trên thực địa, phân đích thứ của một vùng long, phải học trực tiếp cùng thầy.
Tóm lại – 總結: Thai tức là nhịp mẹ sinh con: Phụ Mẫu sơn ra mạch là thai, kết huyệt là tức, đừng đặt dựng sau tức. Cán và chi là tên tương đối: thấy cành gọi thân, thấy thân gọi cành; cán chi rõ thì đích thứ phân, sức của long hiện ra. Mạch là gốc khí, khí là mạch phát ra; sống lưng chia nước là đường mạch; xem hình biết khí, theo khí tìm mạch, theo mạch tìm huyệt.
Bài trước: Long thân tổng luận; Thái Tổ, Thiếu Tổ, Liệt Tổ, Phụ Mẫu sơn.
Bài sau: Khởi phục, quá giáp, khai trướng, nhập thủ 起伏 過峽 開帳 入首.
Nguồn: Sơn Long Ngữ Loại (山龍語類), phần Long thân, các mục Thai tức biện, Cán long biện, Chi long biện, Mạch khí biện, in trong Địa Lý Chính Tông (地理正宗) quyển mười một, trang 274–275, Văn Minh thư cục Thượng Hải, 1926 (thuộc công cộng). Câu 振破碎者氣多陷 giữ nguyên theo bản in, dịch là "lở vỡ vụn nát". Phong Thuỷ Liên Hoa dịch và biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới; lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng đi của mạch và hướng sống lưng chia nước.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa, ghi long cán long chi cho từng khu đất.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ đường chia nước, đánh dấu chỗ thai và chỗ tức trên mặt bằng.
Bài liên quan – 相關文章
- Sơn Long Ngữ Loại 山龍語類: Long thân, Thái Tổ, Thiếu Tổ, Phụ Mẫu sơn
- Thiên Nguyên Ngũ Ca 天元五歌: Sơn long, tổ tông và chi cán
- Hám Long Kinh 撼龍經: Đề yếu, tổng luận Tu Di Sơn
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Lần được đường mạch trên thực địa, phân được cán chi của cả một vùng long là việc phải đi núi nhiều lần cùng thầy. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Thai tức trong phong thuỷ là gì? – 何謂胎息
Thai tức là nghĩa mang thai và nuôi thở: Phụ Mẫu sơn (Huyền Vũ não) ra mạch là thai, chỗ kết huyệt là tức. Mỗi lần long bóc đổi, nổi đỉnh rồi thắt lại, là một nhịp thai tức.
Cán long và chi long khác nhau thế nào? – 幹龍枝龍之別
Cán long là mạch chính, chi long là mạch phân ra. Hai tên gọi là tương đối: thấy nhánh con thì gọi là cán, thấy thân chính thì gọi là chi, như cha con ông cháu trong một họ.
Huyệt kết trên chi long có kém hơn trên cán long không? – 枝龍結穴
Không hẳn. Cán là thân, chi như tay chân; nhiều huyệt tốt kết trên chi long. Điều cần là biết đích thứ để nói đúng sức của đất: chi của một cán lớn, dài, vẫn có lực lớn.
Làm sao nhận ra đường mạch của long? – 如何認脈
Sách dạy: không kể long khởi hay phục, đường sống trên lưng chia nước sang hai bên chính là đường mạch. Nước hai bên gặp lại ở đâu thì mạch dừng ở đó.
"Khai trướng xuyên tâm" và "dũng lãng xuyên tâm" là gì? – 開帳穿心 涌浪穿心
Ở núi cao, ngọn núi mở hai cánh như tấm màn và mạch đi ra đúng giữa là khai trướng xuyên tâm. Ở đất bằng, nền đất gợn như sóng và mạch đi giữa các lượn sóng là dũng lãng xuyên tâm. Cả hai đều là cách quý.









