Khi nói về thủy mạch, người ta thường nghĩ tới sông, hồ, kênh: những mặt nước nhìn thấy được. Nhưng trong đô thị Việt Nam, rất nhiều dòng nước đã biến mất khỏi tầm mắt. Mương, rạch được lấp để làm đường; ao được san để chia lô; suối nhỏ được cống hoá chạy dưới phố. Dưới chân mỗi khu phố là cả một mạng cống thoát nước mưa, nước thải, cùng các mạch nước ngầm tự nhiên. Những dòng nước không nhìn thấy này vẫn đang ảnh hưởng tới nền nhà, độ ẩm, mùi và cả cảm giác của người sống bên trên.
Phong thuỷ cổ có khái niệm “ám thủy”, nước ngầm, nước khuất. Theo Hình Pháp Liên Hoa, ám thủy không phải là chuyện huyền bí mà là một thực tế vật lý: nước vẫn đi theo đường cũ của nó, dù mặt đất đã thay đổi. Ngôi nhà nằm trên một dòng nước cũ có thể lún, nứt, thấm; ngôi nhà có miệng cống ngay trước cửa có thể nhận mùi và nước dồn mỗi khi mưa lớn.
Bài này là bài thứ tư của chuyên mục Cảnh quan thủy mạch, sau các bài về sông, hồ, kênh và khu dân cư, hồ cảnh quan trong dự án và nhà ven sông.
Thủy mạch ngầm gồm những gì
Liên Hoa chia thủy mạch ngầm trong đô thị thành bốn nhóm, mỗi nhóm có cách nhận biết và ảnh hưởng khác nhau.
| Nhóm | Ví dụ | Ảnh hưởng thường gặp |
|---|---|---|
| Dòng nước cũ bị lấp | Mương, rạch, ao, hồ, suối nhỏ đã san lấp để xây dựng | Nền yếu, lún không đều, ẩm, nứt tường |
| Cống hoá dòng chảy | Suối, kênh được đặt cống hộp, phía trên làm đường hoặc nhà | Rung, mùi, nguy cơ sụt khi cống hỏng |
| Mạng cống thoát đô thị | Cống thoát nước mưa, nước thải dưới đường, hố ga, cửa xả | Mùi, nước dồn khi mưa, chuột, côn trùng |
| Mạch nước ngầm tự nhiên | Tầng nước ngầm nông, mạch rỉ ở chân đồi, vùng trũng | Thấm tầng hầm, ẩm chân tường, nền ướt quanh năm |
Ba nhóm đầu là dấu vết của con người can thiệp vào thủy mạch tự nhiên; nhóm cuối là thủy mạch tự nhiên vẫn còn nguyên. Cả bốn đều cần được đọc trước khi mua đất hay xây nhà.
Nhà trên dòng nước cũ: cách nhận biết
Một lô đất trông bằng phẳng, khô ráo hôm nay có thể là lòng mương hai mươi năm trước. Hình Pháp gọi đây là đất “thủy địa”, đất của nước; đất này thường mềm, ẩm và dễ lún hơn đất bên cạnh. Có nhiều cách để nhận biết:
- Hình dạng khu phố: những con đường cong ngoằn ngoèo bất thường giữa lưới phố vuông, những dãy lô đất hẹp dài chạy theo một đường cong, thường là dấu vết của mương rạch cũ.
- Tên địa danh: tên đường, tên hẻm có chữ cầu, ao, rạch, mương, bàu, đầm, bến, dù hiện tại không còn mặt nước.
- Bản đồ cũ: so sánh bản đồ vệ tinh nhiều thời kỳ, bản đồ đô thị cũ ở thư viện hoặc cơ quan quản lý.
- Hỏi người dân lâu năm: thường là cách nhanh và chính xác nhất.
- Dấu hiệu trên công trình: nhà xung quanh nứt chéo, lún một góc, nền nhà thấp hơn đường, tường ẩm chân dù không có nguồn nước gần.
Nhà trên dòng nước cũ không phải là không xây được. Nhưng nó đòi hỏi khảo sát địa chất kỹ, móng được kỹ sư tính toán phù hợp, chống thấm cẩn thận và theo dõi lún trong những năm đầu. Không vật phẩm nào thay được những việc này.
Cống chạy dưới nhà và dưới đường trước nhà
Ở nhiều khu phố cũ, cống hộp chạy ngay dưới dãy nhà hoặc dưới hẻm trước nhà. Theo Hình Pháp, đây là ám thủy xuyên qua nền nhà; theo kỹ thuật, đây là kết cấu có thể rung, rò rỉ, bốc mùi và xuống cấp.
- Cống chạy dưới nền nhà: tránh đặt phòng ngủ, bàn thờ ngay trên tuyến cống; cần kỹ sư kiểm tra tình trạng cống và khả năng chịu lực.
- Cống lớn chạy dọc hẻm trước nhà: kiểm tra nắp, mùi, tiếng nước chảy; nhà có thể bị nước dồn khi mưa lớn nếu nền thấp.
- Nhà nằm đúng điểm cống rẽ hoặc hợp lưu: nơi nước xoáy và dồn, thường ồn hơn và hay tràn hơn.
Miệng cống, hố ga trước cửa
Đây là câu hỏi phổ biến nhất mà Liên Hoa nhận được về thủy mạch ngầm: “Trước cửa nhà có miệng cống có sao không?”. Hình Pháp xem miệng cống là nơi nước bẩn đi xuống, nơi khí uế thoát lên. Đặt ngay trước cửa chính, nó là nguồn mùi và côn trùng ngay tại khí khẩu của ngôi nhà.
| Tình huống | Ảnh hưởng | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Hố ga thoát nước mưa có nắp kín, ít mùi, lệch khỏi cửa | Nhẹ | Giữ sạch, không để rác lấp |
| Hố ga ngay trước cửa, nắp hở, có mùi | Rõ: mùi, muỗi, chuột | Đề nghị thay nắp kín có lưới chặn mùi; bồn cây hoặc bậc đệm giữa cửa và hố ga |
| Cửa xả nước mưa từ mái nhà đối diện hắt vào trước cửa | Nước dồn, ẩm | Làm rãnh dẫn, bậc tam cấp đủ cao, mái hiên |
| Nhà thấp hơn đường, nước từ đường chảy vào khi mưa | Nặng: thủy xâm | Nâng nền hoặc làm ngưỡng chắn, rãnh thu nước có nắp trước cửa |
Hố ga thuộc hạ tầng công cộng; mọi thay đổi phải qua cơ quan quản lý hoặc ban quản lý khu. Việc gia chủ làm được là những gì trong phạm vi nhà mình: nâng ngưỡng, làm bậc, bồn cây, mái hiên, rãnh thu có nắp, và giữ vệ sinh khu vực trước nhà. Liên Hoa không khuyến khích đặt vật phẩm “trấn” lên miệng cống; mùi và nước không thay đổi vì vật phẩm.
Thủy mạch trong nhà: ống thoát, bể phốt và rãnh nước
Thủy mạch ngầm còn nằm ngay trong nhà mình: ống thoát nước thải, bể tự hoại (bể phốt), hố ga trong nhà, ống thoát mái. Đây là phần gia chủ hoàn toàn chủ động được.
- Bể tự hoại: đặt ở vị trí phụ, gần nhà vệ sinh, xa bếp, xa bàn thờ, không nằm dưới cửa chính hay dưới phòng ngủ chính; có ống thông hơi đưa lên cao.
- Ống thoát nước thải: đi trong hộp kỹ thuật, không chạy qua trần phòng ngủ, phòng thờ; có xi phông chặn mùi ở mọi điểm thu.
- Hố ga trong nhà: đặt ở sân sau, khu phụ; nắp kín.
- Thoát nước mái: ống đứng dẫn xuống rãnh có nắp, không xả tự do ra trước cửa; nước mái là thủy của chính ngôi nhà, nên được dẫn đi mềm và khuất.
Khi thiết kế, vẽ đường ống và vị trí bể trên mặt bằng trong Vẽ mặt bằng Liên Hoa để kiểm tra chúng không nằm dưới các không gian cần tĩnh. Sau đó có thể dùng Lập cục pháp xem các khối phụ rơi vào cung nào.
Mạch nước ngầm tự nhiên và tầng hầm
Ở vùng đồng bằng ven sông, ven biển, tầng nước ngầm thường rất nông. Làm tầng hầm ở đây giống như đặt một chiếc hộp vào trong nước; nếu chống thấm không tốt, hầm luôn ẩm, có mùi, thiết bị nhanh hỏng. Ở vùng chân đồi, có thể có mạch rỉ chảy ngầm từ trên cao xuống; nhà chắn ngang mạch rỉ sẽ bị thấm ở tường phía dốc.
- Khảo sát địa chất trước khi quyết định làm tầng hầm.
- Ưu tiên không làm hầm ở vùng nước ngầm nông; thay bằng nâng nền và tầng trệt để xe.
- Nếu làm hầm, chống thấm toàn bộ, có hố thu và bơm, có thông gió.
- Nhà chân dốc: làm rãnh thu nước ngầm phía dốc, tường chắn có thoát nước.
Những hiểu lầm thường gặp về thủy mạch ngầm
- “Dùng que dò, con lắc để tìm mạch nước xấu dưới giường”: Liên Hoa không dùng các phương pháp này. Thủy mạch ngầm được đọc bằng bản đồ, địa chất, lịch sử khu đất và dấu hiệu trên công trình.
- “Đặt vật phẩm lên miệng cống để chặn khí xấu”: mùi, nước, côn trùng là chuyện vật lý; xử lý bằng nắp kín, ngưỡng, rãnh, vệ sinh.
- “Đất từng là ao thì không bao giờ được ở”: không đúng; nhiều khu đô thị nằm trên đất từng là ao hồ. Cần móng đúng và chống thấm tốt.
Quy trình kiểm tra thủy mạch ngầm trước khi mua đất
- Xem bản đồ vệ tinh nhiều thời kỳ và bản đồ cũ, tìm dấu vết mương, ao, rạch.
- Đọc tên địa danh, hỏi người dân lâu năm.
- Quan sát nhà xung quanh: nứt, lún, ẩm chân tường.
- Kiểm tra trước cửa: hố ga, cửa xả, cao độ so với đường; đến vào lúc mưa lớn nếu có thể.
- Khảo sát địa chất với đơn vị chuyên môn trước khi thiết kế móng.
- Vẽ phương án, xác định vị trí bể phốt, ống thoát; ước chi phí phần móng và chống thấm bằng Dự toán Liên Hoa.
Cần khảo sát đất: Thầy Vũ Giới, TP.HCM 0988 964 636; KTS Vũ Minh, Hà Nội 0917 798 886.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Vẽ mặt bằng 2D–3D – vẽ đường ống, bể phốt, hố ga trên mặt bằng.
- Lập cục pháp – xem các khối phụ rơi vào cung nào.
- Dự toán xây dựng – ước chi phí móng, chống thấm, nâng nền.
- La kinh web – đo hướng dòng chảy và hướng nhà tại thực địa.
Bài liên quan
- Cảnh quan thủy mạch: sông, hồ, kênh và khu dân cư
- Tầm long: ứng dụng chọn đất xây nhà
- Tư vấn chọn đất trước khi mua · Chuyên mục Cảnh quan thủy mạch
Câu hỏi thường gặp
Thủy mạch ngầm là gì?
Là các dòng nước không nhìn thấy: mương ao đã lấp, dòng chảy đã cống hoá, mạng cống thoát đô thị và mạch nước ngầm tự nhiên dưới đất.
Làm sao biết đất từng là ao, mương?
Xem bản đồ nhiều thời kỳ, tên địa danh, hỏi người dân lâu năm và quan sát nhà xung quanh có nứt, lún, ẩm hay không.
Miệng cống trước cửa nhà có sao không?
Có thể gây mùi, côn trùng và nước dồn. Xử lý bằng nắp kín chặn mùi (qua cơ quan quản lý), ngưỡng, bậc, bồn cây, rãnh có nắp và vệ sinh thường xuyên.
Bể phốt nên đặt ở đâu?
Ở khu phụ, gần nhà vệ sinh, xa bếp, bàn thờ, không dưới cửa chính hay phòng ngủ chính, có ống thông hơi lên cao.
Có nên dùng que dò tìm mạch nước?
Liên Hoa không dùng. Thủy mạch ngầm được đánh giá bằng bản đồ, khảo sát địa chất và dấu hiệu thực tế trên công trình.
