Địa Lý Tứ Đạn Tử (9): Bạt Sa Kinh (2), huyệt chỗ cao, kiêm thể thiếp thể, đá là xương đất là thịt
扒砂經 · Kim Tinh Liêu Công bí thụ địa học tâm pháp chính truyền hoạch sách Bạt Sa Kinh (金精廖公秘授地學心法正傳畫筴扒砂經), quyển một, phần sau Nội tập và các thiên thuyết (乘氣說 · 培土說 · 內集之疑) · in kèm bộ Địa Lý Tứ Đạn Tử (地理四彈子)
Tác giả: sách đề đời Tống, Kiền Châu Kim Tinh sơn nhân Liêu Vũ (虔州金精山人廖禹) soạn; Bành Đại Hùng (彭大雄) tập; đời Minh, Giang Chi Đống (江之棟) biên tập; Uông Nguyên Tiêu (汪元標) hiệu
Bản gốc: in cuối tập Địa Lý Tứ Đạn Tử, Tụ Cẩm đường khắc (聚錦堂梓), trong Cố Cung trân bản tùng san (故宮珍本叢刊).
Bài thứ hai của Bạt Sa Kinh (扒砂經) đọc phần sau quyển một. Nếu phần đầu quyển nói chuyện lớn (long quý tiện, năm núi không táng, khí và thế), thì phần này đi vào từng loại huyệt và từng loại hình: huyệt ở chỗ cao, đầu ngay chân giao, đất có nước, đất bằng, các thể sao ghép (kiêm thể, hợp thể, thiếp thể), các dạng quầng núi dễ lẫn, đá và đất trong huyệt, rồi khép lại bằng mấy bài "thuyết" rất đáng đọc: Thừa khí thuyết, Chiết thuỷ, Bồi thổ thuyết và Nội tập chi nghi. Trang cuối quyển là hình "Địa phương sơn diện", ngay sau đó là đầu quyển hai.

Trả lời nhanh: Phần sau quyển một Bạt Sa Kinh dạy ba điều chính. Thứ nhất, huyệt ở chỗ cao có ba thế (ngưỡng cao, bằng cao, kỵ long), cả ba đều phải có núi ứng gần hoặc núi ngoài ngửa đón, và thế gấp khí hẹp thì dù phát cũng không bền; đầu ngay chân giao thì khí không tiết, ý không tản. Thứ hai, phải phân biệt kiêm thể (một sao có đủ năm hành, tốt) với hợp thể cô đơn (hai hành khắc nhau, kỵ), và phân biệt ba dạng khí tốt lộ hình (thiếp thể, tẩu châu, đảo khí) với hai dạng khí bệnh (ung sang, du mạch). Thứ ba, đá và đất trong huyệt như xương và thịt của người: núi đá có huyệt đất, núi đất có huyệt đá, đất bằng không cần đất cứng; núi cao và đất bằng đều nên táng sâu. Các thiên "thuyết" cuối quyển đặt "thừa khí" làm tâm pháp của địa học, chê thuyết thiên tinh quái lệ, nghi phép "chiết thuỷ" và tin phép "bồi thổ".
Thầy Vũ Giới giảng: "Phần này của Bạt Sa Kinh rất gần người làm thực địa. Sách không bảo đá là xấu, đất là tốt, mà dạy nhìn đá như xương, đất như thịt, nước như máu. Người có xương có thịt mới sống; đất có đá có đất mới có khí."
Đoạn 1: Ba thế huyệt ở chỗ cao – 仰高 · 凭高 · 騎龍
Nguyên văn
騎龍穴勢成上聚,穴宜居高。在星體之頂者,謂仰高;穴在星體之上截者,謂凭高;穴在兩山相照者,謂騎龍。仰高穴要平面合諸體,凭高穴要上截成諸體,騎龍穴要出脈處成諸體,不則勢促而氣嗇,雖發亦不耐久,貴龍亦只富而已。三體要應近,或外山仰迎,或自己帶應。迎應高者,遮絕外朝,不見諸峰為奇。蓋穴高則顯露,遮則晦藏,高而晦者難矣。
Dịch
Thế huyệt kỵ long thành ở chỗ khí tụ lên trên, huyệt nên ở cao. Huyệt ở đỉnh thể sao gọi là ngưỡng cao; huyệt ở phần trên của thể sao gọi là bằng cao; huyệt ở chỗ hai núi chiếu nhau gọi là kỵ long. Huyệt ngưỡng cao cần mặt bằng hợp với các thể; huyệt bằng cao cần phần trên thành thể; huyệt kỵ long cần chỗ xuất mạch thành thể. Nếu không thì thế gấp mà khí hẹp, dù phát cũng không bền; long sang cũng chỉ giàu mà thôi. Cả ba thể cần núi ứng ở gần: hoặc núi ngoài ngửa đón, hoặc tự mình mang núi ứng. Núi ứng cao che hết triều ngoài, không thấy các ngọn khác là kỳ. Vì huyệt cao thì lộ, có che thì kín; cao mà kín được là khó vậy.
Giảng
Phần đông sách hình thế dạy huyệt nên ở chỗ thấp, chỗ khí đã dừng. Bạt Sa Kinh dành riêng một đoạn cho huyệt ở chỗ cao, vì có những long mà khí "tụ lên trên": núi đến mạnh, thể sao đầy, khí bốc lên đỉnh chứ không chảy xuống chân. Ba tên gọi phân theo vị trí: ở ngay đỉnh, ở phần trên sườn, hay ở chỗ yên ngựa giữa hai núi. Cả ba đều phải có một điều kiện chung: chỗ ấy phải "thành thể", tức có hình rõ, không phải một chỗ cao trơ.

Câu đáng nhớ nhất là "cao mà kín được là khó". Huyệt cao thì gió lùa bốn phía, khí dễ tán; muốn giữ được khí phải có núi ứng ở gần, cao vừa đủ để che. Sách còn nói thêm: thấy đủ bốn ngọn bốn phía thì rối, rối thì như bị lấn; chỉ mừng khi long hổ có chân giao nhau hộ vệ. Đây là nguyên lý chọn chỗ, không phải cách định huyệt; xác định huyệt cao ngoài thực địa cần thầy dẫn tận nơi.

Đoạn 2: Đầu ngay chân giao, và hai kiểu hồi cố – 頭端腳交 · 回顧
Nguyên văn
頭端腳交,則氣不下洩而成升,無聚氣之堂局,有洽穴之餘氣收用,一也。頭端則情不他顧而意向專,無親帶之龍虎,有招來之意氣揖集,一也。回顧:遠回為宗派之親,近回為肢體之親。宗派之親,情義隔別,借水而通氣,合諸派為一淵,故大發福稍緩;肢體之親,意欲逼迴,氣行水到,揔元辰而不洩,似淺,發福為速。
Dịch
Đầu ngay, chân giao thì khí không tiết xuống mà thành bốc lên; dù không có đường cục tụ khí, vẫn có dư khí thấm huyệt để thu dùng, đó là một. Đầu ngay thì tình không ngó chỗ khác mà ý hướng chuyên một; dù không có long hổ thân mang theo, vẫn có ý khí vẫy gọi gom về, đó là một. Về hồi cố (quay lại nhìn): quay lại xa là cái thân của tông phái, quay lại gần là cái thân của chi thể. Thân của tông phái thì tình nghĩa cách xa, mượn nước mà thông khí, gom các nhánh thành một vực, cho nên phát phúc lớn nhưng hơi chậm; thân của chi thể thì ý muốn ép quay về, khí đi nước đến, gom cả nguyên thần mà không tiết, có vẻ nông nhưng phát phúc nhanh.
Giảng
"Đầu ngay" là đầu núi ngay ngắn, không lệch đi; "chân giao" là hai chân núi hai bên khép lại trước mặt. Hai điều này thay được phần nào cho đường cục và long hổ: nếu không có minh đường rộng, nhưng chân giao thì khí vẫn giữ được; nếu không có long hổ thật, nhưng đầu ngay thì ý vẫn chuyên. Đây là cách sách dạy nhìn "ý" của núi, không chỉ đếm các bộ phận.
Hai kiểu "hồi cố" là một so sánh rất tinh. Long quay lại nhìn tổ ở xa giống người con đi xa nhớ dòng họ: tình xa, phải mượn nước để thông, nhưng gom được nhiều nhánh nên phúc lớn mà chậm. Long quay lại nhìn chính thân mình ở gần giống người ôm lấy tay chân: khí đến ngay, phúc nhanh nhưng có vẻ nông. Sách còn dặn: chỗ ngồi của hồi cố thường hư khuyết, phải có núi ngoài sau lưng, hoặc ngang hoặc thẳng, hoặc cao hoặc thấp, mới yên.

Đoạn 3: Huyệt có nước và đất bằng – 水穴 · 坌水 · 平垿
Nguyên văn
水穴之患,以其無氣聚水之地,陰弱不載,或是交界,或是餘曜。交界則為虛歇,餘曜則為沙灘,水之所止,泥沙相將,渣漬磅礴,腐根朽物之藏也,居與葬乘之,皆致絕滅。有俗坌水致福者,諸龍之會,氣勢之全,恰於低凹心成穴星窩體,水溢清溫,氣并勢煥,投骨於內,經久不敗。譬之山谷之中氣勢攸聚之泉,投物浸之,千百年而不壞,泉靈故也。平垿之地,不可以其體常寬廣而棄其陰穴也。有突便據其突,有窩便據其窩,皆為吉葬。
Dịch
Cái hại của huyệt có nước là vì đó là đất không có khí mà chỉ tụ nước, âm yếu không chở được; hoặc là chỗ giáp ranh, hoặc là dư diệu. Giáp ranh thì khí đã hư nghỉ; dư diệu thì thành bãi cát. Nơi nước dừng, bùn cát lẫn nhau, cặn bã ngập ngụa, là chỗ chứa rễ mục vật thối; ở hay táng ở đó đều dẫn đến tuyệt diệt. Có khi người đời gặp "bồn thuỷ" mà được phúc: đó là chỗ các long hội lại, khí thế trọn vẹn, đúng ở lòng trũng thành thể sao dạng oa, nước tràn mà trong ấm, khí cùng thế đều rạng; đặt hài cốt vào trong, lâu năm không hỏng. Ví như suối ở trong hang núi nơi khí thế tụ về, ngâm vật vào đó nghìn trăm năm không hư, vì suối ấy linh. Đất bằng thì không thể vì thể của nó thường rộng mà bỏ các huyệt âm; có chỗ đột thì theo chỗ đột, có chỗ oa thì theo chỗ oa, đều là táng tốt.
Giảng
Đoạn này dạy phân biệt hai loại đất có nước rất dễ lẫn. Loại thứ nhất là nước đọng ở chỗ khí đã hết: giáp ranh của hai long, hay phần thừa ở cuối, bùn và rễ mục lẫn nhau. Loại thứ hai là nước ở giữa một cục lớn, nơi các long gom về, nước trong và ấm. Dấu hiệu sách đưa ra rất cụ thể: nước đục, cặn, mùi mục là đất chết; nước trong, ấm, chảy tràn nhẹ là có khí. Sách còn nói các thành quách lớn hay có nhà dựng trên chỗ trũng mà người và của đều thịnh, cũng vì khí thế được hun đúc ở đó.
Ở Việt Nam, đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long đều là đất bằng, nhiều nước. Bạt Sa Kinh cho một nguyên tắc rõ ràng: đất bằng không vì rộng mà bỏ; phải tìm chỗ hơi nổi (đột) hay chỗ hơi lõm (oa) có hình, đó là chỗ khí lộ ra. Câu "có khi khí ngưng lộ, oa và đột chính là chỗ khí ngưng lộ" là chìa khoá để đọc đất bằng.

Đoạn 4: Trảm huyệt, trảm giác và khai khẩu – 斬穴 · 斬角 · 開口
Nguyên văn
斬穴之法實多者,蓋一山之來,生氣潛乎前後大小遠近左右,無不通貫,故成穴星處,生意一葬,自有全局。氣運潛通,周徧浹洽,無有無氣之質。金星斬角,上氣完勢盡而乘之也。全體之星渾淪而暈不見,一角之上伶俐而氣可據。土星斬角,土至角方折旋,折旋屬變屬動。惟其變也,勢老而氣嫩;惟其動也,有生而無死。
Dịch
Phép trảm huyệt sở dĩ nhiều, là vì một núi đến, sinh khí ngầm chạy khắp trước sau, lớn nhỏ, xa gần, trái phải, không chỗ nào không thông suốt; cho nên ở chỗ thành sao huyệt, sinh ý một khi táng, tự có cả cục. Khí vận ngầm thông, thấm khắp, không có chất nào không có khí. Kim tinh trảm giác là khi khí phía trên đã đủ, thế đã hết mà cưỡi lấy. Sao trọn thể thì tròn trịa mà quầng không thấy; trên một góc thì rõ ràng mà khí có chỗ dựa. Thổ tinh trảm giác: thổ đến góc mới gãy rẽ, gãy rẽ là thuộc biến, thuộc động. Vì biến nên thế già mà khí non; vì động nên có sinh mà không có tử.
Giảng
"Trảm" ở đây là cắt lấy một phần: không đặt huyệt ở giữa thể sao, mà ở một góc. Lý do sách đưa ra rất đẹp: một thể sao tròn đầy (kim) hay vuông phẳng (thổ) thì khí "trộn đều", không lộ chỗ nào; đến góc, chỗ hình bắt đầu đổi, thì khí mới lộ ra. Đó là ý "thế già mà khí non": thân núi đã già, nhưng chỗ đổi hình là chỗ khí mới sinh. Sách cũng nói về sao khai khẩu: thân cao thế đứng thì không thể luận là khí tụ trên, mà chỗ có chân chia ra thì khí theo xuống, huyệt cũng ở dưới.
Đây là phần thuộc phép định huyệt. Bài chỉ giảng đến nguyên lý "khí lộ ở chỗ hình đổi"; còn trảm góc nào, sâu nông bao nhiêu thì không viết ra, vì làm sai là hỏng cả một ngôi mộ. Ai muốn học phần này cần theo thầy học trực tiếp ngoài thực địa.

Đoạn 5: Hợp thể, kiêm thể và thiếp thể – 合體 · 兼體 · 貼體
Nguyên văn
合氣與兼體不同,貼體與曜氣不同,察氣者當審乎此。金與土合則為太陰,金與木合則為金水,此合體之吉也,氣味相投,形體相生。合氣之中亦有兼體,兼則一星必具五體,蓋得五行之性以成形者,天降之衷也。兼體固不忌,而孤單之合體者深忌之。何也?蓋兼則渾淪,合則專一。金與火合,金與木合,專一之謂也,所以有尅,尅則相戰之地,生意凋索。兼體,性之著也;貼體,形之微也。
Dịch
Hợp khí khác với kiêm thể, thiếp thể khác với diệu khí; người xét khí phải xét kỹ chỗ này. Kim hợp với thổ thành thái âm, kim hợp với thuỷ thành kim thuỷ: đó là hợp thể tốt, khí vị hợp nhau, hình thể sinh nhau. Trong hợp khí cũng có kiêm thể: kiêm thì một sao tất có đủ năm thể, vì được tính năm hành mà thành hình, là điều trời ban xuống. Kiêm thể vốn không kỵ, còn hợp thể cô đơn thì rất kỵ. Vì sao? Vì kiêm thì trộn đều, hợp thì chuyên một. Kim hợp với hoả, kim hợp với mộc, gọi là chuyên một, nên có khắc; khắc thì là đất đánh nhau, sinh ý tàn lụi. Kiêm thể là tính hiện rõ; thiếp thể là hình rất nhỏ.
Giảng
Ba khái niệm ở đây hay bị gộp lẫn. Hợp thể là hai hành ghép lại thành một sao: nếu sinh nhau (kim với thổ, kim với thuỷ) thì tốt; nếu khắc nhau (kim với hoả, kim với mộc) mà chỉ có hai hành trơ trọi thì kỵ, sách gọi là "đầu kim chân hoả", "đầu kim chân mộc". Kiêm thể là một sao mang đủ dáng năm hành, tròn trịa, không hành nào lấn hành nào: đó là sao tốt nhất. Thiếp thể là một hình nhỏ dán vào thân sao chính, như một nốt đẹp trên mặt.
Sách còn dặn: một sao mà bên sáng bên tối, bên cứng bên mềm, bên già bên non, cũng là lỗi của kiêm thể; nhưng nếu biết dùng phép mà chế thì cuối cùng vẫn về được chỗ trung. Câu kết đoạn rất hợp với cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa: ngũ hành của núi không phải năm cái nhãn dán, mà là thế cân bằng hay lệch của cả một thể.

Đoạn 6: Quầng núi dễ lẫn – 貼體 · 走珠 · 倒氣 · 癰瘡 · 遊脈
Nguyên văn
山暈之似者有三:曰貼體,曰走珠,曰倒氣,此吉氣之外。又有曰癰瘡,曰遊脈,此二者乃本山疾發之氣,散見而露形,不知辨者慎之,禍亦不小。辨之之法:貼體之形宏大而展舒;走珠之形或三或五,多是金體,微有串珠脈;倒氣之形上瘦下微;癰瘡之形巖巉,腳下頗峻;遊脈之形突尖,腳下頗散。
Dịch
Những thứ giống quầng núi có ba: thiếp thể, tẩu châu, đảo khí; đó là khí tốt lộ ra ngoài. Lại có ung sang và du mạch; hai thứ này là khí bệnh của chính ngọn núi phát ra, tản lộ thành hình. Người không biết phân biệt phải cẩn thận, hoạ cũng không nhỏ. Cách phân biệt: hình thiếp thể to rộng mà mở ra; hình tẩu châu ba hay năm hạt, phần nhiều là thể kim, có mạch nối như chuỗi hạt; hình đảo khí trên gầy dưới nhỏ; hình ung sang lởm chởm, chân khá dốc; hình du mạch nhọn nổi, chân khá tản.
Giảng
"Quầng" (暈) là vùng hơi nổi, hơi tròn quanh chỗ khí dừng, như quầng trăng. Đứng ngoài thực địa, nhiều chỗ trông như có quầng mà thật ra không phải. Bạt Sa Kinh xếp chúng thành hai nhóm: ba thứ là khí tốt lộ ra (có thể dùng), hai thứ là bệnh của núi (phải tránh). Ung sang (mụn nhọt) là chỗ đá đất lởm chởm, chân dốc; du mạch (mạch chạy lang thang) là gò nhọn mà chân toả tản. Cả hai đều là khí không yên của núi, không phải chỗ khí dừng.

Đây là một trong những đoạn thực dụng nhất của quyển một. Người mới học thường thấy gò là mừng, thấy chỗ nổi là cho là huyệt. Sách dạy nhìn chân của gò: chân mềm, mở rộng là tốt; chân dốc, chân tản là bệnh. Bài chỉ nêu nguyên lý phân biệt, việc nhận đúng ngoài thực địa vẫn phải có thầy chỉ.

Đoạn 7: Xét đất lấy ngay thân người – 近取諸身
Nguyên văn
審地之法,莫切於近取諸身者也。人之一身,即山之一體;骨肉血,即石土水。人之上截骨多而肉少,收斂而未開,即山之起處突兀而屬陰也;人之下截骨纔而肉多,恢宏而張大,即山之落處平伏而屬陽也。屬陰者其氣發揚,其穴顯露;屬陽者其氣隱藏,其穴深沉。
Dịch
Phép xét đất, không gì sát bằng lấy ngay thân mình mà so. Một thân người tức là một thể núi; xương, thịt, máu tức là đá, đất, nước. Phần trên của người xương nhiều thịt ít, thu lại chưa mở, tức là chỗ núi khởi lên đột ngột, thuộc âm; phần dưới của người xương ít thịt nhiều, rộng lớn mở ra, tức là chỗ núi hạ xuống bằng phẳng, thuộc dương. Chỗ thuộc âm thì khí phát dương ra ngoài, huyệt lộ rõ; chỗ thuộc dương thì khí ẩn tàng, huyệt sâu kín.
Giảng
Phép "lấy thân người so với núi" có từ lâu trong địa lý, nhưng Bạt Sa Kinh nói rất gọn. Sách còn ví tiếp: ở thân trên, đầu mũi là chỗ huyệt, nhân trung là đường cục; ở thân dưới, đuôi xương ức là chỗ huyệt, bụng dưới là đường cục. Ý chính là: núi cao, đá nhiều thì huyệt lộ, nhìn thấy được; đất thấp, đất nhiều thì huyệt kín, phải tìm. Người đi thực địa nhớ điều này thì không đi tìm huyệt kín ở núi cao hay huyệt lộ ở đất bằng.

Ngay trước đoạn này, sách nói về quá hiệp: chỗ nứt đứt là quá hiệp, một dòng đến đây là hết, sắp sinh cái mới mà chia thành nhánh khác. Chỗ nối tiếp sợ nhất là cô hàn; muốn hộ tống chu đáo. Chỗ sắp nối là thai tức, hình chưa đủ; chỗ đã nối là dựng dục, hình đã đủ. Nhìn hai bên đưa tiễn thành sao gì, có công phu gì, thì biết được phân lượng của đất. Hiệp mà thành thể sao thì cũng có thể làm huyệt, vì chỗ dừng ý nhiều, chỗ đi ý ít.

Đoạn 8: Núi đá huyệt đất, núi đất huyệt đá – 石山土穴 · 土山石穴
Nguyên văn
石山土穴,後龍穴星皆石體,而成穴處乃純土,固為土穴。土山石穴,後龍穴星皆土體,而成穴處乃純石,固為石穴。穴之上貴有天輪,穴之下貴有土階,俱以重疊為貴。平垿地立穴處多無硬土,亦不病其為吉葬。蓋地之生體,起於石而終於土。石山底未有無土者,陰根於陽也;平垿土底未有無石者,陽根於陰也。故高山平垿俱欲深葬,術二氣之道也。
Dịch
Núi đá huyệt đất: long sau và sao huyệt đều là thể đá, mà chỗ thành huyệt lại là đất thuần, đó là huyệt đất. Núi đất huyệt đá: long sau và sao huyệt đều là thể đất, mà chỗ thành huyệt lại là đá thuần, đó là huyệt đá. Trên huyệt quý có "thiên luân" (vòng trời), dưới huyệt quý có "thổ giai" (bậc đất), đều lấy chồng lớp làm quý. Đất bằng, chỗ lập huyệt phần nhiều không có đất cứng, cũng không vì thế mà hỏng việc táng tốt. Vì thể sinh của đất khởi từ đá mà kết ở đất. Đáy núi đá không chỗ nào không có đất, là âm gốc ở dương; đáy đất bằng không chỗ nào không có đá, là dương gốc ở âm. Cho nên núi cao và đất bằng đều nên táng sâu, đó là đạo của hai khí.
Giảng
Đoạn này nối tiếp ý "đá là xương của đất" ở bài trước. Huyệt là chỗ khác với cái chung quanh: núi toàn đá mà chỗ huyệt là đất, núi toàn đất mà chỗ huyệt là đá (đá tròn, liền, có đất bọc), đều là chỗ khí đổi, khí dừng. Sách nhấn mạnh: không phải cố tìm đất ở núi đá, hay cố tìm đá ở núi đất, mà là đọc chỗ thể chất đổi khác.
Ý "âm gốc ở dương, dương gốc ở âm" giải thích vì sao núi cao và đất bằng đều nên táng sâu: núi đá thì đất ở dưới, đất bằng thì đá ở dưới, phải đến chỗ hai khí gặp nhau. Sách nói thêm, người khéo thì cưỡi lớp ngoài cũng chờ được lớp trong, chỉ là phát chậm hơn. Độ sâu cụ thể từng nơi không viết ra ở đây; đó là việc thực địa.

Đoạn 9: Thừa khí thuyết – 乘氣說
Nguyên văn
一中者,聖學相傳之心法也;乘氣者,地學相傳之心法也。二學相傳,得其要領而成宗學之原委,并乃為正學也。傳世益遠而派自紛。聖學則有為我兼愛之說,其流弊之甚,陷人於無父無君;地學則有天星卦例之說,其流弊之甚,陷人於敗宗滅族。聖學至孟氏出而闢之,而異端虛無寂滅之教息焉;地學至郭氏出而正之,而天星卦例之說黜焉。
Dịch
"Nhất trung" (giữ một chỗ trung) là tâm pháp truyền nhau của thánh học; "thừa khí" (cưỡi sinh khí) là tâm pháp truyền nhau của địa học. Hai học truyền nhau, nắm được yếu lĩnh mà thành gốc ngọn của tông học, đều là chính học. Truyền đời càng xa thì phái càng rối. Thánh học thì có thuyết vị ngã, kiêm ái, chỗ sai cùng cực đẩy người vào chỗ không cha không vua; địa học thì có thuyết thiên tinh quái lệ, chỗ sai cùng cực đẩy người vào chỗ bại tông diệt tộc. Thánh học đến Mạnh Tử ra bác bỏ, các giáo dị đoan hư vô tịch diệt mới yên; địa học đến Quách Phác ra chỉnh lại, thuyết thiên tinh quái lệ mới bị gạt đi.
Giảng
Thiên thuyết này rất ngắn mà nói thẳng quan điểm của cả cuốn sách: cốt lõi của địa học là "thừa khí", cưỡi được sinh khí, như Táng Thư của Quách Phác đã nói. Các phép chỉ dựa vào sao trời, quẻ, lệ tính toán mà bỏ hình thế thì sách coi là lệch. Sách còn so: đạo học có Chu Hy, địa học có Liêu Vũ, nhờ hai người mà chính học sáng như mặt trời.
Đọc ngày nay, nên hiểu đây là tiếng nói của phái hình thế đời Minh, không phải lời phán cho mọi phép lý khí. Ý đáng giữ là thứ tự: hình trước, lý sau; không có khí thì tính phương vị nào cũng không thành.

Đoạn 10: Chiết thuỷ, bồi thổ và Nội tập chi nghi – 折水 · 培土 · 內集之疑
Nguyên văn
折水云者,陰折陰,陽折陽,謂有應驗之術,此說似與理不同。譬之人也,小遺已解,既脫人身,一解一去,一去一遠,遠去之地,可不可於身再無關焉。培土云者,本體有缺,佐使有缺陷,驗因之此說,推之於理,似有可據。譬之人居之室,東缺則東寒,西傾則西冷。故居者有缺則益之以土,有空則障之以植,人力可以補天,外氣不侵,則內氣自壯矣。經云:有情即山面,無情即山背。
Dịch
Thuyết "chiết thuỷ" nói: âm thì gập theo âm, dương thì gập theo dương, cho là có phép ứng nghiệm; thuyết này hình như không hợp lý. Ví như người đi tiểu, đã ra khỏi thân, một lần ra là một lần đi, một lần đi là một lần xa; chỗ đã đi xa, được hay không được, với thân không còn liên quan. Thuyết "bồi thổ" nói: bản thể có chỗ khuyết, các núi phụ có chỗ lõm; đem lý mà suy thì thuyết này hình như có chỗ dựa. Ví như nhà người ở, phía đông khuyết thì phía đông lạnh, phía tây nghiêng thì phía tây lạnh. Cho nên chỗ ở có khuyết thì đắp thêm đất, có trống thì trồng cây che; sức người có thể bổ cho trời, khí ngoài không lấn thì khí trong tự mạnh. Kinh nói: có tình là mặt núi, vô tình là lưng núi.
Giảng
Hai thiên ngắn này cho thấy thái độ rất tỉnh táo của Bạt Sa Kinh. Với phép tính hướng nước đi (chiết thuỷ), sách nghi ngờ: nước đã đi xa thì không còn quan hệ với huyệt, nhưng theo tục cũng không hại gì, không cần câu nệ. Với phép đắp đất, trồng cây (bồi thổ), sách tin: chỗ khuyết gió lùa thì đắp, chỗ trống thì trồng, sức người bổ được cho trời. Đó cũng là nguyên lý dương trạch: nhà hở một phía thì phía ấy lạnh.

Thiên "Nội tập chi nghi" (những chỗ nghi trong Nội tập) giảng lại vài câu khó của phần đầu quyển: "có tình là mặt núi, vô tình là lưng núi" là nói tình tính; "núi gốc ở đất như sóng nổi trên nước" là nói khí thể; "mặt bằng không cát hung" là chỗ thấy riêng: chỗ hơi nổi cao thì cần lớn để che gió, chỗ thấp chìm thì nhỏ cũng được vì gần nước gần đất. Trang cuối quyển một là hình "Địa phương sơn diện", vẽ thể đất vuông, núi mặt vuông đứng, các núi xếp như đồ tế bày hàng, kèm lời dặn: thể đoạn không nhất thiết giống hệt hình vẽ, người biết thì tự hiểu.
| Khái niệm | Hán | Ý chính |
|---|---|---|
| Ngưỡng cao, bằng cao, kỵ long | 仰高 · 凭高 · 騎龍 | Ba thế huyệt ở chỗ cao, cần núi ứng gần che gió |
| Đầu đoan cước giao | 頭端腳交 | Đầu ngay thì ý chuyên, chân giao thì khí không tiết |
| Bồn thuỷ | 坌水 | Nước trong ấm giữa cục lớn có khí; nước đọng ở giáp ranh là đất chết |
| Kiêm thể, hợp thể | 兼體 · 合體 | Kiêm đủ năm hành là tốt; hai hành khắc trơ trọi là kỵ |
| Ung sang, du mạch | 癰瘡 · 遊脈 | Khí bệnh của núi, trông như quầng mà không phải |
| Thạch sơn thổ huyệt | 石山土穴 | Chỗ thể chất đổi khác là chỗ khí dừng |
| Thừa khí | 乘氣 | Tâm pháp của địa học: cưỡi được sinh khí |
| Bồi thổ | 培土 | Đắp đất, trồng cây bổ chỗ khuyết, sức người bổ cho trời |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phần sau quyển một Bạt Sa Kinh rất gần với cách Phong Thuỷ Liên Hoa dạy Hình Pháp. Sách không cho người học một bảng tra, mà cho cách nhìn: nhìn ý của núi (đầu ngay, chân giao, hồi cố), nhìn chất của đất (đá, đất, nước như xương, thịt, máu), nhìn chân của gò để biết khí tốt hay khí bệnh. Đó là phần Nhãn của người làm phong thuỷ.
Hai ý đặc biệt hợp với đất Việt Nam. Một là đất bằng không vì rộng mà bỏ, phải tìm chỗ đột, chỗ oa; đồng bằng hai miền đều cần đọc theo cách này. Hai là "bồi thổ": nhà hay mộ hở một phía thì đắp đất, trồng cây; sức người có thể bổ cho trời. Phong Thuỷ Liên Hoa dùng nguyên lý này rất nhiều trong cải tạo dương trạch và âm trạch, và đọc thêm thời khí bằng vận khí đồ ngũ vận lục khí mà Thầy Vũ Giới khôi phục, nhưng luôn đặt sau Hình Pháp. Các phép định huyệt như trảm giác, độ sâu khi táng chỉ dừng ở nguyên lý trong bài; muốn dùng phải học trực tiếp, có thầy dẫn ngoài thực địa.
Tóm lại – 總結: Phần sau quyển một Bạt Sa Kinh dạy huyệt ở chỗ cao có ba thế, đều cần núi ứng gần; đầu ngay chân giao thì khí giữ, ý chuyên; nước trong ấm giữa cục lớn khác hẳn nước đọng ở chỗ khí hết; đất bằng theo chỗ đột chỗ oa. Kiêm thể đủ năm hành là tốt, hợp thể hai hành khắc là kỵ; ba thứ quầng tốt khác hai thứ khí bệnh. Đá, đất, nước như xương, thịt, máu; núi đá huyệt đất, núi đất huyệt đá; núi cao và đất bằng đều nên táng sâu. Tâm pháp của địa học là thừa khí; bồi thổ là sức người bổ cho trời.
Bài trước: Địa Lý Tứ Đạn Tử (8): Bạt Sa Kinh (1), long có quý tiện, năm núi không táng.
Bài sau: Địa Lý Tứ Đạn Tử (10): Bạt Sa Kinh (3).
Nguồn: Bạt Sa Kinh 扒砂經 in cuối tập Địa Lý Tứ Đạn Tử, quyển một phần sau: các đoạn về huyệt cao, đầu đoan cước giao, hồi cố, thuỷ huyệt, bình thuỳ, trảm giác, kiêm thể thiếp thể, sơn vựng, cận thủ chư thân, thạch sơn thổ huyệt; các thiên Thừa khí thuyết, Chiết thuỷ, Bồi thổ thuyết, Nội tập chi nghi và hình Địa phương sơn diện (tr. 344–394 của bản in). Chính văn chép theo bản khắc; nhiều câu lược bớt cho gọn, chỉ giữ ý. Hiệu đính: vài chữ nhoè trong đoạn bồn thuỷ và đoạn chiết thuỷ đọc theo mạch văn. Lời giảng là của Phong Thuỷ Liên Hoa theo bài giảng của Thầy Vũ Giới.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng núi ứng và chân giao trước huyệt.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ chỗ khuyết, chỗ trống quanh nhà, mộ để tính phép bồi thổ.
Bài liên quan – 相關文章
- Địa Lý Tứ Đạn Tử (8): Bạt Sa Kinh (1)
- Địa Lý Tứ Đạn Tử (6): Ngọc Đạn Tử, Thẩm Huyệt, Thẩm Thuỷ, Thẩm Sa
- Địa Lý Tứ Đạn Tử (3): Kim Đạn Tử, Loan Đầu tâm pháp
- Táng Thư: táng là nương sinh khí
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Thuộc ba thế huyệt cao, năm thứ quầng núi là phần Thư; đứng trước một gò mà nhìn chân biết là khí tốt hay khí bệnh, đứng trên đất bằng mà chỉ ra chỗ đột chỗ oa, là phần Nhãn và Tâm. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Huyệt ở chỗ cao có dùng được không? – 仰高穴
Được, khi khí tụ lên trên và chỗ ấy thành thể rõ. Bạt Sa Kinh chia ba thế: ngưỡng cao, bằng cao, kỵ long; cả ba đều cần núi ứng ở gần che gió.
Đất có nước có táng được không? – 水穴
Nước đọng ở chỗ giáp ranh, bùn cặn là đất chết. Nước trong, ấm, ở giữa cục lớn nơi các long hội lại thì có khí, sách gọi là bồn thuỷ được phúc.
Kiêm thể và hợp thể khác nhau thế nào? – 兼體合體
Kiêm thể là một sao mang đủ năm hành, tròn đều, là tốt. Hợp thể là hai hành ghép lại; sinh nhau thì tốt, khắc nhau mà trơ trọi thì kỵ.
Ung sang và du mạch là gì? – 癰瘡遊脈
Là hai dạng khí bệnh của núi: ung sang lởm chởm, chân dốc; du mạch nhọn, chân tản. Trông như quầng huyệt nhưng không phải chỗ khí dừng.
Vì sao núi cao và đất bằng đều nên táng sâu? – 深葬
Vì đáy núi đá có đất, đáy đất bằng có đá: âm gốc ở dương, dương gốc ở âm. Táng sâu là để đến chỗ hai khí gặp nhau; độ sâu cụ thể phải xem thực địa.








