Trong tất cả các bài của giáo trình, bài này là quan trọng nhất — và cũng khó dạy nhất, vì nó thuộc về tâm pháp chứ không thuộc về công thức. Thiệu Khang Tiết dạy: quẻ chỉ linh khi lập đúng 'cơ' — thời khắc tâm chợt động trước một việc, một vật, một câu hỏi. Không động tâm mà gieo quẻ thì quẻ chỉ là hình vẽ; động tâm rồi thì dù lấy số bằng cách nào, quẻ cũng ứng. Đây là lý do Mai Hoa không cần nghi lễ: chính tâm người là nghi thức lớn nhất.
Cái 'cơ' trong Dịch học
Hệ Từ truyện viết: 'Cơ giả, động chi vi' — cơ là cái mối vi tế của sự vận động; 'Quân tử kiến cơ nhi tác' — người quân tử thấy cơ thì hành động ngay. Sự việc trước khi bùng ra luôn có một mầm mống rất nhỏ: một tiếng động lạ, một câu nói buột miệng, một cơn gió bất thường. Người thường bỏ qua; người học Dịch nhận ra đó là điểm mà thiên địa 'hé cửa'.
Động tâm là chuông báo cơ. Khi ta đang ngồi yên mà chợt nghĩ đến một việc, chợt lo cho một người, chợt muốn hỏi một điều — cái chợt ấy không phải ngẫu nhiên: theo quan điểm Dịch học, đó là lúc khí của việc kia vừa chuyển động và chạm tới ta. Lập quẻ ngay tại thời khắc ấy là 'chụp' đúng mối biến, nên quẻ phản ánh đúng việc.
Vì vậy phép lấy giờ hiện tại của Mai Hoa không phải lấy bừa một giờ — mà là lấy giờ của khoảnh khắc động tâm. Người hỏi gọi điện đến, ta không hỏi 'anh sinh giờ nào' mà nhìn đồng hồ lúc anh ấy đặt câu hỏi: giờ ấy là giờ của việc.
Kỷ luật 'bất động bất chiêm, nhất sự bất nhị chiêm'
Ba kỷ luật của người hành Mai Hoa. Một: không động không bói — không có việc thật, không có nghi vấn thật thì không lập quẻ, kể cả để 'tập' cho vui. Hai: một việc không bói hai lần — quẻ ra rồi, dù không vừa ý cũng phải tiếp nhận; gieo lại là nghi ngờ cái cơ, và quẻ thứ hai trả lời cho tâm nghi chứ không trả lời cho việc. Ba: việc bất chính không bói — việc phi pháp, hại người, dòm ngó đời tư, quẻ không ứng và người bói tự hại mình.
Vì sao kỷ luật nghiêm thế? Vì Mai Hoa dựa hoàn toàn vào độ tinh khiết của 'cơ'. Tâm loạn, tâm tham, tâm nghi đều làm nhiễu mối cơ, giống như ống kính bẩn thì ảnh không nét. Người giữ được ba kỷ luật, lời luận ngày càng chuẩn — không phải vì quẻ 'giận' hay 'thương', mà vì tâm họ sạch nên nhận cơ đúng.
Truyện xưa kể có người thử Thiệu Khang Tiết bằng cách giấu vật trong tay hỏi đoán. Tiên sinh từ chối: 'quân bất thành, ngô bất chiêm' — người không thành tâm thì tôi không bói. Không phải kiêu căng: tâm thử nghiệm là tâm đóng, cơ không mở, đoán cũng như không.
Luyện tâm tĩnh — bài tập nền của người học
Tâm tĩnh không phải tâm trống rỗng, mà là tâm như mặt nước phẳng: vật đến thì in bóng, vật đi thì không giữ lại. Cổ nhân luyện bằng cách ngồi tĩnh tọa mỗi sáng một khắc, chỉ quan sát hơi thở, để tâm quen với trạng thái 'chờ mà không mong'. Người hiện đại có thể luyện đơn giản hơn: trước khi lập quẻ, ngồi yên ba hơi thở, gạt hết dự đoán và mong cầu về kết quả.
Dấu hiệu tâm đủ tĩnh: khi lập quẻ xong, ta đọc quẻ như đọc một bức thư của người khác gửi — không thiên vị, không cố bẻ lời luận theo ý muốn. Nếu đọc quẻ mà lòng đã mong nó nói điều này sợ nó nói điều kia, thì nên dừng, để hôm khác.
Một bài tập rèn cơ rất hay của truyền thống Mai Hoa: mỗi ngày ghi lại một 'động tâm' nhỏ — hôm nay tâm chợt động vì việc gì, lúc mấy giờ — rồi lập quẻ và ghi kết quả đối chiếu sau vài ngày. Trăm ngày kiên trì, người học sẽ tự rút ra quy luật ứng nghiệm của riêng mình — đó là lúc tâm pháp thật sự thành hình.
