Nếu sông là mạch máu tự nhiên của một vùng đất, thì đường giao thông là mạch máu nhân tạo của đại đô thị. Mỗi ngày, hàng triệu lượt người và xe đi qua các trục đường, nút giao, cầu, ga, bến. Dòng chảy này mạnh hơn nhiều so với dòng chảy của bất kỳ con sông nào trong thành phố, và nó quyết định khu nào sôi động, khu nào yên tĩnh, khu nào bị chia cắt, khu nào được nối kết.
Hình Pháp Liên Hoa gọi đường là thủy giả, nước giả. Vì vậy, đọc giao thông đại đô thị chính là đọc một hệ thủy mạch khổng lồ: có dòng chính, dòng nhánh, có chỗ hợp lưu, chỗ xoáy, chỗ tụ. Khi một tuyến đường vành đai mới, một nút giao lớn hay một tuyến metro được mở, cả bản đồ khí của thành phố thay đổi theo.
Bài này là bài thứ ba của chuyên mục Quy hoạch đại đô thị, sau 7 nguyên lý Hình Pháp và phân khu chức năng. Ở quy mô từng con phố, xem chuyên mục Trục khí đô thị.
Hai hình thái cơ bản: hướng tâm và vành đai
Hầu hết đại đô thị có hai loại đường chính: đường hướng tâm (toả ra từ lõi như nan quạt) và đường vành đai (vòng quanh lõi như các vòng tròn đồng tâm). Mỗi loại mang một kiểu khí khác nhau.
| Loại đường | Kiểu khí | Ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Đường hướng tâm | Dẫn khí từ ngoài vào lõi và từ lõi ra ngoài | Tạo các trục phát triển, thương mại bám dọc hai bên; giờ cao điểm dồn một chiều |
| Đường vành đai | Khí vòng quanh, phân phối giữa các vùng | Giúp lõi bớt quá tải; nhưng nếu là đường cao tốc, nó trở thành vành cắt, chia đô thị thành trong và ngoài |
| Đường lưới ô cờ | Khí phân tán đều | Ít điểm tụ, dễ thiếu trung tâm; cần quảng trường, công viên tạo điểm tụ |
Hình Pháp ưa hệ thống có cả trục dẫn (hướng tâm) và vòng giữ (vành đai), giống thế núi có long mạch chính và các nhánh ôm lại. Nhưng vòng giữ phải là vành mềm (đường đô thị có cây, có cửa hàng, có người đi bộ), không phải vành cứng (cao tốc trên cao, tường cách âm).
Nút giao lớn: chỗ xoáy của dòng khí
Nút giao nhiều tầng là nơi các dòng chảy lớn gặp nhau, đổi hướng và tăng tốc. Theo Hình Pháp, đây là chỗ nước xoáy: khí mạnh, loạn và không tụ. Những vị trí quanh nút giao lớn có đặc điểm:
- Sát chân nút giao: ồn, bụi, bóng đổ, gió xoáy; không hợp nhà ở, hợp kho bãi, trạm dịch vụ, gara.
- Ở các góc đối diện nút giao, có khoảng lùi và cây: tầm nhìn tốt; hợp công trình thương mại lớn, khách sạn, văn phòng.
- Cách nút giao vài trăm mét trên đường nhánh: nơi xe đã chậm lại, khí bắt đầu ổn; khu ở có thể bắt đầu từ đây.
- Khu dân cư bị kẹp giữa hai nhánh nút giao: thế bị vây bởi khí xung; nên dùng cho cây xanh, hồ điều hoà hơn là nhà ở.
Đường trên cao và cầu vượt: thế áp
Đường trên cao giải quyết lưu lượng, nhưng với khu dân cư hai bên, nó là một khối đè ngang tầm tầng hai, tầng ba: che sáng, dội tiếng ồn, chia cắt hai bên đường. Hình Pháp gọi đây là thế áp, khí bị đè xuống. Khi quy hoạch:
- Ưu tiên đi qua vùng không có nhà ở dày đặc, hoặc đi ngầm ở đoạn qua khu dân cư.
- Gầm cầu cần được thiết kế thành không gian công cộng sáng, thoáng, không thành vùng tối bỏ hoang.
- Công trình hai bên dùng tầng thấp cho thương mại, kho; tầng ở lùi xa hoặc lên cao hơn mặt cầu.
Đường sắt đô thị và nhà ga: cửa khí mới
Metro và đường sắt đô thị là loại giao thông khác biệt về khí: tàu chạy nhanh nhưng dừng ở những điểm cố định, mỗi nhà ga trở thành một điểm tụ người mới. Theo Hình Pháp, ga metro là cửa khí và điểm tụ cùng lúc.
- Quanh ga trong bán kính đi bộ: khí động mạnh, thương mại, văn phòng, khu hỗn hợp phát triển; giá trị đất tăng.
- Nhà ở sát cửa ga: tiện nhưng đông, ồn; phù hợp căn hộ nhỏ, người trẻ đi làm.
- Nhà ở cách ga một quãng đi bộ, trên đường nhánh có cây: thường là cân bằng tốt giữa tiện và yên.
- Đoạn tuyến trên cao giữa hai ga: chỉ có tiếng ồn mà không có lợi ích điểm tụ; nhà ở sát đoạn này chịu thế áp như đường trên cao.
Với người mua nhà, một nhà ga đã được quy hoạch là thông tin quan trọng không kém hướng nhà: nó sẽ biến khu yên tĩnh thành khu động trong vài năm.
Bến xe, cảng, sân bay: cửa khí lớn của thành phố
Đây là những cửa khí lớn nhất, nơi thành phố trao đổi với vùng và thế giới. Hình Pháp yêu cầu cửa khí có không gian đón và có trục dẫn rõ ràng vào thành phố. Bến xe, cảng đặt sâu trong khu ở sẽ kéo dòng xe tải, xe khách xuyên qua các khu yên tĩnh; đặt ở rìa, gần vành đai và có trục chuyên dụng thì khí vào ra gọn gàng.
Giao thông công cộng, đi bộ và xe đạp: dòng khí mềm
Không phải mọi dòng chảy giao thông đều giống nhau. Một làn ô tô chạy 60 km/h và một phố đi bộ cùng mang người qua lại, nhưng kiểu khí hoàn toàn khác. Hình Pháp phân biệt khí cương (cứng, nhanh, xung) và khí nhu (mềm, chậm, tụ). Xe cơ giới tốc độ cao mang khí cương; người đi bộ, xe đạp, xe buýt dừng đỗ thường xuyên mang khí nhu.
- Phố đi bộ, quảng trường: điểm tụ khí nhu, nơi người dừng lại lâu; nên đặt ở lõi và các trung tâm vùng.
- Làn xe đạp, đường dạo ven sông: nối các điểm tụ bằng dòng khí nhu, giúp khí đi xuyên thành phố mà không xung.
- Tuyến xe buýt nhanh, metro: chở nhiều người với ít xe, giảm khí cương trên mặt đường.
- Đường gom bên cạnh trục lớn: tách dòng xe chậm vào nhà khỏi dòng xe nhanh đi qua; đây là một dạng vùng đệm khí.
Một đại đô thị càng có nhiều dòng khí nhu thì càng dễ sống: người dân ra đường không thấy căng thẳng, cửa hàng có khách dừng chân, trẻ em và người già đi lại an toàn. Đây là điều mà Hình Pháp nói từ rất lâu và quy hoạch hiện đại đang đi đến cùng một kết luận.
Ảnh hưởng tới lựa chọn của người dân
| Vị trí | Phù hợp | Không phù hợp |
|---|---|---|
| Ven đường hướng tâm lớn | Thương mại, văn phòng, showroom | Nhà ở cần yên tĩnh |
| Sát vành đai cao tốc | Kho, logistics | Nhà ở, trường học |
| Góc đối diện nút giao, có lùi | Khách sạn, trung tâm thương mại | Nhà ở gia đình |
| Quanh ga metro | Căn hộ nhỏ, cửa hàng, văn phòng | Nhà vườn cần riêng tư |
| Đường nhánh có cây, cách trục chính vài trăm mét | Nhà ở, trường học | Kinh doanh cần lưu lượng lớn |
Khi đường mới mở: khí của khu vực thay đổi
Một tuyến đường mới, một cây cầu mới có thể dịch chuyển trục khí của cả vùng. Khu từng yên tĩnh bỗng thành trục; khu từng sầm uất bị rút khí khi dòng xe chuyển sang tuyến mới. Người đang sống hoặc định mua nên:
- Xem bản đồ quy hoạch giao thông của thành phố, không chỉ hiện trạng.
- Đánh giá vị trí của mình so với các tuyến sắp mở: sẽ ở đầu trục, thân trục, gần nút giao hay ở đường nhánh.
- Chuẩn bị điều chỉnh công năng: tầng trệt có thể chuyển sang kinh doanh, phòng ngủ có thể cần dời về sau.
Quy trình đọc giao thông một khu vực
- Đánh dấu các trục hướng tâm, vành đai, nút giao, cầu, ga, bến trên bản đồ.
- Phân loại: trục dẫn, vòng giữ, chỗ xoáy, điểm tụ.
- Đặt vị trí cần đánh giá lên bản đồ; đo khoảng cách tới từng thành phần.
- Đi thực địa giờ cao điểm và đêm; ghi hướng bằng la kinh web Liên Hoa.
- Phác thảo lô đất và các trục quanh nó trong Vẽ mặt bằng Liên Hoa.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web – ghi hướng trục đường và hướng công trình.
- Vẽ mặt bằng 2D–3D – phác thảo lô đất và các trục giao thông xung quanh.
- Lập cục pháp – phân tích công trình sau khi đã đọc trục khí.
Bài liên quan
- Quy hoạch đô thị nhỏ: mạng giao thông thuận khí
- Đô thị vừa: mạng đường và dòng xe
- Đọc đường cong, ngã ba, vòng xuyến · Chuyên mục Quy hoạch đại đô thị
Câu hỏi thường gặp
Nhà gần đường vành đai có tốt không?
Nếu vành đai là cao tốc trên cao hoặc có tường cách âm, nhà ở sát đó chịu khí xung và thế áp; nếu là đường đô thị có cây, có cửa hàng thì ảnh hưởng nhẹ hơn nhiều.
Nhà gần ga metro có lợi không?
Lợi cho kinh doanh và căn hộ nhỏ; nhà ở gia đình nên cách ga một quãng đi bộ, trên đường nhánh có cây để vừa tiện vừa yên.
Khu dân cư bên cạnh nút giao lớn có sao không?
Sát chân nút giao là chỗ khí xoáy, ồn và bụi; nên dùng cho kho, dịch vụ. Khu ở nên bắt đầu từ đoạn đường nhánh nơi xe đã chậm.
Đường mới mở có làm thay đổi phong thuỷ một khu không?
Có. Đường mới dịch chuyển trục khí; khu yên có thể thành trục động và ngược lại. Nên xem quy hoạch giao thông trước khi mua.
Có cần hoá giải đường trên cao trước nhà bằng vật phẩm?
Không. Thế áp và tiếng ồn xử lý bằng công năng tầng, kính cách âm, cây xanh và vị trí phòng, không bằng vật phẩm.
