Nhắc đến phong thuỷ nhà thờ họ, đền hay miếu, nhiều người nghĩ ngay đến hướng ban thờ, ngày giờ khởi công hay tuổi của người trưởng họ. Những điều ấy có chỗ đứng riêng, nhưng theo cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, thứ quyết định một công trình thờ tự có "tụ" hay không lại nằm ở chỗ dễ thấy hơn nhiều: hình thế của cả khuôn viên. Cổng đặt ở đâu, sân rộng hay hẹp, hồ nước nằm phía nào, cây lớn đứng chỗ nào, nhà chính có chỗ tựa hay không, đường làng chạy qua trước mặt ra sao. Đó chính là phần Hình Pháp, phần gốc mà người xưa khi dựng đình, đền, từ đường đều đặt lên hàng đầu.
Bài này đi lần lượt qua từng thành phần của khuôn viên một công trình thờ tự quy mô dòng họ hoặc làng xã, giải thích vì sao chúng được bố trí như vậy, dấu hiệu nhận biết một khuôn viên tốt và những điểm cần giữ gìn khi tu bổ. Bài không bàn nghi lễ, không đưa ra cách "hoá giải" bằng vật phẩm; mọi khuyến nghị đều xoay quanh địa hình, không gian, ánh sáng, gió và nước, những thứ có thể quan sát, đo đạc và kiểm chứng.
Vì sao khuôn viên quan trọng hơn hướng ban thờ
Một ngôi nhà ở có thể chỉ chiếm vài chục mét vuông đất, nhưng nhà thờ họ hay đền miếu thường đứng giữa một khuôn viên rộng gấp nhiều lần diện tích mái. Người xưa không xây công trình thờ tự sát đường, sát vách như nhà phố; họ chừa ra cổng, sân, hồ, vườn, tường bao. Toàn bộ khoảng đất đó là một hệ thống: nó đón gió, giữ nước, tạo khoảng lùi để công trình chính hiện ra trang nghiêm, và tạo một lộ trình đi vào chậm rãi, từ ồn ào ngoài đường đến tĩnh lặng trong nhà.
Trong Hình Pháp, khuôn viên được đọc theo bốn yếu tố quen thuộc: chỗ tựa phía sau, hai bên che chắn, khoảng minh đường phía trước và dòng nước, dòng đường dẫn khí đi qua. Hướng của nhà chính chỉ là một phần trong bức tranh ấy. Một nhà thờ họ quay đúng "hướng đẹp" theo sách nhưng phía sau là bãi trống lộng gió, phía trước sát đường lớn xe tải chạy suốt ngày, sân bị lấp kín bởi mái tôn thì vẫn là một công trình thiếu tụ. Ngược lại, nhiều đình, đền cổ có hướng rất "bình thường" nhưng khuôn viên được tổ chức chặt chẽ nên trải qua hàng trăm năm vẫn là nơi người ta muốn tìm về.
Vì vậy, khi được mời xem một khu từ đường hay đền miếu, Thầy Vũ Giới thường đi một vòng quanh khuôn viên trước, ghi nhận thế đất, nguồn nước, cây cối, lối vào, rồi mới mở la kinh. Thứ tự này cũng là thứ tự nên áp dụng khi dòng họ bàn chuyện tu bổ hoặc xây mới.
Cổng và lối vào: nhịp chuyển từ đời thường sang trang nghiêm
Cổng là điểm đầu tiên của lộ trình. Ở các công trình cổ, cổng ít khi mở thẳng trục với cửa nhà chính mà thường có một khoảng sân, một bức bình phong hoặc một hồ nước ở giữa. Mục đích rất thực tế: làm chậm dòng người, dòng gió và tầm nhìn, để từ ngoài đường không nhìn suốt vào bên trong, và để khí không "xộc" thẳng vào nhà.
Dấu hiệu của một cổng tốt
- Cổng lùi khỏi mép đường một khoảng đủ để người dừng chân, dắt xe, không phải đứng ngay mép lòng đường.
- Từ cổng nhìn vào thấy được sân và mặt tiền nhà chính, nhưng không nhìn thẳng tới tận ban thờ trong cùng.
- Cổng có tỷ lệ cân với nhà chính: không quá đồ sộ lấn át, cũng không quá nhỏ như cửa ngách.
- Cao độ nền cổng thấp hơn hoặc bằng sân, đi vào là đi lên nhẹ, không phải bước xuống.
Những gì nên tránh
Cổng mở đúng vào ngã ba, đầu đường đâm thẳng tới; cổng xây mới quá cao, quá nặng so với nhà thờ phía sau; hoặc cổng nằm lệch hẳn sang một bên khiến lộ trình đi vào bị gãy, phải vòng qua khu phụ trợ, nhà vệ sinh, bãi xe rồi mới đến sân chính. Với đường đâm thẳng, giải pháp theo Hình Pháp là lùi cổng, trồng hàng cây, làm bình phong hoặc đắp một khoảnh thảm xanh để dòng chuyển động bị bẻ hướng, chứ không phải treo vật phẩm lên cổng.
Kích thước cánh cổng, lòng cổng có thể đối chiếu thước Lỗ Ban 52,2 cm cho khoảng thông thuỷ, còn khối trụ, khối xây dùng thước 42,9 cm. Đây là những quy ước giúp tỷ lệ hài hoà, nên áp dụng khi thiết kế mới; với cổng cổ đã có, không cần đục phá chỉ để "cho khớp thước".
Sân và hồ: minh đường của công trình thờ tự
Minh đường là khoảng trống phía trước nhà chính, nơi khí và ánh sáng tụ lại trước khi vào nhà. Ở nhà thờ họ, minh đường chính là sân; ở đình, đền lớn, minh đường có thể gồm sân trong, sân ngoài và hồ bán nguyệt. Đây là phần dễ bị xâm phạm nhất trong các đợt tu bổ: sân bị lợp mái tôn để làm chỗ ăn uống, bị lát bê tông kín, bị chia ô làm chỗ để xe, hoặc bị xây thêm nhà phụ lấn vào.
Sân nên như thế nào
- Đủ rộng để từ giữa sân nhìn được trọn mặt tiền nhà chính trong một góc nhìn thoải mái; chiều sâu sân thường không nhỏ hơn chiều cao mái nhà chính.
- Bằng phẳng, hơi dốc ra phía ngoài để thoát nước, không đọng vũng trước thềm.
- Vật liệu lát thấm được hoặc có rãnh thu nước tốt: gạch đất nung, đá tự nhiên, xen dải cỏ; hạn chế bê tông trơn phủ kín.
- Không đặt vật cản lớn ở chính giữa trục nhìn; các vật trang trí, bồn cây nên bố trí đối xứng hai bên.
Hồ nước phía trước
Hồ bán nguyệt hoặc ao trước đình, đền là hình ảnh quen thuộc. Về mặt Hình Pháp, nước phía trước giúp minh đường thêm sâu, làm dịu nhiệt độ, phản chiếu ánh sáng và giữ độ ẩm cho kết cấu gỗ. Về kỹ thuật, hồ còn là nơi điều tiết nước mưa của cả khuôn viên. Hồ tốt là hồ có nước sạch, bờ kè chắc, có nguồn vào nguồn ra, không bị lấp dần để mở rộng sân. Hồ bị tù đọng, rác thải, rêu xanh đặc quánh thì phản tác dụng; việc cần làm là nạo vét, khơi thông, không phải lấp đi.
Với khuôn viên nhỏ không đủ chỗ làm hồ, có thể thay bằng một rãnh nước, bể nước nhỏ hoặc đơn giản là giữ sân thoáng, sạch, có cây xanh hai bên. Điều quan trọng là minh đường không bị lấp kín.
Cây cổ thụ, tường bao và chỗ tựa phía sau
Nếu minh đường là khoảng mở, thì phía sau và hai bên là phần che chắn. Ở làng quê Việt Nam, vai trò này thường do cây cổ thụ, rặng tre, gò đất hoặc dãy nhà phía sau đảm nhận. Nhà thờ họ có hàng cây lớn phía sau, hai bên có tường bao hoặc nhà ngang, sẽ cho cảm giác được ôm ấp, kín gió mùa đông, mát mùa hè.
Cây cổ thụ: giữ hay chặt?
Nhiều dòng họ lo cây đa, cây gạo, cây si quá lớn "che mất" nhà thờ hoặc rễ làm nứt nền nên muốn chặt. Theo Phong Thuỷ Liên Hoa, cây cổ thụ khoẻ mạnh là tài sản quý của khuôn viên: nó là chỗ tựa, là bóng mát, là ký ức chung. Thay vì chặt, nên mời người có chuyên môn kiểm tra sức khoẻ cây, cắt tỉa cành khô, cành vươn đè lên mái, xử lý rễ bằng giải pháp kỹ thuật như làm rãnh chắn rễ, gia cố móng cục bộ. Chỉ khi cây đã mục rỗng, có nguy cơ đổ gây nguy hiểm thì mới tính chuyện hạ, và nên trồng cây thay thế ở vị trí phù hợp.
Tường bao và hai bên
Tường bao giúp định hình khuôn viên, chắn gió lùa và tạo sự riêng tư. Tường nên có chiều cao vừa phải, không cao hơn mái hiên nhà chính, để không biến khuôn viên thành một cái giếng kín. Hai dãy nhà ngang, nhà giải vũ hai bên sân nếu có thì nên thấp hơn nhà chính, mái hướng vào trong, tạo thế "hai tay ôm" quanh minh đường.
Phía sau nhà chính
Phía sau nhà chính tốt nhất là đất cao hơn hoặc có cây, có công trình kiên cố làm chỗ tựa. Nếu phía sau là ao sâu, mương nước, đường cái hay khoảng trống lộng gió, cần tạo chỗ tựa nhân tạo: trồng hàng cây cao, đắp gò thấp, xây tường hậu đặc. Đây là biện pháp hữu hình, có tác dụng thật về che chắn, khác hẳn với việc đặt vật phẩm để "trấn".
Nhà chính: cao độ, tỷ lệ và ánh sáng
Trong toàn khuôn viên, nhà chính phải là điểm cao nhất, trang trọng nhất. Điều này thể hiện ở ba yếu tố: cao độ nền, chiều cao mái và tỷ lệ mặt tiền.
| Yếu tố | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Cao độ nền | Nhà chính cao hơn sân vài bậc, sân cao hơn cổng | Nền nhà chính thấp hơn đường làng sau nhiều lần tôn đường |
| Chiều cao mái | Nhà chính cao nhất, các nhà phụ thấp dần | Nhà khách, nhà bếp xây mới cao vượt nhà thờ |
| Mặt tiền | Số gian lẻ, cân đối hai bên trục giữa | Cơi nới lệch một bên, mái tôn chắp vá |
| Ánh sáng | Sáng dịu, có hiên che, cửa bức bàn đóng mở được | Kính lớn chói nắng, hoặc kín bưng tối ẩm |
| Thông gió | Có gió xuyên phòng, mái có khe thoát nhiệt | Trần thạch cao bịt kín, điều hoà chạy liên tục |
Kích thước bàn thờ, khám thờ bên trong có thể đối chiếu thước 38,8 cm; khối nhà, chiều cao cột, bậc thềm dùng thước 42,9 cm; khoảng thông thuỷ của cửa dùng 52,2 cm. Chi tiết hơn về kích thước có trong bài kích thước nhà thờ họ.
Đường làng, nước và môi trường xung quanh
Khuôn viên không tồn tại tách biệt. Đường làng chạy qua trước mặt, con mương phía sau, khu dân cư hai bên đều tác động đến công trình. Một số tình huống thường gặp và cách nhìn theo Hình Pháp:
- Đường được tôn cao sau nhiều đợt cải tạo: nền nhà thờ thành thấp hơn đường, nước mưa chảy ngược vào sân. Cần làm rãnh thu nước dọc cổng, cân nhắc nâng nền sân theo từng lớp, không nâng nền nhà chính đột ngột làm mất tỷ lệ cột, mái.
- Đường cong ôm phía trước: đây là thế tốt, đường như dải lụa ôm minh đường; nên giữ khoảng lùi và cây xanh dọc đường.
- Đường cong ngược, lưng đường quay vào cổng: nên tăng khoảng lùi, trồng cây tạo vùng đệm.
- Mương, sông phía trước: giữ nước sạch, có kè, không lấp. Nước chảy chậm, uốn lượn là tốt hơn nước chảy thẳng, xiết.
- Nhà dân xây cao sát vách: không thể phá nhà người khác, nhưng có thể tăng cây xanh, tường bao, điều chỉnh vị trí nhà phụ để nhà chính vẫn có khoảng thở.
Khi phân tích tổng thể, có thể dùng công cụ Lập cục pháp và La kinh của Liên Hoa để ghi nhận thế đất, hướng nhà, hướng nước, sau đó vẽ lại mặt bằng hiện trạng làm cơ sở bàn bạc với cả dòng họ.
Bảng tự đánh giá khuôn viên nhà thờ họ, đền, miếu
Bảng dưới đây giúp ban quản lý dòng họ hoặc ban quản lý di tích tự chấm sơ bộ trước khi mời chuyên gia. Mỗi mục đạt cho 1 điểm.
| Mục | Câu hỏi kiểm tra |
|---|---|
| Cổng | Cổng có lùi khỏi đường, không đối diện đường đâm thẳng? |
| Lộ trình | Từ cổng vào nhà chính có đi qua sân, không vòng qua khu phụ? |
| Minh đường | Sân thoáng, không bị lợp mái kín, không làm bãi xe? |
| Nước | Hồ, rãnh, ao còn sạch và thông, sân không đọng nước? |
| Chỗ tựa | Phía sau có cây, đất cao hoặc tường hậu chắc chắn? |
| Hai bên | Có tường bao, nhà ngang hoặc cây che chắn hai bên? |
| Cao độ | Nhà chính cao hơn sân, sân cao hơn hoặc bằng đường? |
| Thứ bậc | Nhà chính là công trình cao, trang trọng nhất khuôn viên? |
| Cây xanh | Cây cổ thụ khoẻ, được chăm sóc, không đè lên mái? |
| Ánh sáng, gió | Bên trong sáng dịu, khô ráo, có gió xuyên? |
Đạt từ 8 điểm trở lên: khuôn viên tốt, chủ yếu cần duy tu. Từ 5 đến 7 điểm: nên lập kế hoạch cải tạo từng phần. Dưới 5 điểm: nên mời người có chuyên môn khảo sát tổng thể trước khi làm bất cứ hạng mục nào, để tránh sửa chỗ này hỏng chỗ khác.
Lưu ý: bảng chấm chỉ là công cụ gợi mở để dòng họ cùng nhìn vào hiện trạng một cách khách quan, không thay thế khảo sát thực địa. Mỗi khuôn viên có điều kiện riêng về đất đai, quy hoạch, giá trị di tích; với công trình đã được xếp hạng, mọi can thiệp cần tuân thủ quy định bảo tồn của cơ quan quản lý.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Lập cục pháp – ghi nhận thế đất, chỗ tựa, minh đường của khuôn viên.
- La kinh web – đo hướng nhà chính, hướng cổng, hướng nước.
- Vẽ mặt bằng 2D–3D – vẽ hiện trạng và phương án bố trí lại khuôn viên.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – tra 52,2 – 42,9 – 38,8 cho cửa, khối xây, bàn thờ.
Bài liên quan
- Phong thuỷ nhà thờ họ, từ đường
- Hướng nhà thờ họ
- Kiến trúc đình làng – xem thêm chuyên mục Đền — Miếu — Nhà Thờ Họ và Ứng Dụng
Cần khảo sát khuôn viên nhà thờ họ, đền miếu: Hà Nội liên hệ KTS Vũ Minh 0917 798 886; TP.HCM liên hệ Thầy Vũ Giới 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn viên nhỏ, không có hồ thì có sao không?
Không bắt buộc phải có hồ. Điều cần là minh đường thoáng, sân sạch, thoát nước tốt và có cây xanh. Một bể nước nhỏ hoặc rãnh nước có thể thay thế khi đất hẹp.
Có nên lợp mái tôn che kín sân để tiện tổ chức họp họ?
Không nên lợp kín cố định. Sân là minh đường, lợp kín sẽ làm tối nhà chính, nóng và mất tụ. Nên dùng mái che tạm, lắp đặt khi cần rồi tháo ra.
Cây đa lớn rễ làm nứt nền, có nên chặt?
Nên xử lý kỹ thuật trước: cắt tỉa, làm rãnh chắn rễ, gia cố nền. Chỉ hạ cây khi chuyên gia xác định cây mục rỗng, có nguy cơ đổ.
Hướng nhà thờ họ có còn quan trọng?
Có, nhưng đứng sau hình thế khuôn viên. Hướng nên được xem trong mối quan hệ với chỗ tựa, minh đường, nước và đường, như trình bày trong bài hướng nhà thờ họ.
Tuổi người trưởng họ có ảnh hưởng đến việc tu bổ?
Theo Phong Thuỷ Liên Hoa, Hình Pháp là gốc. Việc chọn người đứng ra khởi công hay mượn tuổi chủ yếu có giá trị tâm lý, giúp con cháu yên lòng; không nên vì tuổi mà trì hoãn những sửa chữa cần thiết về an toàn.
