Hệ Từ hạ truyện chương thứ nhất đến thứ sáu trong Kinh Dịch Phan Bội Châu – Thiên địa chi đại đức viết sinh: Hệ Từ hạ cụ Phan chỉ lược trích; phần này gồm tiết cuối chương một (nhân và nghĩa), hai tiết chương hai (Phục Hi vạch Bát quái, "cùng tắc biến"), chương ba và bốn bản in ghi "khuyết", chương năm đã phụ vào các quẻ, và ba tiết chương sáu (Càn Khôn là cửa của Dịch). Bài này đăng toàn văn chương này trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu, gồm chính văn Hệ Từ hạ truyện 繫辭下傳 của Khổng Tử (kèm chữ Hán) và lời giảng từng tiết. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.
Trả lời nhanh: Hệ Từ hạ mở bằng câu "Thiên địa chi đại đức viết sinh": đức lớn của trời đất là sinh; ngôi là báu của Thánh nhân, giữ ngôi bằng nhân, nhóm người bằng tài, quản tài – dạy dân – cấm sai trái là nghĩa. Phục Hi ngửa xem tượng trời, cúi xem phép đất, gần lấy ở thân, xa lấy ở vật mà vạch Bát quái. Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn "thông kì biến" theo lẽ "cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu". Chương 6: Càn Khôn là cửa của Dịch.
Hệ Từ hạ truyện – Chương thứ nhất đến thứ sáu – 繫辭下傳・第一至六章
Lời dẫn của cụ Phan – 導言
Hệ từ Hạ truyện, cụ Phan chỉ lược trích.
Chương thứ nhất – 第一章
Chương này cụ Phan chỉ lược dịch tiết sau hết.
Tiết thứ mười – 第十節
Thiên địa chi đại đức, viết sinh; thánh nhân chi đại bảo, viết vị; hà dĩ thủ vị, viết nhân; hà dĩ tụ nhân, viết tài; lí tài chính từ, cấm dân vi phi, viết nghĩa.
天地之大德曰生,聖人之大寶曰位。何以守位?曰仁。何以聚人?曰財。理財正辭,禁民為非,曰義。
Tiết này là bàn nguyên lí của Dịch, với công việc dụng Dịch của Thánh nhân, quy kết vào hai chữ "Nhân", "Nghĩa".
"Nghĩa" là một phần tử ở trong chữ "Nhân", nên lại chú trọng về chữ "Nhân". "Nhân" là gốc tấm lòng của trời đất, lòng trời đất chỉ muốn cho vạn vật sinh sinh bất cùng.
Nên nói rằng: Đại đức của trời đất chỉ gọi bằng Sinh sinh mà thôi. Trời đất sinh ra vạn vật, mà ở trong vạn vật thời loài người lại quý hơn, trời đất muốn cho loài người ai nấy cũng các đắc hạnh phúc, nên phải chọn kén một hạng người có đức in như trời đất, người ấy gọi bằng Thánh nhân, trời đất mới trao cho vị Nguyên thủ, khiến cho thể lòng trời đất mà giáo dục vạn dân. Vậy nên, vị của Thánh nhân, tức là vị của trời đất phó thác cho, thời vị ấy là đại bảo của Thánh nhân. Thánh nhân đã thừa nhận lấy vị ấy, tất phải đức xứng với vị, mà sau mới giữ được vị. Thế thời cái gì là đồ Thánh nhân nhờ cậy mà giữ được vị, thời chỉ có đức Nhân, là thích hợp với lòng trời đất đó. Vì lòng nhân hợp với trời đất, nên trời đất cứ cho bảo vị hoài.
Thánh nhân đã ở vị ấy, thời những người trong thiên hạ, thảy là Thánh nhân phải gánh lấy trách nhiệm giáo dưỡng. Thế thời phải cậy giống gì mà nhóm được đông người, tất nhờ sinh sản phẩm mà gọi bằng Tài.

Nhưng có tài mà thôi, thời chỉ vừa gánh nổi công việc dưỡng chỉ vừa được một bộ phận trong chữ Nhân, nên ở trong lúc đó lại cần phải có việc Giáo.
Một phương diện thời chỉnh đốn quản lí mọi đồ sinh sản phẩm, với tiêu phí phẩm, khiến cho ai nấy cũng khỏi bần phạp là Lí tài.
Một phương diện lại bày ra các môn giáo dục, chính đính những lời ở trong sách vở dạy dân.
Và lại, phải phụ gia vào pháp luật hiến chương, sẽ để cấm dân làm điều xằng. Thế gọi bằng Nghĩa.
Đức Nghĩa đó là cốt cho đầy đủ đức Nhân mà không trái với đại đức của trời đất đó vậy.

Bổ chú: Câu Thủ vị viết nhân, chữ Nhân học như chữ Nhân là người cũng thông. Bởi vì, có nhân dân mới giữ được nước, giữ được nước mới giữ được vị, cũng như nghĩa câu: Hậu phi chúng, vọng dữ thủ bang.
Chương thứ hai – 第二章
Chương này lược dịch hai tiết.
Tiết thứ nhất – 第一節
Cổ giả Phục Hi thị chi vương thiên hạ dã, ngưỡng, tắc quan tượng ư thiên, phủ, tắc quan pháp ư địa; quan điểu thú chi văn, dữ địa chi nghi, cận thủ chư thân, viễn thủ chư vật; ư thị thỉ tác Bát quái, dĩ thông thần minh chi đức, dĩ loại vạn vật chi tình.
古者包犧氏之王天下也,仰則觀象於天,俯則觀法於地,觀鳥獸之文與地之宜,近取諸身,遠取諸物,於是始作八卦,以通神明之德,以類萬物之情。
Đây là suy nguyên cớ vua Phục Hi sở dĩ vạch ra Bát quái, ngửa lên thời xem tượng ở trời, cúi xuống thời xem khuôn mẫu ở đất. Xem văn ở các giống điểu thú, với những đồ thổ nghi ở đất. Gần thời lấy ở trong thân người ta, xa thời lấy ở các loài vật, biết được chốn nào chốn nào cũng nghiệm được âm, dương, cơ, ngẫu, tiêu, tức, dinh, hư, lúc đó mới bắt đầu vạch ra tám quẻ sẽ để thông thấu đức của thần minh, sẽ để biện biệt tình của vạn vật.

Chữ Đức là tính tình của Bát quái, mà phù hợp với Thần minh.
Lệ như: Càn kiện Khôn thuận; Kiện, thuận là đức của Càn Khôn. Chấn động, Khảm hãm, Cấn chỉ, Tốn nhập, Li lệ, Đoài duyệt, mỗi chữ là đức của mỗi quẻ.

Tiết thứ hai – 第二節
Tiết thứ hai: bản in ghi "Khuyết".
Tiết thứ ba và thứ năm – 第三、五節
Hai tiết này cụ Phan lược dịch.
Phục Hi thị một, Thần Nông thị tác, Thần Nông thị một, Hoàng đế Nghiêu Thuấn thị tác; thông kì biến, sử dân bất quyện; thần nhi hóa chi, sử dân nghi chi. Dịch, cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu, thị dĩ tự thiên hựu chi, cát vô bất lị.
包犧氏沒,神農氏作;神農氏沒,黃帝、堯、舜氏作。通其變,使民不倦;神而化之,使民宜之。易窮則變,變則通,通則久。是以自天祐之,吉无不利。
Vua Phục Hi mất, vua Thần Nông lên, vua Thần Nông mất, qua đến vua Hoàng Đế, vua Nghiêu, vua Thuấn nổi lên, vì thì đại thay đổi nên việc người cũng phải thay đổi. Đương giữa lúc tân cựu giao thừa, chính là thế nào cũng phải biến; nếu không biến cũ, thời dân chán mỏi; nếu không thay mới, thời cũng khó khiến cho dân bằng lòng.
Thánh nhân lấy một cách rất khôn khéo, rất trung dung mà làm việc thông biến, để cho thông lợi được lúc biến khiến cho dân khỏi chán mỏi những việc cũ.
Nhưng ở trong khi biến cũ đổi mới, lại biến hóa một cách rất thần diệu, khiến cho dân vui lòng về sự đổi mới, đó chính là hợp với đạo Dịch. Dịch lí, đến lúc cùng tất phải biến, đã biến được thời thông, đã thông được thời lâu dài. Chín chữ "Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu", suốt Vũ trụ cổ kim bao bọc "dĩ vãng", "hiện tại", "tương lai", không bao giờ trật khỏi chín chữ ấy.

Dịch sở dĩ gọi bằng Dịch, cũng chỉ là lẽ ấy. Thông kì biến, sử dân bất quyện, thần nhi hóa chi, sử dân nghi chi, chính là hợp với lẽ ấy. Vì vậy, cho nên tự thiên hựu chi, cát vô bất lị.

Chương thứ ba – 第三章
Chương thứ ba: bản in ghi "Khuyết".
Chương thứ tư – 第四章
Chương thứ tư: bản in ghi "Khuyết".
Chương thứ năm – 第五章
Thích nghĩa hào từ mỗi quẻ đã có phụ dịch vào trên rồi.
Cửu Tứ quẻ Hàm; Lục Tam quẻ Khốn, Thượng Lục quẻ Giải; Sơ Cửu và Thượng Cửu quẻ Phệ Hạp; Cửu Ngũ quẻ Bĩ; Cửu Tứ quẻ Đỉnh; Lục Nhị quẻ Dự; Sơ Cửu quẻ Phục; Lục Tam quẻ Tổn; Thượng Cửu quẻ Ích, nghĩa mười một hào ấy, thảy đã phụ thích vào trên Kinh văn, đây tùng khuyết.
Chương thứ sáu – 第六章
Chương này lược dịch ba tiết.
Tiết thứ nhất – 第一節
Tử viết: Càn Khôn kì Dịch chi môn da! Càn, dương vật dã; Khôn, âm vật dã: Âm Dương hợp đức, nhi cương nhu hữu thể, dĩ thể Thiên địa chi soạn, dĩ thông thần minh chi đức.
子曰:乾坤其易之門邪?乾,陽物也;坤,陰物也。陰陽合德,而剛柔有體,以體天地之撰,以通神明之德。
Nguyên lai, Dịch lí từ thái cực mà sinh ra lưỡng nghi, lưỡng nghi là nhất Âm nhất Dương mà thôi.
Bắt đầu vào Dịch tức khắc thấy một nét dương, một nét âm, thuần nét dương thành Càn, thuần nét âm thành Khôn, tất thảy Quái hào ở trong Dịch, hoàn toàn thu nạp vào trong Càn Khôn. Nên nói rằng: Càn Khôn là cửa của Dịch, nghĩa là bắt đầu vào nhà tất do ở cửa, bắt đầu vào Dịch tất phải tự Càn Khôn.
Càn là nhất thiết vật thuộc về Dương. Khôn là nhất thiết vật thuộc về Âm. Âm Dương hợp đức mà hào Cương hào Nhu mới có thực thể thành ra. Nhân đó mà suy trắc được công việc của trời đất. (Chữ Soạn đây có ý như nghĩa chữ Bàn soạn).
Ở trong Vũ trụ, muôn giống ngàn hình, tất thảy là bàn soạn của trời đất dọn ra, mà xem những thức nọ thức này cũng chỉ nhất Âm nhất Dương mà thôi.
Nên nói rằng Dịch là thể Thiên địa chi soạn, mà lại thông được thần minh chi đức.
Tiết thứ hai – 第二節
Kì xưng danh dã tạp, nhi bất việt ư kê kì loại, kì suy thế chi ý da.
其稱名也,雜而不越,於稽其類,其衰世之意邪?
Suốt cả các Quái hào, xưng danh tuy là lộn xộn. Tượng như con chim hồng ở quẻ Tiệm, tẫn ngưu ở quẻ Ly, phi điểu ở quẻ Tiểu Quá, v.v...
Xem ra vẫn tạp thiệt, nhưng xét đến ý nghĩa không trật ra ngoài vòng Âm Dương biến hóa, nhân đó mà tìm mối cát hung, dọ đường xu tỵ, e là lí đối đãi với đời suy đó rư.
Tiết thứ tư – 第四節
Kì xưng danh dã tiểu, kì thủ loại dã đại, kì chỉ viễn, kì từ văn, kì ngôn khúc nhi trúng, kì sự tứ nhi ẩn, nhân nhị dĩ tế dân hạnh, dĩ minh thất đắc chi báo.
其稱名也小,其取類也大;其旨遠,其辭文;其言曲而中,其事肆而隱。因貳以濟民行,以明失得之報。
Những danh từ sở xưng trong Dịch, tuy những món rất nhỏ cũng xưng tới nơi, mà bao bọc đến rất to như thiên địa âm dương, cổ kim vũ trụ, tất thảy lấy vào trong Dịch, thủ loại chẳng lớn lắm hay sao? Ý chỉ của Dịch tuy rất sâu xa mà lời lẽ của Dịch thảy có văn lí, lời nói tuy ủy khúc, mà chiếu vào sự lí rất trúng.
Tòng lai, lời nói người ta đã khúc, thường hay không trúng, duy Dịch, thời khúc mà trúng, nhưng việc phô bày ở Quái, hào, từ vẫn trống troảng rõ ràng, nhưng mà lí sở dĩ có ra việc, thời thâm diệu u ẩn. (Tứ, nghĩa là bày trổng; Ẩn, nghĩa là sâu kín).
Hễ việc đời đã tứ thời không ẩn, duy Dịch thời tứ mà lại ẩn, Dịch sở dĩ như thế, là vì trí dân còn thấp, lòng dân còn nghi ngại, cát hung còn chưa quyết, đường lối còn chưa rành, nên Dịch nhân đó mà phải phán quyết, chỉ thị đường đi lối ở cho dân giúp công việc làm cho dân, cho tỏ rõ báo ứng thất đắc.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Câu "Thiên địa chi đại đức viết sinh" là gốc của mọi việc làm nhà: căn nhà tốt là căn nhà có sự sống. Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) nói "Thuật phong thuỷ là tạo ra một căn nhà có sự sống" – theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục, khí phải được sinh, được dưỡng, được lưu thông.
Lời "cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu" cũng là cách nghĩ về sửa nhà: nhà đến lúc bế tắc thì phải biến, nhưng biến một cách "khôn khéo, trung dung" như cụ Phan giảng, để người ở vui lòng mà lâu dài – không phải đập phá, xoay hướng cho xong. Cách biến cụ thể là thủ pháp, phải khảo sát tại chỗ.
Bài trước: Hệ Từ thượng – Chương 11–12 Hình nhi thượng vị chi đạo. Bài sau: Hệ Từ hạ – Chương 7–9 Chín quẻ tu đức. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Thiên địa chi đại đức viết sinh" nghĩa là gì? – 天地之大德曰生
Đức lớn của trời đất là sinh – lòng trời đất chỉ muốn vạn vật sinh sinh không cùng. Cụ Phan giảng chữ Nhân là gốc lòng trời đất, và Thánh nhân giữ ngôi được là nhờ đức nhân hợp với trời đất.
Phục Hi vạch Bát quái dựa vào đâu? – 包犧作八卦
Theo Hệ Từ hạ, Phục Hi ngửa xem tượng ở trời, cúi xem phép ở đất, xem văn của chim muông và chỗ thích hợp của đất, gần lấy ở thân người, xa lấy ở muôn vật – nghiệm được âm dương, cơ ngẫu, tiêu tức, dinh hư mà vạch tám quẻ.
"Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu" là thế nào? – 窮則變
Cụ Phan giảng: việc đến chỗ cùng thì phải biến, biến được thì thông, thông được thì lâu dài. Chín chữ này bao trùm dĩ vãng, hiện tại, tương lai; Thánh nhân biến một cách khôn khéo, trung dung nên dân không chán mà vui lòng.
Vì sao nói "Càn Khôn là cửa của Dịch"? – 乾坤其易之門
Thuần nét dương thành Càn, thuần nét âm thành Khôn; mọi quái hào đều thu vào trong Càn Khôn. Vào nhà phải qua cửa, vào Dịch phải từ Càn Khôn – âm dương hợp đức thì hào cương hào nhu mới có thể.
Vì sao Hệ Từ hạ trong bản cụ Phan thiếu nhiều chương? – 略摘
Hệ Từ hạ cụ Phan chỉ lược trích; chương ba và bốn bản in ghi "khuyết", chương năm thì nghĩa các hào đã phụ thích vào phần Kinh văn từng quẻ nên không chép lại.
Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới
Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Hệ Từ hạ truyện (lược trích), chương thứ nhất đến thứ sáu (bản in trang 697–701). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. [1] Chương hai tiết một, bản in ghi "Phục Hi thị chi vượng thiên hạ", đã sửa thành "vương thiên hạ" (王天下). Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.








